Мацука В. В. Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна, г. Брэст




Дата канвертавання29.03.2016
Памер68.82 Kb.
Мацука В. В.

Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна, г. Брэст


МІФАСЕМАНТЫКА ДЗЁН ТЫДНЯ: ПЯТНІЦА
Тыднёвы адлiк часу i назвы дзён тыдня з’явiлiся ў славян разам з хрысцiянствам, да гэтага часу славяне арыентавалiся на месяцовы час. Як i другiя адзiнкi каляндарнага часу, днi тыдня сталi аб’ектам ацэнкi, мiфалагiзацыi, персанiфiкацыi i iнструментам магii. Паколькi поспех любой справы: заключэнне шлюбу, першы выган жывёлы, пачатак палявых прац або будаўнiцтва хаты, паводле ўяўленняў нашых продкаў, залежаў ад выбару i «правiльнага часу», у тым лiку спрыяльнага дня, да традыцыйнай ацэнкi i сiмвалiчнага асэнсавання дзён тыдня прыходзiлася звяртацца пастаянна. Iснавала цэлая сiстэма крытэрыяў ацэнкi – як абсалютных, так i адносных, якiя выкарыстоўвалiся ў дачыненнi да розных сiтуацый. Напрыклад, у паўднёвых славян абсалютную адмоўную ацэнку атрымаў аўторак, тады як ва ўсходнiх i заходнiх славян ён лiчыўся спрыяльным днём. У большасцi выпадкаў той або iншы дзень тыдня аказваўся спрыяльным для адных спраў i падзей i неспрыяльным для iншых. Мела значэнне парадкавае месца дня ў тыднi (першы-апошнi, цотны-няцотны), граматычны род яго назвы (мужчынскi, жаночы), семантыка нерухомага гадавога свята, сэнс важнейшых сямейных або грамадскiх падзей (нараджэнне i смерць, засуха, пажар). У канфесiйным асяроддзi ўспрыняцце дзён тыдня перш за ўсё вызначалася сакральнымi тэкстамi i лiтургiчным рэгламентам, пры гэтым хрысцiянскiя тлумачэннi дзён тыдня так або iнакш адаптавалiся i народнай традыцыяй. Для вуснай народнай традыцыi, аднак, больш характэрна мiфалагiчная трактоўка дзён тыдня, якая праяўляе сябе перш за ўсё ў персанiфiкацыi дзён у вобразе асобага роду мiфалагiчных персанажаў [6].

Асаблiва распаўсюджаны ў народных павер’ях i фальклоры праваслаўных славян персанiфiкаваны вобраз Пятнiцы. У этнаграфiчных апiсанных i фальклорных крынiцах утрымлiваюцца не толькi шматлiкiя сведчаннi аб канкрэтных сiтуацыях, звязаных з гэтым днём, але i абагульненыя пералiкi i апісанні народных уяўленняў i ацэнак. Ва ўсходнiх славян бытуе даволi шмат легендаў, у якiх персанаж Пятнiцы мае сваю партрэтную характарыстыку. Звычайна яна старэнькая баба, апранутая ў дзiравую свiтку, галава якой пакрыта рознай старызнай, з-пад якой вытыркаюцца каўтуны сiвых валасоў. У беларускай легендзе яна паўстае мiфалагiчнай iстотай, якая ходзiць па дварах i праз вокны назiрае за паводзiнамi жанчын [1, с. 411].

Пятнiца ў праваслаўных хрысцiян лiчыцца посным днём, гэтаксама як i серада, таму «пятницы перад кожным праздникам нада посьтить, штоб гром не убиў, перад Благовещением, перад Пятром, перад Юрьем, асобенна перад Юрьем – для ската, штоб скатина не гибла» [7, с. 204].

Аднак да посту ў пятнiцу iснуюць больш жорсткiя патрабаваннi, таму што ў адпаведнасцi з евангельскай традыцыяй Iсус Хрыстос быў укрыжаваны менавiта ў гэты дзень. З гэтай нагоды праваслаўныя хрысцiяне ў пятнiцу прытрымлiваюцца посту. З тых далёкiх часоў жыве па ўсёй Еўропе павер’е: нiколi не садзiць за стол 13 гасцей, бо нехта з iх абавязкова памрэ (загiне) на працягу года. А самымi нешчаслiвымi ў годзе лічацца тыя днi, калi 13-ы дзень прыпадае на пятнiцу [1, с. 508]. Евангельскi сюжэт стаў асновай узнiкнення легендаў пра Пятнiцу, якая, з аднаго боку, дапамагае тым жанчынам, што строга прытрымлiваюцца хрысцiянскiх канонаў, а з другога, можа жорстка пакараць тых, хто парушае этыкетныя прадпiсаннi звычаёвага права.

Пятнiца ў язычнiцкiм адлiку часу ўяўлялася нешчаслiвым днём тыдня, бо асацыiравалася з жаночай доляй, была «няцотнай», прысвячалася багiнi Мокашы (у хрысцiянстве iснаваў культ святой Параскевы). Параскева-Пятнiца – святая пакутнiца, апякунка жанчын, дзяўчат, шлюбу, а таксама прадзiва. Ушаноўваюць яе 10 лiстапада па новым стылi. Мяркуецца, што ў язычнiцкай мiфалогii ёй папарэднiчала блiзкая па функцыях старажытная багiня Мокаш, выцесненая Параскевай-Пятнiцай у 12-13 стст. У дзень Параскевы-Пятнiцы забаранялася выконваць розныя работы: араць, выносiць попел, але найперш прасцi i ткаць. Як казалi ў народзе, ад прадзення ў гэты дзень цела Параскевы-Пятнiцы пакрываецца пылам. Паводле народных павер’яў, парушальнiц Параскева-Пятнiца можа пакараць: вылезцi з-пад печкi цi з’явiцца ў хату ў выглядзе старэнькай бабы. У гэты дзень жанчыны неслi Параскеве-Пятнiцы ў храм ахвяру – пяршыну лёну, кавалак палатна цi навешвалi на яе абраз ручнiк, якi, як лiчылi, павесiўшы нейкi час, атрымлiваў гаючую сiлу. Таму тыя, хто малiўся, выцiралi iм твар i хворыя вочы. Параскева-Пятнiца апекавалася таксама вадою, асаблiва крынiцамi i калодзежамi. На землях усходнiх славян у многiх мясцiнах ставiлi ля калодзежаў драўляныя скульптуркi Параскевы-Пятнiцы, або вешалi яе абразы, а ў ахвяру гэтай святой кiдалi ў ваду льняную кудзелю, авечую воўну, выпрадзеныя нiткi, а таксама манеты, пацеркi, завушнiцы, пярсцёнкi. Вада з тых крынiц нiбыта валодала вялiкай сiлай. Дзень Параскевы-Пятнiцы прыпадаў на пару восеньскiх вяселляў, i дзяўчаты на Заходнiм Палессi звярталiся да святой на дапамогу: «Пяцёнка, мая мацёнка, памажы хоч ты, каб мне замуж пайты» [2, с. 297].

Вобраз Пятнiцы прадстаўлены ў народным календары, які змяшчае ў сабе звычаі, прыкметы, павер'і, прыказкі. У Пахавальную пятнiцу – дзень на пахавальным тыднi – на Пiншчыне мылi ўсе дзежкi [4, с. 85]. У Чырвоную (Вялiкую, Велiкодную) пятнiцу рыхтавалiся да вялiкага свята: «Пасцiлi шчодрым постам, толькi сыту з мёду пiлi» [4, с. 93]. У гэты ж дзень на Беларусi вясковыя дзяўчаты мылiся на досвiтку халоднай вадой, каб на працягу ўсяго года быць прыгожымi i здаровымi [2, с. 407]. Верылi, што «калi гарох пасеяць у Вялiкую П’ятнiцу, та ён вельмi добрэ зародзiць» [5, с. 91]. На Прашчэнне (Прошчаны дзень) – пятнiца на Велiкодным тыднi – цесць i цёшча запрашалi зяця i яго радню на «маладое пiво», не працавалi, каб слюна не цякла ў валоў [4, с. 100]. На Градабойцы (Ледавiты дзень) – пятая пятнiца пасля Вялiкадня – у Вiленскай губернi не працавалi [4, с. 117]. Серпавiца (Серпавiна, Шыпiлiнка) – пятнiца перад Iллёй, лiчылася днём «зазубрывання» сярпоў, часам падрыхтоўкi да жнiва ў некаторых мясцiнах [4, с. 148]. «Пасля вынасу Плашчанiцы на Вялiкую пятнiцу ўжэ нычого ны рабылы» [*1]. На Берасцейшчыне гавораць, «ек Благовiснык прыпадае на пятнiцу, то ны садять сіміна, бо ны вырастуть» [*1].

Жаночая семантыка пятнiцы выразна выявiлася ў вераваннi, што калi Каляды прыпадаюць на пятнiцу, то ў гэтым годзе пераважная большасць сярод нябожчыкаў будуць жанчыны [2, с. 407]. Калi ж Пятра прыпадаў на сераду цi пятнiцу (постныя днi), то разгавенне пераносiлiся на наступны дзень. На Гомельшчыне ў такiм разе казалi, што Павел адабраў карову ў Пятра, i таму ў яго няма нi малака, нi сыру i няма чым разгаўляцца [1, с. 411]. З жаночай (плоднай) семантыкай пятніцы звязана вераванне, што калi cадзiць сельскагаспадарчыя культуры ў гэты дзень, то будзе добры ўраджай [*1].

У асноўным пятнiца лiчыцца неспрыяльным днём для працы, распачынання справы. «У панядзелак i ў пятнiцу нiчого пачынаць не трэба, бо гэто нешчаслiвыя днi» [5, с. 147]. Строга забаранялася мыць, прасцi, выконваць любую жаночую справу, нават стрыгчы пазногцi (пачнуць злазiць), заплятаць валасы (пачне балець галава). Лiчылася, што ў пятнiцу не можна шыць, бо ягняты будуць адбiвацца ад чарады [5, с. 164]. «Па пятницах никагда не пахали на гароде, не палоли – ат граду, шоб граду не было» [7, с. 203]. «У пьятницу нэможна пэчы хлиб, бо будэ засуха» [7, с. 204]. Паводле запiсаў А. К. Сержпутоўскага, «Як карова ацелiцца ў п’ятнiцу, та хоць яе прадавай, бо мало будзе даваць малака й не будзе з яе нiякае карысцi» [5, с. 509]. Iснуе народнае забарона мыць дзяцей у пятнiцу, каб не напаў «сушэц». Калi ж мацi нечакана забылася i пакупала дзiця ў пятнiцу, то каб папярэдзiць магчымае пакаранне хваробай, яна клiкала да сябе суседку, перадавала ёй дзiця, а сама станавiлася каля акна ад вулiцы i чакала, калi суседка падасць яе дзiця праз акно. Суседка ж не проста аддавала, а «прадавала дзiця за капейку» [1, 345].

Мiж тым, пятнiца лiчылася прыдатным днём для пасадкi цыбулi, першага выгану жывёлы ў поле, а таксама для пасеву льну. Спрыяльным гэты дзень лiчыўся i для некаторых гаспадарчых прац: «зачыналы дом [строить] у пятницу – лёгкы день, посны» [7, с. 202], «пудсажывают яйца под курицу в пятницу вранци до обэда» [7, с. 202]. У той жа час верылi, што жыта, пасеянае ў пятнiцу i ў сераду, значна горш уродзiць, чым пасеянае ў аўторак i суботу, а пасеяныя ў пятнiцу гуркi звычайна бываюць «гаркаваты на скус» [3, с. 307].

Магiчнае значэнне пятнiцы прадстаўлена ў народнай медыцыне, у прыватнасцi, на гэты дзень выпадала лячэнне касавокасці: «як у падростка пакажацца касавокасць, то трэба яму ў маладзiковую п’ятнiцу чорнаю хустачкаю завязаць адно вока й не знiмаць тае хустачкi нi ў дзень, нi ў ночы аж да самага другога маладзiка. Ат гэтаго касавокасць прападзе» [5, с. 211]. У пятнiцу выконвалi дзеяннi прадукавальнай магii. Так, «дзяўчына, калi хочэ, каб раслi доўгiя косы да былi густыя, та трэба прасiць такога чалавека, у катораго лёгкая рука, каб ён у першую п’ятнiцу, як узыдзе месячык, падстрыг канцы кос» [5, с. 145].

Мiфапаэтычныя ўяўленнi пра пятнiцу шырока прадстаўлены ў сямейна-абрадавым комплексе: «каб хутчэй выйсцi замуж, дзеўка павiнна пасцiць усе п’ятнiцы шчырым пастом або хаця дванаццаць п’ятнiц у гаду» [5, с. 194]. Вяселле не распачыналi ў пятнiцу, а ў любы iншы дзень (акрамя панядзелка), «каб лёс добра ў маладых склаўся, каб нястачы нiякай не зналi» [2, с. 407]. Пятнiца лiчыцца неспрыяльным днём i для нараджэння бо, «хто ў пятнiцу родзiцца, та будзе п’янiца, гультай цi злодзей» [5, с. 173].

Такiм чынам, пятнiца, як посны дзень, прысвечаная ўспамiнам пакут i смерцi Хрыста, заўсёды шанавалася царквою i народам, таму ў гэты дзень iснавалi шматлiкiя забароны i перасцярогi. Разам з тым у семантыцы гэтага дня тыдня значную ролю адыгралi дахрысцiянскiя ўяўленнi, жаночая сiмволiка гэтага дня.


Заўвагi:

* 1. Сакалоўская Надзея Iванаўна, жыхарка в. Карлавiчы Драгiчынскага раёна Брэсцкай вобласцi, 1948 г. н., мясцовая, праваслаўная, пicьмовая.



Лiтаратура:

  1. Беларуская мiфалогiя : энцыклапедычны слоўнiк / С. Санько, Т. Валодзiна, У. Васiлевiч [i iнш.] – Мiнск : Беларусь, 2004. – 592 с.

  2. Беларускi фальклор : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [i др.]: – У 2 т. Мiнск. : БелЭн. – Т. 2, 2006. – 828 с.

  3. Зямля стаiць пасярод свету… Беларускiя народныя прыкметы i павер’i. Кн. 1 / Уклад., прадм., пераклад., бiбл. У. Васiлевiча. – Мiнск : Маст. лiт., 1996. – 591 с.

  4. Лозка, А. Ю. Беларускi народны каляндар / А. Ю. Лозка. – 2-е выд. – Мiнск : Полымя, 2002. – 240 с.

  5. Сержпутоўскi, А. К. Прымхi i забабоны беларусаў – палешукоў / А. К. Сержпутоўскi, Мiнск : Унiверсiтэцкае, 1998. – 301 с.

  6. Толстая, C. М. Дни недели в народной магии / С. М. Толстая // Живая старина. – 2008. – № 2. – С. 2 – 5.

  7. Толстая, С. М. Полесский народный календарь / С. М. Толстая. – М. : Индрик, 2005. – 600 с.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка