М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу




старонка7/30
Дата канвертавання14.03.2016
Памер7.26 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   30

Аб’ектыўны аспект ідэалу

Аб’ект у ролі таго боку быцця, што процістаіць суб’екту і ўспрымаецца ім як знешняя рэальнасць, звычайна трактуецца як матэрыяльны свет і, напрыклад, у матэрыялізме так і акрэсліваецца як матэрыя, ці, дакладней, як пэўнае канкрэтнае яе праяўленне. Гэта тая аб’ектыўная рэальнасць, існуючая звонку і незалежна ад нашых пачуццяў і дадзеная нам у адчуваннях, з чым пагаджаюцца і прадстаўнікі дыялектычнага матэрыялізму. Лічачы сябе дыялектыкамі, яны пагаджаюцца і з тым, што кожны аб’ект распадаецца на сутнасць і з’яву, якія ў сваю чаргу субардынуююца “старшай” катэгорыяй агульнага і асаблівага, што сустракалася нам ужо на ўзроўні быцця. Сутнасць рэчы,- піша Энгельс, - гэта яе закон, а закон і ёсць нейкая агульнасць. З гэтым тут згодныя і мы, але з вялікай агаворкай. Справа ў тым, што калі рухацца, так бы мовіць, ад агульнага да асаблівага, то рэальнасць аб’екта сапраўды быццам бы ўсё больш і больш матэрыялізуецца, г. зн. ён набывае ўсё больш асаблівыя, пачуццёва ўспрыманыя рысы, “дадзеныя нам у адчуваннях”, пакуль не стане канкрэтным, адзінкавым, “гэтым” прадметам, пра які нават нічога ўжо і сказаць немагчыма, акрамя як вядомым ужо нам спосабам тыцнуць пальцам, услед за Хайдэгерам сказаўшы пры гэтым славутае “da ist es!”, “вось!” (адсюль і яго славутае Dasein (наяўнасць) заместа Sein (быццё), якое некаторымі расійскімі перакладчыкамі перадаецца не вельмі дакладным у гэтым кантэксце тэрмінам “присутствие”). Але калі рухацца, наадварот, ад асаблівага да агульнага, аб’ект пачынае паступова як бы ідэалізавацца. Сутнасць яго губляе сваю матэрыяльнасць і ператвараецца ў нешта чыста ідэальнае, не трацячы пры гэтым, аднак, сваёй аб’ектыўнасці. Сам закон існуе аб’ектыўна, і толькі Канту здавалася, што выключна суб’ектыўная развага (Verstand) дыктуе закон прыродзе. Гэта бачылі ўжо сярэднявечныя рэалісты, якія лічылі агульныя паняцці (дакладней было б сказаць, тое, што адпавядае гэтым паняццям) рэальнасцю, за што яны і атрымалі ў гісторыі філасофіі азначаную назву. А намнога раней за іх тое ж настойліва сцвярджаў сваімі ідэямі і Платон. У Арыстоцеля гэта выступае пад назвай формы як процілегласці матэрыі, і ў пэўным сэнсе паслядоўнік Арыстоцеля Тамаш Аквінскі, напрыклад, з дапамогай таго ж паняцця прыходзіў і да доказу існавання самога Бога, які выступае ў яго як форма формаў. Дарэчы, менавіта таму і ў нашай табліцы на с. 48 аб’ектыўнае аказваецца ў адной і той жа рубрыцы з ідэальным.

Такі ход развагі яшчэ з дамарксавых часоў лічыўся, як вядома, аб’ектыўным ідэалізмам і актыўна абвяргаўся матэрыялістамі, прычым асабліва непрымірымымі былі філосафы-марксісты, якія менавіта тут наглуха забываліся пра сваю дыялектыку. Матэрыялісты абапіраліся пры гэтым і на дасягненні эмпірычнай навукі, аўтарытэт якой у новыя часы быў асабліва высокі. Варта ўспомніць толькі задзірыстыя словы Лапласа пра непатрэбнасць гіпотэзы Бога, сказаныя ў твар Напалеону. Аднак і аб’ектыўнае развіццё самой навукі рухалася ў тым жа кірунку. Тая ж фізіка паступова ператваралася з эмпірычнай у тэарэтычную навуку, што усё больш і больш карыстаецца матэматыкай. Тое ж выразна адбывалася і ў астраноміі і ў іншых прыродазнаўчых навуках. Нават Ленін біў у свой час трывогу, праўда, з некалькі іншых прычын, што “материя исчезла” і засталіся адны толькі, маўляў, формулы. Асабліва ж выразна гэта стала бачыцца з паловы ХХ стагоддзя, калі на базе агульнай камп’ютэрызацыі пачалі імкліва шырыцца тэарэтыка-сістэмныя метады навуковага даследавання і распрацоўвацца такія фундаментальныя паняцці, як структура і інфармацыя, у аб’ектыўнасці якіх сумнявацца ўжо сёння не прыходзіцца (расіянен А. Багданаў у сваёй “Тэкталогіі” прыйшоў да гэтакіх думак яшчэ намнога раней). Увогуле тэарэтыка-сістэмныя метады і сама па сабе настолькі цікавыя з прынятага тут пункту погляду, што на іх было б варта спыніцца даўжэй.

Стала ўжо амаль што агульным месцам у навуцы палажэнне, што тэарэтычна здабытая ісціна заўсёды павінна быць пацверджана адпаведнай эмпірыкай: назіраннем над фактамі або эксперыментам. Нешта падобнае гаворыць і філасофія (для матэрыялістаў-марксістаў гэта наогул адзіны крытэрый ісціннасці – практыка, і тут яны маюць па-свойму рацыю), але на справе там гэткае пацвярджэнне здараецца куды радзей. Колькі было ў гісторыі філасофіі сістэм, якія, на жаль, не спраўдзіліся, самым гаротным прыкладам чаго можа з’яўляцца хоць бы той жа марксісзм-ленінізм з яго сумным менавіта практычным фіналам. Аднак гегелеўская філасофія і асабліва прапанаваны ёю дыялектычны метад, нягледзячы на сваю, здавалася б, крайнюю абстрактнасць і неверагодна цяжкую мову, знаходзіць сабе бліскучае эмпірыка-практычнае пацвярджэнне. Прычым пацверджанне не запланаванае зарання, а так бы мовіць, стыхійнае, нечаканае ў пэўнай меры, і прыйшло яно з самай глыбокай практыкі. Нават не з фізікі, а з сферы куды больш практычнай дзейнасці – з кібернетыкі, так што тут ніякага папярэдняга планавання, ні тым болей свядомай падгонкі тэорыі пад практыку або наадварот, чым займацца падчас не грэбаваў і марксізм-ленінізм, у прынцыпе і быць не магло. Норберт Вінэр стварыў кібернетыку, зыходзячы выключна з пякуча практычнай патрэбы ваеннага часу – патрэбы ў аўтаматызацыі кіравання зенітнай артылерыйскай стральбой. І тым не менш супадзенні тут узніклі проста здзіўляючыя. Мы ўжо бачылі, што ўзаемадзеянне прамых і адваротных кібернетычных сувязей ёсць ні што іншае, як гегелева барацьба процілегласцей і рухомая раўнавага тых сувязей, званая ў кібернетыцы гамеастазісам, выступае як гегелеўская ж гармонія або нават тоеснасць, сінтэз тых процілегласцей як тэзіса і антытэзіса.



Гэта толькі тое, аднак, што кідаецца адразу ў вочы. Пры глыбейшым аналізе супадзенні выяўляюць куды больш істотныя рысы, уключаючы і агульную тэорыю сістэм Берталанфі, карані якой, зрэшты, не ў тэхніцы, а ў гэтак жа сама вельмі канкрэтнай батаніцы. Агульная тэорыя сістэм проста ўражвае сваёй дыялектычнасцю. Гэта як бы канкрэтная, аб’ектывізаваная мадэль дыялектыкі, а ў выпадку камп’ютэрнай яе рэалізацыі, дык і мадэль матэрыялізаваная. Так жа, як і ў Гегеля, сістэма, будучы лагічным адпаведнікам быцця, распадаецца на два процілеглыя аспекты: структуру і элементы, якія літаральна паўтараюць тое, што ў яго выступае пад назвай агульнае і асаблівае (зрэшты, у неаплатонікаў Плаціна і Прокла гэтае супадзенне бачыцца яшчэ выразней у словах “адзінае і многае”). Структура, элементы і сувязуючы іх гамеастаз (прамыя сувязі ідуць ад структуры да элементаў, адваротныя – наадварот!) дакладнейшым чынам адпавядаюць гегелевай трыядзе з яе тэзісам, антытэзісам і сінтэзам. Каардынацыя гэтых катэгорый тут вельмі наглядная. Зрэшты, і субардынацыя прадчуваецца дастаткова выразна, калі ўспомніць, што складаныя структуры ў пераважнай большасці выпадкаў маюць іерархічны характар, утвараючы своеасаблівую лесвіцу-шкалу ўзроўняў, размеркаваных, так бы мовіць, па старшынстве ў залежнасці ад меры іх агульнасці і істотнасці. У Гегеля, праўда, яны не знаходзяць яшчэ сабе ісціннага ўвасаблення, але якраз з дапамогай агульнай тэорыі сістэм і гэта можа быць сёння зроблена. Увогуле, думаецца, даўно ўжо наспела патрэба ў новым вывучэнні філасофіі Гегеля менавіта ў плане супастаўлення яго з самымі сучаснымі агульнанавуковымі метадамі, узнікшымі на базе агульнай тэорыі сістэм, тэорыі інфармацыі і кібернетыкі, што можа прывесці не толькі да цікавых гісторыка-філасофскіх адкрыццяў і ўдакладненняў, але і моцна садзейнічаць руху наперад саміх гэтых агульнанавуковых метадаў. Гегель і ягоная славутая дыялектычная логіка, як справядліва падкрэслівае В. Г. Пушкін, увогуле і сёння мала ў чым састарэлі, і дарэмна з такім скепсісам абмяркоўваюць лёс яго спадчыны аўтары кнігі “Судьбы гегельянства”, выдадзенай нядаўна пад рэдакцыяй П. Казлоўскі і Э. Салаўёва ў Германіі і Расіі.

Аднак самае цікавае і характэрнае тут тое, што з распрацоўкай і далейшым асэнсаваннем паняцця структуры і непасрэдна з ёй звязанай інфармацыі матэрыялізм, што дагэтуль ганарыўся сваёй навуковасцю (так званы дыямат дык і афіцыйна прысвойваў сабе такі эпітэт!), пачаў адчуваць нечаканыя цяжкасці. Калі структуры яшчэ так або гэтак удавалася не без пэўнай нацяжкі прыпісваць матэрыяльны характар, то з інфармацыяй гэта зусім не пайшло. Маючы ўжо яўна духоўную, сэнсавую сутнасць, ды і паходзячы, дарэчы, таксама з пастаўленай К. Шэнанам практычнай задачы колькаснага вымярэння менавіта сэнсу паведамленняў, перадаваных па тэлефоне, інфармацыя ставіла пад сумненне матэрыяльнасць, а значыць, і аб’ектыўнасць, як здавалася, цесна звязанай з ёй структуры. Колькасць інфармацыі ў пэўным знаку-паведамленні, згодна Шэнану, залежыць ад ступені яго верагоднасці, або, па Эшбі, велічыні разнастайнасці таго мноства магчымых знакаў, з якога складаецца ўсё іх агульнае мноства. Але як якасць, г.зн., як пэўная яе цэласнасць і арганізаванасць інфармацыя ёсць структура. Сувязь, па сутнасці, тоеснасць паміж структурай і інфармацыяй стала асабліва нагляднай пасля таго, як Я. Рэбанэ дасціпна акрэсліў саму інфармацыю як мігруючую структуру61. Адпаведна таму і структуру пачалі называць, наадварот, фіксіраванай інфармацыяй, інфармацыяй у крышталізаванай, скажам так, форме. І тады зусім стала ясна, што структуры, як і ўвогуле, агульнае, якасць, сутнасць і іншыя каардынаваныя з імі традыцыйныя лагічныя катэгорыі, маюць не столькі матэрыяльны, колькі ідэальны характар, цвёрда захоўваючы пры гэтым сваю аб’ектыўнасць. Якраз адпаведна таму, што і матэрыя ў сваім абстрактна-філасофскім азначэнні сама паступова, як мы ўжо бачылі, ідэалізуецца. Што структуры і адпавядаючая ім інфармацыя існуюць аб’ектыўна, нягледзячы на свой ідэальны характар, даказвае факт існавання не толькі створаных чалавекам тэкстаў, чарцяжоў, схем і да т. п., якія можна перадаваць другім суб’ектам, прадаваць і нават красці, як робяць шпіёны, але, напрыклад, і генетычнай інфармацыі ў жывой прыродзе і хімічных рэчываў-каталізатараў у нежывой. Немагчыма сумнявацца ўвогуле, што інфармацыя, якая ідзе па кабелі ці перадаецца пэўнымі зменамі амплітуды электрамагнітнай хвалі, мае аб’ектыўны характар. Праўда, гэтая яе аб’ектыўнасць таксама аднабаковая, і для яе рэалізацыі патрэбна яе разуменне, г. зн. перавод яе ў стан інфармацыі суб’ектыўнай. Для гэтага перадаваная структура павінна злучыцца з элементамі галаўнога мозгу, што адыгрывае тут ролю так называнага псіхолагамі тэзаўруса. І толькі тады інфармацыя становіцца зразуметай, г. зн. рэальнай. Тут мы таксама бачым, такім чынам, усё тую ж рэльнасць быцця яе як адзінства ідэальнага і матэрыяльнага, аб’ектыўнага і суб’ектыўнага. Структура ўвогуле – гэта пэўная ступень арганізаванасці матэрыяльнага прадмета, якая ўтварае сабой своеасаблівую лесвіцу-шкалу і ўздоўж якой, дарэчы, і размяшчаюцца паасобныя ўзроўні структуры, калі прадмет складаны, і структура яго іерархічная. Лесвіцу, што падобна лесвіцы біблейскага Якава злучае сабой ідэальнае і матэрыяльнае, неба і, так бы мовіць, зямлю.

Наяўнасць такой лесвіцы-шкалы пацвярджаецца яшчэ адным магутным канкрэтна-навуковым довадам. Ён узыходзіць да славутых распрацовак другога пачатку тэрмадынамікі, здзейсненых у канцы ХІХ ст. фізікамі Клаўзіусам, Больцманам і Гібсам, у выніку якіх было высунута і сфармулявана паняцце энтрапіі. Гэтым тэрмінам называўся эксперыментальна адкрыты і тэарэтычна пацверджаны працэс няўхільнага паніжэння энергіі ў закрытай сістэме, які пазней быў абагульнены і перанесены і на арганізаванасць увогуле. У выніку стварылася несуцяшальная карціна свету, па якой структурная арганізаванасць яго пастаянна зніжаецца, і тагачасныя філосафы, што мыслілі быццам у кантэксце будучага шпенглераўскага “заняпаду Еўропы”, прыйшлі да панурай ідэі цеплавой, а затым і ўсеагульнай смерці сусвету, які паступова і беспаваротна скочваецца ў абсалютны хаос. Узнікла нават легенда, згодна якой менавіта пад уплывам такой перспектывы і сам Больцман скончыў жыццё самагубствам62.

Заставалася, аднак, невыясненай праблема самога жыцця, якое яўна не падпарадкавалася закону павышэння энтрапіі. Яно, па прыгожай метафары А. Бергсона, нагадвала сабой плыўца, які ўпарта плыве супраць агульнага цячэння. І той жа самы Бергсон высунуў сваё вядомае меркаванне аб творчай эвалюцыі (elan vital), якая, існуючы ў свеце побач з энтрапіяй, і рухае жыццё наперад. Гэтая думка пазней была падхоплена і развіта далей вучоным-тэолагам Тэйярам дэ Шардэнам, які, зыходзячы ўжо з зусім другіх светапоглядных пазіцый, прыйшоў да паняцця “кропкі Амегі”, пад чым на аснове біблейскага выразу “Я ёсць Альфа і Амега” ён разумеў не што іншае, як Бога, які ёсць не толькі пачатак, але і канец. Канец як не толькі вынік, але і мэта63 ўсяго існага, які вянчае сабой атрыманую праз абагульненне паняцця эвалюцыі новую, пірамідападобную мадэль сусвету (зрэшты, і ў Бергсона ў яго “Творчай эвалюцыі” праскоквае тая ж самая думка, якую ён нават развіў у своеасаблівую гіпотэзу ўзнікнення рэлігіі). Тэйяр быў тэолагам і стаяў безумоўна на пазіцыях ідэалізму, але цікава, што і матэрыяліст Энгельс яшчэ да Тэйяра і Бергсона ўключыўся ў палеміку супраць перспектывы энтрапійнай смерці сусвету і на старонках сваёй “Дыялектыкі прыроды” пісаў, пераходзячы фактычна, о жах!, на аб’ектыўна-ідэалістычныя пазіцыі, што калі ў свеце існуе выразная тэндэнцыя да падзення ўзроўню энергіі (ён разумеў яе яшчэ механістычна, звязваючы гэты працэс толькі з сілай ньютанава прыцягнення), дык павінна з неабходнасцю існаваць дзесьці ў свеце і мясціна з перавагай адштурхоўвання і процілеглай тэндэнцыяй да актыўна-дзейснага павышэння гэтага ўзроўню. З роляй гегелеўскага вучня і спадкаемцы прыходзілася ўсё ж такі лічыцца! Да поглядаў Тэйяра быў, як вядома, вельмі блізкі са сваёй гіпотэзай наасферы як вышэйшага, разумнага ўжо ўзроўня структуры прыроднага цэлага і расійскі вучоны У. Вярнадскі.

Справа яшчэ больш праяснілася і менавіта на карысць тэйяравай мадэлі, калі ўжо ў сярэдзіне ХХ ст. памянёны К. Шэнан, абагульняючы паняцце інфармацыі, супаставіў яго з энтрапіяй і на аснове гэтага ўвёў у навуковы абарот новае паняцце – паняцце негэнтрапіі ў больш шырокім сэнсе. Менавіта яно і стала азначаць сабой тую процілеглую энтрапіі тэндэнцыю, што імкнецца да павышэння ўзроўню структурнай арганізаванасці ў акаляючым нас сусвеце. Зноў спрацаваў старажытны піфагарэйскі прынцып прыгажосці сусвету, што праяўляецца ў яго сіметрычнасці. А тым самым і яшчэ раз пацверджаны занава ўсё той жа дыялектычны закон, згодна якому тэзісу заўсёды супрацьстаіць антытэзіс, і ісціна знаходзіцца ў іх сінтэзе. З гэтай пары ў фізіку, нягледзячы на саміх навукоўцаў, традыцыйна настроеных вельмі ваяўніча супраць “метафізікі”, пад якой разумелася часта філасофія ўвогуле, стыхійна ўрываецца дыялектыка і не толькі ў выглядзе пары энтрапія-негэнтрапія. Луі дэ Бройль, напрыклад, вывучаючы паводзіны электрона, змушаны прызнаць, што электрон ёсць не толькі часціца, але і хваля ў адзін і той жа самы час. Поль Дырак адкрывае антычасціцы, даючы аснову для гіпотэзы існавання і антыматэрыі64. Бор абагульняе ўсё гэта ў сваім вельмі дыялектычным прынцыпе дапаўняльнасці. Узнікае і расце нават моцнае сумненне ў абсалютнасці тэзіса аб асіметрыі часу, пра што будзе сказана пазней.65

Такую ж сіметрычнасць імкнецца набыць і агульная карціна свету. Пачынаючы з ХІХ ст. яго структура вывучалася пераважна, так бы мовіць, у кірунку да нізу, г. зн. ад агульнага да асаблівага, ад структуры да элемента. Гэта выступала ў форме так званага рэдукцыянізму, калі вышэйшая форма структуры ў працэсе яе тлумачэння зводзілася да ніжэйшай і так аж да першапачатковых элементаў-часціц, якім volens-nolens заставалася быць ужо толькі ў хаатычным стане (ці ж не тымі абставінамі тлумачацца сённяшнія цяжкасці з агульнай тэорыяй мікрачасціц у фізіцы?). Многае з чалавечай спецыфікі, як, напрыклад, эстэтычныя пачуцці, зводзілася Дарвінам да жывёльных інстынктаў, што ўжо ў савецкія часы зноў паўтарыў генетык В. Эфраімсон, нізвёўшы да біялогіі не толькі эстэтыку, але і этыку (супраць яго, праўда, вельмі смела для тых часоў выступіў А. Любішчаў, падкрэсліўшы тут ролю рэлігіі як вельмі важнага, процістаячага гэтаму духоўнага фактару). У псіхалогіі тое назіралася яшчэ раней, калі, напрыклад, Дзідро і Гольбах тлумачылі узнікненне пэўнай думкі ў галаве чалавека толькі паводзінамі “ашалелага” атаму ў ягоным мазгу. Сацыялогія зводзілася, напрыклад, да біялогіі, біялогія – да хіміі, хімія – да фізікі, фізіка – да механікі. Далей некуды ўжо было па сутнасці ісці, акрамя суб’ектыўнага ідэалізму, куды цалкам лагічна, кіруючыся той жа метадалогіяй, прыйшоў услед за Берклі Эрнст Мах і крыху пазней Мартын Хайдэгер. Бернард Лонэрган (22) дасціпна заўважыў з гэтага поваду, што калі думкі вучонага тлумачыць толькі яго фізіялогіяй, то і сам рэдукцыянізм можна разглядаць толькі як вынік расстройства страўніка. Мы ўжо бачылі, што наогул матэрыялізм, калі яго паслядоўна развіваць, заканамерна прыходзіць да гэткага канца. Нават сам Маркс менавіта таму, як справядліва пісаў нямецкі неатаміст Хомес, можа лічыцца цераз Ніцшэ і пазітывістаў ідэйным продкам таго ж самага Хайдэгера, а зусім не яго пэўнай пазітыўнай альтэрнатывай, як думаюць некаторыя нашы тутэйшыя беларускія “хайдэгерыянцы”, што наіўна шукаюць шлях да адраджэння Беларусі толькі цераз панурую хайдэгераву філасофію “быцця да смерці”.

У сувязі з гэтым у навуцы і ўслед за ёю і ў філасофіі як метадалогіі навукі (Энгельс, напрыклад, якраз і пакідаў ёй такую зусім ужо сціплую і непрыглядную ролю ancillae scientiarum, метадалагічнай служанкі навукі, як гэта некалі рабіў Аквінат, зводзячы яе, наадварот, да ролі ancillae theologiae), безагаворачна панаваў прынцып каўзальнасці, калі асноўнай крыніцай зменнасці ў прыродзе аб’яўлялася натуральная прычына, што ідзе знізу, ад матэрыяльных элементаў, а не ад ідэальнай структуры,. Тэлеалагічны ж прынцып уздзеяння зверху, г. зн. прынцып мэты, які прымушаў сур’ёзна задумвацца яшчэ Канта, беспаваротна адносіўся да містыкі, забабонаў і нават зусім ужо “поповщины”, як энергічна, але неразумна, па едкай пляханаўскай характарыстыцы, выказваўся Ленін. Заходнееўрапейскім тэарэтыкам з ліку “сарамлівых матэрыялістаў”, як, напрыклад, аўтару вядомай “Философии биологии” М. Р’юзу, прыходзіцца з вялікай апаскай і шматлікімі агаворкамі, але ўсё ж такі прызнаць, што “в некотором смысле в биологии есть неустранимый (!) телеологический элемент» (137, 274)66. З куды большай упэўненасцю надае важнасць тэлеалогіі для біялагічнай навукі Дж. Альтман, вельмі правільна звязваючы яе з інфармацыяй, кібернетыкай і агульнай тэорыяй сістэм, хоць і ён не можа абыйціся без стаўшай ужо традыцыйнай крытыкі віталізму (224, 15). Аўтар фундаментальнай манаграфіі “Философия пространства и времени” А. Грунбаум, у тэксце якой маецца нават спецыяльны параграф “Дыскусія паміж механіцызмам і тэлеалогіяй”, што займае ў гэтай аб’ёмістай кнізе ўсяго толькі паўтары старонкі (!), таксама асцярожнічае, аб’яўляючы тэлеалагічны прынцып механіцызмам навыварат. Ён знаходзіць, напрыклад, усё такі “занадта моцнай” заўвагу Г. Рэйхенбаха, што калі азначаць накірунак часу, цесна звязаны, як убачым, таксама з тэлеалагічным прынцыпам, як штосьці звычайнае67, дык для тэлеалогіі ўвогуле не застаецца месца. Нават зусім ужо сучасны малады расійскі доктар філасофіі А. П. Назарацян і сёння вельмі асцерагаецца і сароміцца гэтага прынцыпу. Мэтазгоднасць і ўвогуле мэта як нешта процілеглае прычыне лічылася цалкам ненавуковым паняццем і трымалася толькі ў рэлігійнай філасофіі пратэстантаў і неатамістаў, абапіраючыся пераважна на веру і паняцце Бога. Ды і там сучасны тэолаг а. Пікак лічыць за лепшае заместа слоў “мэта” і “тэлеалогія” ужываць, як амаль той жа Грунбаум, трохі нязвыклы выраз “адваротная прычыннасць”. І толькі літаральна ў апошнія часы тэлеалагтчную праблематыку пачалі паціху прызнаваць у навуцы. Ва ўсё яшчэ моднай сёння, напрыклад, сінэргетыцы побач з пераходам ад прыгожынскай хаосалогіі да тэорыі сістэм сталі паварочвацца тварам і ў бок тэлеалогіі (85), а ў расійскай філасофіі прыродазнаўства, дык хоць па іншай назваю (телеономизм), але яна прыймаецца і прама прызнаецца, што нам проста такі ўжо «необходимо обращение к целевым причинам», хоць і па-ранейшаму ужываецца ўсё той жа тэрміналагічны кентаўр (142, 3).

Віталізм Ганса Дрыша у біялогіі як праява яшчэ Арыстотэлеўскай энтэлехіі таксама няшчадна пераследаваўся68, і сам чалавек трактаваўся па сутнасці згодна прынцыпу Фейербаха der Mensch ist, was er isst (чалавек ёсць тое, што ён есць). А Ніцшэ, аб’явіўшы аб смерці Бога, і ў этыцы звёў чалавека фактычна да чыста жывёльнай “белакурай шэльмы”. Недалёка ад яго аказаўся і марксізм, хоць і застрахоўваў сабе нейкую аддушыну супраць вульгарнага матэрыялізму фогта-малешотаўскага тыпу праз талкаванне матэрыі толькі як аб’ектыўнай рэальнасці, існуючай звонку і незалежна ад свядомасці, з чым, як мы бачылі, цалкам мог бы пагадзіцца і пантэіст Спіноза (тое, што матэрыя ў вядомым ленінскім азначэнні яшчэ і “дадзена ў адчуваннях”, гучыць не зусім пісьменна ў філасофскіх адносінах, бо пачуццёва адчуваем мы ўсё ж такі не матэрыю, а індывідуальна-канкрэтныя матэрыяльныя рэчы, матэрыя ж “адчуваецца” розумам). Зрэшты, марксісты-ленінцы ў сваім ваяўнічым празелітызме замест такога прызнання, надварот, і самога Спінозу бесцырымонна аб’яўлялі матэрыялістам. Можа, адзін толькі У. Салаўёў лічыў пытанне аб мэце і перш за ўсё аб мэце існавання ўвогуле першым пытаннем усялякай філасофіі. Мэта ж існавання як паняцце амаль што цалкам супадае з цікавячым тут нас паняццем ідэалу!

Зразумела, што і ідэалу, які адной сваёй назвай ужо ўвогуле сведчыць аб сваяцтве з філасофскім ідэалізмам, не было фактычна ў сучаснай карціне свету месца, хоць мэтазгоднасць гэтага свету і высокая ступень негэнтрапійнай упарадкаванасці яго проста-такі біла ў вочы. Зноў міжвольна прыходзіла на розум заўвага старога індзейскага правадыра, які, згодна сведчанню Тэйлара, у размове з адным амерыканскім этнографам, хвалячы іх, амерыканцаў, паравозы, стрэльбы і іншае, ніяк не мог зразумець, чаму яны лічаць увесь акаляючы свет усяго толькі мёртвым, пасіўным матэрыялам, у той час як увесь гэты свет на справе актыўны, адухоўлены і ўвогуле жывы. Такім жа, дарэчы, лічаць яго і старажытнаіндыйская Рыгведа з Упанішадамі, і джайнізм, і індакітайскі будызм, і даасізм.

Палажэнне карэнным чынам пачала змяняцца з другой паловы ХХ стагоддзя. Праславутая тэхнічная рэвалюцыя ў асобе электронікі зусім па Гегелю канчаткова прыйшла да самаадмаўлення і дзякуючы паняццям структуры і інфармацыі паварочвае ўвесь ход думкі чалавецтва на сто восемдзесят, як кажуць, градусаў. Адбываецца, падобна, той самы каперніканскі пераварот і ў філасофіі, аб чым некалі пісаў вялікі Кант. Крывая падзення ўніз у стан хаосу, якая пакутліва востра адчувалася не толькі ў філасофіі, але і на ўсіх узроўнях жыцця, і фармулявалася звычайна як крызіс духоўнасці, пачынае падыходзіць, здаецца, у так званым постмадэрнізме да свайго ніжняга матэматычнага экстрэмуму і літаральна на вачах пачынае мяняць цераз нуль адмоўнае значэнне сваёй вытворнай на дадатны знак. Прынамсі, так разумее часам той тэрмін тэолаг Т. К. Одэн. Калі раней нашы экстрапаляцыйныя абагульненні ішлі ўніз, да прычыны і элементаў, то цяпер выразна адчуваецца перамена арыенціраў, і мы ўжо імкнемся экстрапаліраваць у кірунку ўверх, да мэтаў і да структур. Усё вастрэй і вастрэй узнікае перад намі памянёнае вышэй салаўёўскае пытанне аб мэце існавання. Адкрываецца магчымасць рэабілітаваць, нарэшце, і шматпакутнае паняцце Бога.69 Як бы ні здзекваліся з гэтага імя шматлікія паны таксілі, як бы ні хуліганілі некалі і нашы беларускія празмерна шустрыя “маладнякоўцы” 20–30-х гадоў з іх неразумна задзірыстым заклікам “абламаем чорту рогі, Богу вырвем бараду!”, сёння выразна выступае паўсюднае імкненне ўзнавіць і вярнуць нам гэты адзіны па сваёй лімітнай вялікасці і значэнні духоўны арыенцір. Аб гэтым сведчыць хоць бы нядаўняе оксфардскае выданне пад красамоўнай назваю “Вялікія мысліцелі аб вялікіх пытаннях”. Гэта ж адчуваецца і ў сацыяльных нізах, першапачаткова, праўда, рэалізуючыся ў пошуку Бога часам шляхам самых прасцецкіх забабонаў, што так сама красамоўна сведчыць аб нарастаючай у душы і сённяшняга “простага” чалавека патрэбе ў гэткім арыенціры. Нават найбольш заўзятыя ворагі Бога камуністы і тыя, падобна расіяніну Г. Зюганаву, пад уплывам гэтага пачынаюць публічна адракацца ад традыцыйна ваяўнічага бальшавіцкага бязбожжа, няўмела хрысцячы свае набітыя атэістычна-матэрыялістычнай прамудрасцю грахоўныя ілбы.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   30


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка