М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу




старонка3/30
Дата канвертавання14.03.2016
Памер7.26 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

Гегель, як сапраўдны вялiкi фiлосаф, ніколі не забываўся на эстэтычны аспект праблемы. У яго знакамiтых “Лекцыях па эстэтыцы” тая ж самая пара рэальнага i iдэальнага дзейнiчала выдатна i ў гэтым плане. Больш таго, менавіта тут яна працавала, можа, наглядней за ўсё. Так перавага iдэальнага над рэальным, што ў агульна гiстарычным сэнсе адпавядае фазе станаўлення пэўнай эпохi, або, няхай сабе згодна і Марксу, фармацыi, у плане эстэтычным выступае як катэгорыя ўзнёслага. Гарманiчнае iх адзiнства, адпаведнае фазе росквiту – як катэгорыя прыгожага. Перавага рэальнага над iдэальным, суадносная з фазай наступаючай ужо дэградацыi – як катэгорыя камiчнага. Гегель не бачыў яшчэ (ці не хацеў, можа, бачыць?) брыдоты як катэгорыi ўжо поўнага распаду грамадства i яго культуры, бо да фазы гэтай было тады пакуль яшчэ адносна далёка. Пра тое напiша пазней яго вучань Розэнкранц, а мы можам “любавацца” ёю ўжо непасрэдна твар у твар у асобе сённяшняга заходняга постмадэрнізму. Але ролю камiчнага як характэрнага прадвеснiка сацыяльнага ўпадку Гегель ужо выразна прадчуваў, аб чым красамоўна сведчаць многiя старонкi яго генiяльных25 “Лекцый”. I тут ён таксама не прамiнуў паўплываць на Маркса. Агульнавядомы, напрыклад, літаральна першы, славуты радок марксавай работы “Васемнаццатае брумэра Луi Банапарта”, дзе Маркс з крыху самаздаволенай iранiчнай спасылкай на “старога Гегеля” пiша, што ўсялякае больш-менш выдатнае з’явiшча або асоба ў гiсторыi паяўляецца двойчы: спачатку у форме трагедыi, а ў канцы – як фарс. I тая думка быццам праследуе яго, сустракаючыся ў яго работах не раз, хоць i наўрад цi думаў ён калi, што гэткi несамавiты лёс спасцiгне i яго самога, калi не персанальна, дык у асобе наслядоўцаў i прыхiльнiкаў яго вучэння. Хоць пра самога Маркса анекдотаў, здаецца, яшчэ не iснуе, але калi супаставiць з iм паслядоўна ў адным шэрагу адных толькi расiйскiх iдэйных яго спадкаберцаў-палітыкаў, дык тая гегелеўская формула знаходзiць сабе ашаламляльна дакладнае пацвярджэнне. Маркс i Энгельс, Пляханаў, Ленiн, Cталiн, Хрушчоў, Брэжнеў i як заключная, нарэшце, фiгура – Чарненка. Дастаткова красамоўная ілюстрацыя да вышэйпрыведзенага гегелева афарызма! Вельмi падобна, зрэшты, на тое, што i сённяшняя палітычныя эліта Расii працягвае рухацца па гэткай жа выразістай логіка-эстэтычнай траекторыi. На месца ўсё такі дастаткова велічных Салжаніцына, Сахарава і Кавалёва сёння высунуліся такія камічныя асабістасці, як Зюганаў і Жырыноўскі, не кажучы ўжо аб Макашовым, Шандыбіне і Баркашовым. Цi ж не меў рацыю Напалеон, калi гаварыў, што du sublime au ridicule il n’y a qu’un pas, ад вялiкага да смешнага адзiн толькi крок, няхай сабе й працягам часам у сто з чымсь гадоў?

Гегелеўская формула, аднак, пацвярджаецца не толькi такiм парадаксальным чынам. Будучы блiскучым дасягненнем абстрактна-дэдуктыўнага мыслення, яна з няменшым эфектам была падтрымана i пазнейшымi сур”ёзнымi эмпiрычнымi пошукамi у работах такiх, напрыклад, знаёмых ужо нам выдатных спецыялiстаў, як культуролаг О. Шпенглер, гiсторык А. Тойнбi i асаблiва сацыёлаг П. Cарокiн. У Сарокіна, хоць сам ён асабіста адносіўся да філасофіі і прафесійных філосафаў не без насмешлівага скептыцызму (і на яго самога не магла не паўплываць тая ж самая сцвярджаная ім законамернасць!), супадзенне вынiкаў яго строга эмпiрычных назiранняў з палажэннямi гегелевых тэарэтычных тэзiсаў дасягае проста такi неверагоднай дакладнасцi, варта толькi ўважліва паглядзець, напрыклад, яго работу “Cацыяльная і культурная дынамiка” (152). Таму і сёння можна з поўным правам карыстацца Гегелем ў кантэксце распрацаванай iм гiстарыязафiчнай канцэпцыi для аналiзу i ацэнкi i фiласофii самога марксiзму. Некалi малады Карл Маркс пачынаў з крытыкi “старога Гегеля”. Няхай цяпер стары, але неўміручы Гегель пакрытыкуе маладзейшага, аднак, не зусім ужо сёння жывога Маркса.

Першае, на што тут абавязкова павiнна быць звернута ўвага, - гэта тое, што марксiзм як з’явiшча культуры сам ўзнiкае ўжо на схiле развiцця эпохi, супраць якой ён выступаў з такой нянавiсцю i якую пазней В. Зомбарт назаве капiталiзмам (як нi дзiўна, але слова гэта ў самога Маркса, калi верыць заходнім спецыялiстам-марксолагам, увогуле не сустракаецца!). Шпенглер ужо ў ХХ стагоддзi гэту эпоху акрэслiць як Untergang des Abendlandes, што ў рускiм перакладзе стане шырока вядомым як “Закат Европы”, i метафарычна параўнае яе з перадапошняй парою і года – восенню. Згодна Гегелю для гэткай гiстарычнай пары характэрна, як мы ўжо бачылi, перавага рэальнага над iдэальным, што заўсёды праяўляецца ў спадзе духоўнасцi ва ўсiх галiнах культуры i росце матэрыялiзму ва ўсiх магчымых сэнсах гэтага слова, пачынаючы з абстрактна-фiласофскага i канчаючы прагматычна-бытавым. Сам Маркс ужо ў яго з Энгельсам “Манiфесце камунiстычнай партыi” знаходзiў, як вядома, надзвычай меткiя крытычныя выразы для характарыстыкi такога прагматычна-цынiчнага матэрыялiзму буржуазii як прадстаўнiцы дадзенай эпохi, што не пакiнула памiж людзьмi нiякай другой сувязi, акрамя голага iнтарэсу i бессардэчнага чыстагану. “У ледзяной вадзе эгаiстычнага разлiку, - гнеўна пiсалi яны з Энгельсам, - патапiла яна (буржуазiя - М.К.) свяшчэннае трымценне рэлiгiйнага экстазу, рыцарскага энтузiязму, мяшчанскай сентыментальнасцi. Яна ператварыла асабiстую годнасць чалавека ў менавую вартасць i паставiла на месца незлiчоных падараваных i саманабытых свабод адну бессумленную свабоду гандлю”. Сказана востра, справядліва і, галоўнае, вельмі, як тое ні дзіўна, сучасна. Але нi Маркс нi Энгельс самі не змаглi дастаткова высока падняцца над гэткай характарыстыкай. Акрэсліваючы сацыялiзм як новую гiстарычную эпоху, Маркс пiсаў, што эпоха тая яшчэ доўга не пазбавiцца ад радзiмых плямаў буржуазных часоў. Ён не бачыў, аднак, што такiя ж радзiмыя плямы i менавiта плямы са схiльнасцю да злаякаснага iх перараджэння, насiў на сабе і сам ён у якасці філосафа гэтай эпохі і ў асаблівасці заснаваны ім “навуковы камунізм”. Сёння ўсе мы выразна бачым, у якую злавесную ракавую пухліну перарадзіўся той “навуковы камунізм” у бальшавіцкай Расіі.

Маркс, як i яго сябра Энгельс, быў, як ўжо сказана, ваяўнiчым бязбожнiкам i матэрыялiстам. Нават тое, што ён больш лiчыў сябе эканамiстам, чым фiлосафам, хоць пачынаў ён іменна як філосаф, характарызуе яго амаль што як тыповага ў сэнсе Альфрэда дэ Мюсэ сына веку. Веку, калі няўмольна, хоць i паступова, пачала знiкаць духоўнасць з яе агульнай схільнасцю да філасофіі i стала нарастаць вузкалобая матэрыялiстычная прагматыка, пераствараючыся паступова ў цынічны індывідуалізм. У гэтым плане асновапаложнiкi марксiзму з іх пераходам у эканоміку нiчым не адрознiвалiся ад такiх, зрэшты, гэтак жа таленавітых сыноў той жа самай эпохі, як, напрыклад, Чарльз Дарвiн i Анарэ дэ Бальзак. Як для тых галоўным прадметам iх цiкавасцi была жывёльна-бязлiтасная барацьба за iснаванне i непераможная сiла грошай, так i для Маркса асноўным iнтарэсам была эканомiка ды класавая барацьба (вядома, напрыклад, што Маркс хацеў прысвяціць свой “Капітал” менавіта Дарвіну, але той, як не без смелай іроніі пісаў некалі расійскі вучоны Любішчаў, “предпочёл уклониться от этой чести”). Адсюль i практычная ўстаноўка іх на сiлу i бязлітасную дыктатуру пралетарыята – самай, што б там ні гаварылі марксісты-ленінцы, адсталай i бездухоўнай часткi грамадства26. Нават iдэя, па ўласным марксавым прызнанні, была цiкавай для яго толькi тады, калi, авалодаўшы масамi, яна станавiлася матэрыяльнай сiлай (словы, што пазней так палюбiць сумна знакаміты і куды менш разумны прадаўжальнiк марксавай справы Ленiн). Да чаго прывяло гэта ў ленiнска-сталiнскай Расii – зноў такі агульнавядомы факт. Калi Маркс i Энгельс былi яшчэ ў пэўнай ступені ўсё ж па-свойму трагiчна-велічнымi фiгурамi, то расiйскiя iх паслядоўнiкi, як мы бачылi вышэй, у адпаведнасцi з формулай ”старога Гегеля” пераходзяць па вітку знаёмай нам сінусоіды у стан камiчнага, не кажучы ўжо аб цяперашнiх камунiстычных i посткамунiстычных правадырах, што нагадваюць сабою ўжо зусiм несiмпатычную катэгорыю нiзкага, а то i самой брыдоты.

Вось чаму было б вялiкай i недаравальнай памылкай у пошуках iдэалу зноў вяртацца да класiкаў марксiзму-ленiнiзму. I не толькi з прычыны горкага эмацыянальнага расчаравання ў падманутых планах i надзеях. Як iх дыялектычны матэрыялiзм быў contradictio in adjecto, г. зн. чымсьцi накшталт, згодна выразу самога Маркса, драўлянага жалеза, так i размовы iх пра iдэалы былi такой жа супярэчнасцю ў азначэннi. Жадаючы высока ўзляцець у будучае, яны i iх паслядоўнiкi не маглi i не жадалi пазбавiцца ад цяжкога баласту мiнулага, i чым вышэй удавалася падскочыць, тым з большаю сiлай грукалiся яны аб зямлю. Гэта з пераканаўчай нагляднасцю прадэманстравала зноў такi тая ж самая Расiя, уздыбленая ў свой час бальшавікамі яшчэ бязлітасней і круцей, чым імператарам Пятром на славутым фальканетавым помніку27. I хоць імі таксама нямала гаварылася i пiсалася пра iдэалы, жаданне здзяйсняць iх гвалтоўным, палачным прымусам хутка ператварыла гэтыя iдэалы ў бруднапалiтыканскае ілганне, а тых, хто спрабаваў здзяйсняць iх палкай, а то і наганнай куляй, – у вульгарных крымiнальных забойцаў. Марксiзм сёння мае толькi гiстарычнае значэнне i таму нельга сёння iсцi наперад, як у Дантавай “Боскай камедыі”, з галовамі, паскручванымі тварам назад.

Пераканаўшыся такiм чынам, што ў мінулае нам аглядвацца ў пошуках iдэалаў няма патрэбы, не варта, аднак, касавурыцца i па бакох, хоць такая спакуса таксама можа, нажаль, узнiкнуць. Апошняе тлумачыцца многiмi прычынамi, сярод якiх галоўнейшая – гэта наша беларуская, макаёнкаўская зацюканасць, што ўзыходзіць сваiмi каранямi аж у тыя часы, калi беларусы самі гаварылi пра сябе, што паляшукi мы, а не чалавекi, i калi толькi лепшыя з iх, як Янка Купала, пачыналі разумець, што пара ўжо i нам людзьмi звацца. Страшна падумаць сёння, як народ, што стварыў некалі ў самым цэнтры Еўропы першакласную дзяржаву - Вялікае Княства Літоўскае з перадавой па тагачасных мерках еўрапейскага ж кшталту культураю, прадстаўнікі якой вучылі “уму-разуму” і вельмі адсталую тады Масковію (з гэтым, як вядома, змушана пагаджаліся нават самыя злосныя праціўнікі беларушчыны, як, напрыклад, сумна вядомы праф. Л.Абэцэдарскі), – як гэты няшчасны народ мог быць даведзены да такога ганебна-каланiяльнага стану, што яшчэ ў ХІХ стагоддзі вядомы быў, згодна горкаму выразу Адама Кіркора, пераважна сваімі балотамі ды каўтуном! Толькi калi ўспомнiць, што й сама метраполiя, iмперская Расiя пастаянна азiралася па бакох у пошуках патрэбных ёй iдэй, становiцца тое зразумелым. Расiя, якая вечна хварэла на хранiчнае адставанне, сапраўды амаль заўсёды запазычвала свае iдэi i iдэалы аднекуль збоку, пра што не без прыкрасці пiсаў некалі Пётр Чаадаеў. Яшчэ ў старажытныя Нестаравы часы накіроўваліся паслы да варагаў з унізьлівымі словамі-запрашэннем: “велика и богата земля наша, но порядка в ней нет, приходите и правьте нами”. Уладзiмiр Святы спецыяльна рассылаў ганцоў у суседнiя краi ў пошуках патрэбнай iдэалогii, i хрысцiянскае праваслаўе было прынесена з пачаўшай ужо тады гніць і адыходзіць ад Бога Вiзантыi28. Пётр І за iдэямi “перабудовы” сярэднявечнай Масковii ездзiў на Захад, “прасекшы туды акно” Пецербурга і прабіўшы аплочаны несамавітай цаною касцей мільёнаў людзей морскі выхад на Балтыку. Марксiзм з яго рэвалюцыйным накалам быў запазычаны гэтак жа з Захаду. Ды i нядаўняя гарбачоўская перабудова ўскосна натхнялася еўрапейскiм эканамiчным поспехам, якому пачынаў зайдросціць тадышні Савецкі Саюз.

Глядзела, зрэшты, Расiя i на Ўсход. Яшчэ ў бытнасць сваю Маскоўскiм Княствам яна запазычыла, напрыклад, сваю жорсткататалiтарную палiтычную сiстэму i адпаведную ёй ментальнасць з Усходу i не ад каго-небудзь, а ад самаго “сутрасальнiка свету” Чынгiс-хана, пра што па-свойму пераканаўча i справядлiва пiсаў заснавальнiк так званага еўразiйства М. C. Трубяцкой (166), а ўслед за ім праз некаторы час і Л. М. Гумілёў (49). Адтуль, дарэчы, некаторыя знаёмыя рысы не толькі ў Івана Жахлівага, але і ў сённяшнім агульным палітычна-імперскiм аблiччы Расіі. Ад іх не могуць, на жаль, пазбавіцца нават многія прадстаўнікі сучаснай расійскай дэмакратычнай інтэлігенцыі, як, напрыклад, вядомы кінарэжысэр М. Міхалкоў, што, дарэчы, не адкідаў ад сябе некалі, як здаецца, і прэтэнзій на расійскую прэзідэнцкую карону. Але, як і варта было чакаць, яна аказалася ў прафесійна бязлітасных, цвёрдых руках палкоўніка КДБ В. В. Пуціна, прадстаўніка таго самага злавеснага ведамства, што Салжаніцын так трапна ахрысціў Архіпелагам Гулаг. Бедны Аляксандр Ісаевіч з яго Матронай і Іванам Дзянісавічам: вось каму сёння аказалася аддадзенай гісторыяй роля “обустраивать” Расію і вось за каго цяпер ледзь не з захапленнем галасуюць і самі гэтыя яго такія, здавалася б, сімпатычныя і разумныя героі!

Iграе своеасаблівую ролю тут увогуле i манера чорна-белага мыслення, пра якую ўжо iшла гаворка i якая ў нас таксама была запазычана з Расii. Гэтую манеру мы бачылi, напрыклад, пры разглядзе цяперашнiх нашых адносiн да фiласофii, калi, фiгуральна кажучы, часта разам з вадой выплёсквалася i дзiця. Разам з Марксам спрабуюць выкiнуць “на сметнiк гiсторыi” i яго настаўнiка Гегеля, а сумесна з дыялектычным матэрыялiзмам – i саму дыялектыку. Апошняе, дарэчы, стала зараз амаль што паўсюднай нормай, i само нават слова “дыялектыка” пастаянна выклiкае на тварах некаторых нашых сённяшнiх невукаў-прагрэсiстаў толькі скептычную, грэблiвую ўхмылку.

Антыдыялектычнае чорна-белае мысленне, як вядома, едка высмейвалася i высмейвалася справядлiва тымi ж Марксам i Энгельсам, якiя называлi яго чамусьцi метафiзiкай у процiлегласць, напэўна, дыялектыцы. Яно вельмi цесна звязана з экстрэмiзмам у палiтыцы i мае з апошнiм агульную прычыну – нiзкi культурны ўзровень, або, яшчэ дакладней, нiзкi ўзровень сацыялiзацыi бiялагiчнага iндывiда. Гэта не столькi рацыянальнае, колькi эмацыянальна-пачуццёвае, амаль што жывёльнае ў сваiх крайнiх формах чорна-белае мысленне, і нездарма нават Ленін называў яго “дзіцячай хваробай левізны”. Як паасобны нейрон можа быць толькi ў двух такiх крайнiх станах узбуджанасцi ці затарможанасцi, так i ў цэлым не вельмi развiты мозг, сумiруючы тыя крайнiя станы сваiх нейронаў, сам дэманструе схiльнасць да чорна-белай двузначнай логiкi тыпу “або-або”. Тое выразна выступае пры параўнаннi гэткага мыслення з палiтычным экстрэмiзмам, якi часта i па той жа менавiта прычыне пераходзiць у чыста эмацыянальныя сiлавыя сутычкi, бойкi i г. д. ў стылі шадраўскага “булыжника – оружия пролетариата”.

Палiтычны экстрэмiзм у сваю чаргу пэўным чынам характарызуе i само грамадства, соцыум у плане суадносiны ў iм Арыстотэлеўскіх жывёльнасцi i сацыяльнасцi, што залежыць ужо, як не цяжка здагадацца, не толькi ад якасцi мозгу, але i ад агульнага стану гэтага грамадства, дакладней, ад той або iншай апісанай Гегелем фазы ў яго развiццi. У плане палітычным гэтым жа тлумачыцца выключная схільнасць такіх соцыумаў да таталітарызму і дыктатуры як своеасаблівага прасвечвання, а то і непасрэднага “прабіцця” праз грамадскія структуры нядаўна адкрытай этолагамі біялагічнай сістэмы дамінавання, што пануе звычайна ў жывёл. Нездарма ж нашы сённяшнія палітыкі так любяць называць сябе важакамі, гэтым тыпова эталагічным тэрмінам, якім характарызуецца найбольш моцны і агрэсіўны самец29 у жывёльным статку, а такое псеўдадэмакратычнае грамадства-натоўп само так нагадвае гэты жывёльны статак!

Тая гаротная чорна-белая абмежаванасць i несамастойнасць нашага мыслення як назiралася раней, назiраецца, на жаль, i зараз. У недалёкiм мiнулым духоўныя iнтарэсы беларускай iнтэлiгенцыi былi, напрыклад, цалкам падпарадкаваныя Маскве. Так i чулася вакол, зусiм як у чэхаўских сясцёр: у Маскву, у Маскву, у Маскву! Варта было толькі паманіць пальцам якога-небудзь інтэлектуала мясцовай выпечкі тыпу філосафа Сцёпіна30, як ён збягаў у жаданую Маскву, цураючыся свайго нацыянальнага першародства нават без біблейскае сачавічнае поліўкі. Чыталiся толькi маскоўскія выданні, аўтарытэтам i iсцiнай лiчылася толькi напісанае ў Маскве. На кнiгу, надрукаваную, напрыклад, у якім-небудзь Мiнску, нiхто, нiколi i нiдзе не спасылаўся, як бы там аўтар яе нi выкладваўся. Не спасылалiся нават самi беларусы, што, зрэшты, пазастаецца i цяпер. Сапраўды, што можа быць добрага з Назарэту!

I гэта не дзiўна, бо пры той пiрамiдальнай цэнтралiзаванасцi Расiйскай iмперыi як за царох, так i пад саветамi ўсё хоць трохi культурнае i таленавiтае абавязкова канцэнтравалася ў Маскве, бліжэй да трона, пакiдаючы правiнцыi толькi цемру ды невуцтва. Нездарма ж у сувязі з талстоўскай “Властью тьмы” бытавала дасцiпная прымаўка: “в России внизу власть тьмы, а наверху тьма власти”. Цэнтральная ўлада абрабоўвала гэтак нават уласныя расiйскiя рэгiёны, ператвараючы iх у глухую правiнцыю, падобнай якой не было амаль што і ў самім старажытным Рыме, што якраз і стварыў гэтае сумнае паняцце і сам той нядобры выраз (слова “правінцыя” паходзіць ад лацінскага vinco vincere – перамагаць, заваёўваць і першапачаткова абазначала там заваяваныя і пакораныя землі). Нездарма ж нарастаюць так сёння сепаратысцкія настроі нават у Сібіры і на расійскім Далёкім Усходзе. Абвастралася ў вынiку процiлегласць памiж вёскай i горадам, а затым i ўвогуле памiж народам i iнтэлiгенцыяй, аўтаматычна набываючы рысы ўзаемнай, сапраўды ўжо класавай па сваім сэнсе нянавiсцi, што неаднойчы прыводзiла да “бессмысленных и беспощадных” бунтоў i сацыяльных рэвалюцый. На нейкую амаль што заалагiчную нянавiсць да iнтэлiгенцыi з боку простага рускага народу з горыччу, напрыклад, скардзіўся некалі небезвядомы Сава Марозаў. Яшчэ горш абстаяла справа ў губернскіх рэгiёнах, абсмяяных яшчэ Шчадрыным у яго знакамітых “Губернских очерках”, i нацыянальных краях, пад саветамi называных рэспублiкамi, як, напрыклад, у той жа Беларусi. Тут палiтыка цэнтра i правiнцыi набывала яшчэ больш злавесныя характарыстыкi, якія амаль што супадалі з першапачатковым сэнсам старарымскага слова “правінцыя”. Да супрацьпастаўленасцi вёскi гораду далучалася супрацiпастаўленне беларускай нацыянальнай культуры i яе зведзенай да ролi “деревенского диалекта” мовы рускім культуры і мове, што прэтэндавалі на культурную элітнасць, шавінізмам сваім абвастраючы на гэты раз ужо міжнацыянальныя супярэчнасцi і падрываючы самыя асновы шматковай, населенай, акрамя рускіх, разнастайнымі “инородцами” расійскай iмперыi, якую нават Ленін называў не інакш, як турмой народаў.



Зрэшты, палiтыка цэнтра i правiнцыi падрывала не толькi асновы iмперыi. Яна падрывала i расколвала самi нацыянальныя соцыумы, народы нацыянальных рэгiёнаў. Там процiлегласць гораду i вёскi ўтварыла нядобры фяномен так званай рускамоўнай iнтэлiгенцыi, якая, засяродзіўшыся ў гарадох і грэблiва адвярнуўшыся ад уласнага вясковага народу, прыніжанага і зняважанага, але карміўшага гэтыя гарады, зноў такi па-халопску гнулася і насуперак Грыбаедаву не толькі служыла, але і выслужвалася перад Масквой. Нездарма ж ёй у анкетах прызначана была так нам знаёмая рубрыка “служащий”! Тыя, каму ўдавалася ўладкавацца ў жаданай Маскве блiжэй да цэнтральных улад, набывалi парадаксальнае, дыяспарнае, так бы мовiць, мысленне, для якога характэрнай станавілася пазбаўленасць вяскова-народных каранёў i адзначаная яшчэ Купалам непрыгожая схiльнасць служыць мацнейшаму, як ён пісаў у адным сваім вядомым, прысвечаным яўрэям вершы. Зразумела, што першапачаткова такая ўнутраная дыяспарнасць на Беларусі перш за ўсё і ўзнiкала ў нацыянальных групоўках пераважна рускага і яўрэйскага паходжання. У апошнiм выпадку гэта было амаль што натуральна, бо такi стан iснавання гэтай па-свойму адоранай, таленавітай народнасці, даўшай свету Альберта Эйнштэйна і Норберта Вінэра, цягнуўся тысячагоддзямi, выразна адбiўшыся i на яе змушанай зваротліва-прыстасавальніцкай ментальнасцi31, што назіраецца, дарэчы, і зараз у некаторых яе прадстаўнікоў. Тое падмацоўвалася iснаваўшай яшчэ з царскiх часоў забаронай яўрэям сялiцца на зямлi32 і садзейнічала іх жаданню засяроджвацца пераважна ў гарадох і мястэчках, займаючыся толькі рамёствамі, гандлем ды ліхвярствам. Гандаль жа, а тым болей ліхвярства, непасрэдна не звязанае з матэрыяльнай вытворчасцю і не адобранае таму і хрысціянскім Евангеллем, успрымалася як своеасаблівы паразітызм і выклікала ў акаляючага насельніцтва таксама вельмі неадабральныя адносіны, як да людзей, якія “жнуць там, дзе не сеялі”. Успомнім хоць бы нашумелую ў свой час фразу М.Гершэнзона са славутага зборніка “Вехі”, дзе ён раіў баяцца народа “пуще всех казней власти и благословлять эту власть, которая одна своими штыками и тюрьмами еще ограждает нас от ярости народной”. Успомнім і агульнавядомую актыўнасць яўрэяў пры ўдзеле ў рэвалюцыі, грамадзянскай вайне і асабліва ў злавеснай дзейнасці савецкай “чрезвычайки”, што так выразна было апісана Салжаніцыным у яго вядомым двухтомніку “Двести лет вместе”. Ці ж не меў рацыі Купала, калі ён у тым самым вершы заклікаў яўрэяў “не хінуцца да мацнейшага”? І ці не робяць некаторыя з іх і цяпер тое самае ў адносінах да сучаснай Расійскай імперыі, што імкнецца паглынуць незалежную Рэспубліку Беларусь?33 Усё гэта, амаль што зусім па Тойнбi з яго вядомымi “выклiкам i адказам”, прыводзіла і прыводзіць на гэтай аснове як пэўнай рэакцыі на ўсе тыя акалічнасці да так званага бытавога антысемiтызму, які дасягаў часам жахлівых памераў, як, напрыклад, пры колішніх расійскіх пагромах. Або ў Германіі перыяду Веймарскай рэспублікі, дзе ён стаў пазней асновай і жахлівага афіцыйнадзяржаўнага антысемітызму гітлераўскіх часоў. Тое, дарэчы, і сёння можа паўтарыцца ў сённяшняй Расіі, калі ўспомніць бесцырымонную “эканамічную” актыўнасць там гаспод Абрамовічаў, Гусінскіх і Беразоўскіх пры ўсё ўзрастаючым ажабрачванні няшчаснага рускага народу (дзіўна на гэтым фоне выглядае інтэнсіўна расручваная ад імя, быццам бы, гэтага ж народу сёння ў Расіі кампанія за вызваленне з заслужанай турмы гэткага ж зладзюгу-алігарха Хадаркоўскага)34. Пра ўсё гэта нядаўна пісаў і пісаў, думаецца, са зразумелай заклапочанасцю лёсам свайго народу і так непрыемнай яму “русафобіяй” вядомы рускі матэматык і публіцыст І. Шафарэвіч (177). Аднак, і г-н Шафарэвіч ні словам не азываецца пра таксама непрыгожую ролю і рускай дыяспары на Беларусі, якая, будучы адной з магчымых прычын такой “русафобіі”, міжвольна ці вольна адыгрывала і адыгрывае галоўную ролю ў працэсе русіфікацыі Беларусі і яе нацыянальнай культуры, захопліваючы камандныя пазіцыі ў яе матэрыяльным і духоўным жыцці і ставячы беларусаў ужо таксама ў палажэнне “малога народа”35. “Малога народа” на сваёй уласнай немалой тэрыторыі і зусім ужо абезідэаленага, прыніжанага і зняважанага.

Аднак, i беларуская мясцовая iнтэлiгенцыя, пераходзячы на рускую мову i рускую мэнтальнасць, станавiлася фактычна на чужыя, а то i зусiм ужо грэблiва-варожыя свайму народу пазiцыi, набываючы ўсё тое ж у аснове сваёй дыяспарнае мысленне. Падобнае без здаровых нацыянальных каранёў мысленне ўзнiкала пераважна сярод беларусаў, трапiўшых з вёскi ў горад, што заўсёды было галоўнай марай маладога вяскоўца, марай выбiцца з “деревенщины в люди и стать человеком” (цi не нагадвае апошняе знаёмага ўжо выразу “паляшукi мы, а не чалавекi?). I тады можна было нярэдка назiраць ганебную сiтуацыю, калi, напрыклад, дзецi ў горадзе саромелiся сваiх бацькоў з iх народна-вясковымi манерамi i такой мілагучнай, сакавітай, жывой беларускай гаворкай. Сароміліся і грэбавалі вёскай, сваёй адзінай харчавальнай глебай, якая корміць і горад і іх саміх. Корміць, сама і пры бальшавіках і цяпер, амаль што канаючы ад сістэматычнага голаду. Гэта таксама не магло не ўплываць самым нядобрым чынам на ментальнасць беларускай iнтэлiгенцыi i на яе па сутнасці здрадліва-халопскае iмкненне таксама “хiлiцца да мацнейшага”. Можна зразумець таму крыху гістэрычныя, зрэшты, эмоцыі беларускага кінарэжысэра В. Дашука, які менавіта з гэтай прычыны дазволіў сабе неяк на старонках “Народнае волі” публічна абазваць халуямі наогул усіх беларусаў, сам перайшоўшы пры гэтым, дарэчы, таксама на рускую мову!

Азначаная рыса настолькi ўжо ўелася ў свядомасць беларускай iнтэлiгенцыi, што не знiкла i з крахам савецка-расiйскай таталiтарна-цэнтралiзаванай сiстэмы. Цяпер ужо, аднак, пачалi хiлiцца не толькі да маскоўскага аўтарытэту, а сталi шукаць адпаведна аўтарытэтнай iсцiны на еўрапейскім Захадзе, прымаючы яе зноў такi ледзь не за абсалютны iдэал. Прычым i тут не абыйшлося без таго самага “чорна-белага” мыслення. У афiцыйна-камунiстычнай Маскве раней буржуазны, як яго тады толькi так i называлi, Захад бязлiтасна крытыкаваўся менавiта за тое яго “гнiенне”, якое больш чым сто год таму назад адзначалі і падкрэслівалi яшчэ рускiя славянафiлы i асаблiва актыўна сярод iх заснавальнік панславізму Н. Д. Данiлеўскi. Адзначалі, зрэшты, зусiм небеспрычынна, што пазней было пацверджана, як мы бачылi ўжо, Шпенглерам, Тойнбi i Cарокiным. Цяпер жа сталi арыентавацца, як на ідэал, ў сваiх пошуках ісціны, не хочучы бачыць іншае, менавiта на цяперашні постмадэрнізм як вынiк гэтага “гнiення”, на “навозную жижу”, як тое едка назваў Аляксандр Cалжанiцын36. Аналагiчна паводзiла сябе, мiж iншым, i маскоўская дысiдэнцкая iнтэлiгенцыя, асаблiва ў галiне мастацкай культуры, пакуль не пазнаёмiлася асабiста, пабыўшы ў эмiграцыi, з сучасным станам заходняга жыцця. Толькі пасля гэтага некаторыя яе прадстаўнiкi, як, напрыклад, пiсьменнiкi А. Зiноўеў i В. Максiмаў, павярнулi назад ледзьве не на пазiцыi сталiнскiх часоў. Асаблiва ж небяспечнай аказалася такая бяздумная і безаглядная арыентацыя выключна на заходнiя каштоўнасцi i iдэалы ў сферы эканамiчнай рэфарматарскай дзейнасцi палітыкаў тыпу Гайдара і Чубайса і перш за ўсё на аднабакова дагматычнае разуменне імі прынцыпаў рыначнай гаспадаркі і арыентацыі пераважна на іх, што прывяло Расiю да цяперашняга крымiнальна-мафiёзнага, бандыцкага тыпу капiталiзму, падобнага якому не было, як здаецца, нават на самім еўрапейскім Захадзе.

Хоць на сённяшнім Захадзе слова “ідэал” ўвогуле амаль не ўжываецца, а ў якасці “ідэалу” выступаюць там толькі героі часопіса “Форбс” ды страшлівыя мордавароты з амаль балетнага тыпу амерыканскіх спаборніцтваў тыпу рэстлінг. Арыентацыя на ўсё гэта, што калiсьцi называлася ў нас не без пэўнай падставы нiзкапаклонствам, стала сёння асноўнай рысай нашага жыцця, ад чаго яно само становiцца ўсё болей i болей бездухоўным. Асаблiва гэта кiдаецца на вочы ў сферы мастацкай культуры. Нават самыя шчырыя беларускія мастакi нацыянальна-свядомай настроенасцi ствараюць часам свае карцiны ў яўна запазычаных абносках заходняй стылiстыкі, што ўзнiкла яшчэ ў часы славутай бадлераўскай “Падлы”, калi заходнееўрапейская мастацкая культура распачала выразна арыентавацца на катэгорыю брыдоты. Тое ж можна бачыць, напрыклад, i сярод беларускай лiтаратурнай моладзi бум-бамлiтаўскага накiрунку, якая, натхняючыся змесцівам таямнічага тазіка філосафа В. В. Акудовіча, таксама культывавала нядаўна брыдоту, гэты эстэтычны сiнонiм смерцi. I гэта ў той час, калi беларускае Адраджэнне, як і некалі вялiкi iтальянскi Рэнесанс, павiнна было б мець сваiм iдэалам квiтнеючае жыццё! А жыццё ў процiлегласць смерцi якраз i ёсць прыгажосць i гармонiя. Гармонiя, што заўсёды звязваецца ў нашым уяўленнi з iмёнамi Тутмаса i Фiдыя, Рафаэля i Моцарта, а ніяк не з жывапісам Шагала і музыкай Шнітке37. Але самае тут непажаданае тое, што падобнага тыпу погляды актыўна распаўсюджваюцца сёння на Беларусi i ў сферы фiласофii. Распаўсюджваюцца, як здаецца, вельмі невыпадкова менавіта там, дзе якраз і павінна засяроджвацца нацыянальная самасвядомасць народа, яго, так бы мовiць, групавое, саборнае “Я” i дзе якраз і фармуюцца яго iдэалы. Каб упэўнiцца ў тым, дастаткова пачытаць артыкулы некаторых выпускнiкоў фiласофскага факультэта БДУ, друкаваныя некалі ў дадатку да газеты “Культура” пад не вельмi зразумелаю назваю “ЗНО”, або пачытаць і паслухаць тое, што прапануецца цяпер на лекцыях па філасофіі і выдаецца ў так званым Еўрапейскім гуманітарным універсітэце (ЕГУ).

I тут таксама, на жаль, не абышлося без чорна-белага “або-або”. Раз дагэтуль мы вымушаны былi жыць i мыслiць у калючадротавай загарадцы маскоўскага комдагматызму, то цяпер нам давай толькі самы крайнi заходнi нігілізм i iрацыяналiзм. Раз дагэтуль мы кленчылі перад партрэтамi Маркса i Энгельса, то сёння амаль з гэткiм жа пiетызмам гнемся перад “прасёлачным” мысленнем Хайдэгера i хаосалюбівым дэканструктывізмам Дэрыда, не зважаючы на тое, што нiякi скептыцызм, нiгiлiзм i iррацыяналiзм зноў такi ў прынцыпе не могуць садзейнiчаць працэсу Адраджэння. Бо працэс Адраджэння заўсёды iмкнецца наперад i ўверх па лiнii сацыяльна-духоўнага прагрэсу, а нiгiлiзм, скептыцызм i iррацыяналiзм кiруюцца наперад i ўнiз да стану хаатычна жывёльнага рысменава натоўпу адзінокіх. Каб упэўнiцца ў апошнім, варта толькі прачытаць дастаткова ўважлiва славуты трактат таго ж самага Хайдэгера “Быццё і час” і ўдумацца ўважліва ў сэнс ягонай катэгорыі “быцця-да-смерці”.

Знаёмячыся з такiмi жорсткiмi высновамi i ацэнкамi, можна было б i нас западозрыць у гэткiм жа чорна-белым мысленні, якое да таго ж i па зместу, здавалася б, супадае з марксiсцка-ленiнскай жорсткасцю, па крайняй меры, у ацэнках Захаду. А то, чаго добрага, i абвiнавацiць у шавінізме ці, па крайняй меры, у “националистической ограниченности”. Але гэта зусiм не так. I на Захадзе, i на Усходзе iснавалi i iснуюць фiласофскiя кiрункi, каштоўнасны вектар якiх таксама скiраваны ўсё такі ўверх i якiя ўжо таму заслугоўваюць глыбокай павагi. У Расii, напрыклад, гэта была руская рэлiгiйная фiласофiя з яе пакутлiва-напружаным пошукам iдэалу i дабра, хоць і не без традыцыйна мегаламанскага расійскага месіянізму. Варта ўспомнiць толькi Талстога i Дастаеўскага, Cалаўёва i Булгакава, Бярдзяева i Наўгародцава (аўтара памянёнай ужо раней спецыяльна прысвечанай нашай тэме працы “Об общественном идеале”). Увогуле ўся руская духоўная культура, па праву называная класiчнай, iмкнулася служыць пазiтыўнаму iдэалу i, пачынаючы ўжо з вялiкага Пушкiна, актыўна, хоць і не без прыкрых часамі зрываў, выступала супраць iмперскiх амбiцый афiцыйных расiйскiх улад. Узяць хоць бы пушкінскага Дуброўскага, нашага, дарэчы, земляка-беларуса, што паўстаў супраць траекураўскай рускай імперскасці, у глыбока сімпатычным вобразе якога як бы прадчувалася будучая партызанская вайна беларусаў супраць нямецка-фащысцкіх акупантаў і цяперашняя наша барацьба за сваю незалежнасць ад той жа Расіі. Або красамоўныя, быццам сёння напiсаныя славутыя лермантаўскiя радкi пра “немытую Россию, страну рабов, страну господ”, за што іх неверагодна нам блізкі па духу аўтар паплаціўся ўласным жыццём (характэрна, што адзін з маіх колішніх рускамоўных аспірантаў сцвярджае, што тыя балючыя радкі паэта ўсяго толькі пазнейшая “подделка”!). Лепшыя прадстаўнікі гэтае культуры былі заўсёды на баку змагароў за свабоду i незалежнасць не толькi асобы, але i цэлых народаў. Успомнiм, з якой сiмпатыяй апiсаны ў Талстога гераічны чачэнец Хаджы-Мурат і з якой, наадварот, агідай – расійскае войска, якое ўжо тады стасавала ў Чачні тактыку выпаленай зямлі і так званых “зачисток” (аповесць Талстога “Хаджы-Мурат” успрымаецца сёння з асабліва выразнай, амаль што пакутлівай вастрынёй, калі і там сустракаеш, напрыклад, такія сёння нам добра па газетах знаёмыя назвы, як Хасаў-Юрт або Ведзяно). Успомнім, як настойлiва абараняў беларуска-польскiх паўстанцаў 1863 года Герцэн. У рускай класiчнай культуры сапраўды нам ёсць чаму павучыцца, i адкiдаць яе цалкам убок было б проста банальнай глупотай.

Але трэба адначасова бачыць і іншае. Сённяшняя руская культура таксама перажывае татальны крызіс і, як гэта не раз ужо адбывалася, чарговую “смену вех”. Захоўваючы характэрную рысу расійскай мэнтальнасці “коль рубнуть, так уж сплеча”, сённяшняя імперская Расія і яе афіцыйныя культуртрэгеры імкнуцца зрабіць, пачынаючы ажно з дзекабрыстаў, карэнную пераацэнку ўсёй сваёй некалі вялікай і свабодалюбівай культуры, што падвяргала расійскую імперскасць знішчальнай крытыцы. У выніку пазітыўным ўзорам для сённяшніх расійскіх “інжынераў чалавечых душ” аказваюцца колішнія прыслужнікі самадзяржаўя Булгарын, Сянкоўскі, Каткоў, а так бы мовіць, героем нашага часу – Чычыкаў. Альбо, калі браць сучасней, – героі-распуснікі Эдзічкі Лімонава, алкаголікі Венічкі Ерафеева ці зусім ужо людзі-шасціногія Віктара Пялевіна. Гэта не кажучы ўжо пра скандальна парнушныя творы Віктара Ерафеева і Уладзіміра Сарокіна38, асноўнаю праблематыкай твораў якіх аказваюцца “літаратура і яда” і “літаратура і...” (тут нам, правінцыялам, не валодаючым “великим и могучим” у сучасным яго варыянце, лепей за ўсё сціпла прамаўчаць). Зрэшты, і тая самая так узвялічаная некалі Тургеневым руская мова сёння не існуе без мата, аб чым публічна, хоць і пад лёгкім флёрам іроніі, заяўляе не хто-небудзь, а сам колішні ўсерасійскі міністр культуры Швыдкой (ён, зрэшты, гэтак жа зняважліва адазваўся і аб філасофіі, уключаючы туды і філасофію рускую, як аб мёртвай навуцы).. А расійская Дзяржаўная Дума дык і зусім ужо хацела, як кажуць, легалізаваць гэты мат у законадаўчым парадку! Нават на такіх маральных веліканаў, як Аляксандр Салжаніцын у іх паднімаецца часам рука: небезвядомы тэарэтык-фрэйдыст з радыё “Свабода” Барыс Парамонаў39 не без зларадства паведаміў неяк, што з Салжаніцыным можна ўжо не лічыцца проста таму, што ён… стары.

Гэтак жа i на сучасным Захадзе, не кажучы ўжо пра класiчныя яго часы, звязаныя, напрыклад, з вялiкай нямецкай фiласофiяй, маюцца фiласофскiя кiрункi, на якiя мы i сёння таксама можам паспяхова абапiрацца ў пошуку адказу на славутае гагенаўскае пытанне, хто мы, адкуль i куды мы iдзем. Асаблiва ж на пытанне, на што нам спадзявацца i дзе наш iдэал. Гэта не толькi памянёныя тут не раз Шпенглер, Тойнбi i Cарокiн, праз тэксты якiх, незалежна ад іх уласных намераў, так ці гэтак прасвечвае глыбокая думка вялiкага Гегеля. Гэта, напрыклад, пратэстанцкая філасофія і фiласофiя неатамiзму, што не ўступаюць па сваёй глыбiнi i распрацоўцы рускай рэлiгiйнай фiласофii, а можа, i пераўзыходзяць яе. Гэта такiя магутныя мыслiцелi, як Бенэдэта Крочэ, Тэйяр дэ Шардэн, Пауль Тылiх, Эрнст Трольч, Альфрэд і Макс Вэберы, Жак Марытэн, Клод Жыльсон, Альфрэд Норт Уайтхед, Макс Шэлер, Мікалай Гартман, амаль што зусім невядомы ў нас дагэтуль традыцыяналiст Рэнэ Генон. А з адносна маладзейшых – Джон Ролз, Майкл Новак, Вольфганг Краус, Зігфрыд Эрнст, Петэр Слотэрдайк, Петэр Казлоўскі, Жыль Ліпавецкі. Ёсць і на Захадзе бліскучыя ўзоры пазiтыўных поглядаў, на якiя нам можна было б плённа арыентавацца цяпер у пошуках таго, што трэба разумець пад словам “ідэал”.



Галоўная справа, аднак, у тым, каб пры гэтакай арыентацыi не губляць уласнай, так бы мовiць, сiстэмы каардынат, не адракацца ад уласнай самасвядомасцi, ад свайго ўласнага “Я”. Гэта тычыцца асаблiва фiласофii, бо якраз у фiласофii непасрэдна выражаецца азначаная самасвядомасць народа, увасабляецца, метафарычна кажучы, стрыжань яго душы, засяроджваюцца яго духоўныя каштоўнасці і iдэалы. Як iндывiдуальны чалавек не павiнен жыць чужым розумам i чужымi iдэаламi, так i народ, гэты, згодна выразу Я. Н. Трубяцкога, саборны чалавек, павiнен кiравацца ў жыццi сваёй, а не запазычанай збоку-прыпёку чужой фiласофiяй. У нас увогуле зноў такі з прычыны ўсё той жа духоўнай забітасці распаўсюдзiлася ў прынцыпе няправiльнае ўяўленне аб фiласофii наогул. Яе блытаюць часта з, так бы мовiць, фiлосафазнаўствам. Калi нiкому, напрыклад, сёння не прыйдзе ў голаву атоясамлiваць мастацкую лiтаратуру з лiтаратуразнаўствам, то ў галiне фiласофскага мыслення такое атаясамліванне стала ўжо амаль што нормай. Як пiсьменнiк у лiтаратуры павiнен быць арыгiнальным i не можа пiсаць, як казаў некалі Маякоўскі, “пад кагосьцi”, а толькі “пад сябе”, так i фiлосаф, калi ён сапраўдны фiлосаф, павiнен распрацоўваць сваю ўласную светапоглядную сiстэму, што выражае светапогляд свайго народу, а не быць толькi чыiмсьцi мізэрным пераймальнікам і эпiгонам40. Ён проста абавязаны быць арыгінальным, калі ён хоча быць філосафам, а не толькі выкладчыкам філасофіі. Але на Беларусi, як i ў цэлым на тэрыторыi былога CCCР, любая спроба хоць крыху самастойнага мыслення, не кажучы аб стварэннi ўласнай светапогляднай сiстэмы, даўно ўжо лiчылася “вредной отсебятиной” (i якое ж паскуднае слоўца было прыдумана!), не кажучы ўжо пра небяспечны ў свой час ярлык “ревизионизма”41. Прычынай таго, як не цяжка здагадацца, быў усё той жа марксiзм-ленiнiзм, што ў якасцi афiцыйнай, прэтэндуючай на абсалютнасць партыйнай iдэалогii выконваў такiм непрыкметным, але вельмі дзейсным чынам непрыглядную ролю душыцеля самай сэрцавiны нацыянальных культур – iх светапогляднай самастойнасцi i незалежнасцi. Таго, што якраз i складае нацыянальную самасвядомасць i нацыянальную iдэю. “Национальной философии вообще не существует!” – з апломбам сцвярджаў, напрыклад, колішні дэкан філасофскага факультэта БДУ праф. А. Елсукоў, актыўна рэалізуючы гэты дэвіз і ў сваёй адміністрацыйна-практычнай дзейнасці (ён, дарэчы, выкінуў у свой час на пенсію і аўтара гэтых радкоў толькі за спробу па-беларуску на тым факультэце чытаць эстэтыку!). У шыкоўна-пампезных жа, выдадзеных на Беларусі нейкім гаспадзінам Грыцанавым (на якія, цікава, грошы і адкуль?) малапісьменных “Всеобщем философском словаре” і “Всемирной философской энциклопедии” наогул на месцы артыкула “Белорусская философия” з дэманстратыўнай зняважлівасцю напісана: “См. Философия в Белоруссии”. Трэба адзначыць, на жаль, што і зараз працягвае існаваць ў беларускім інтэлектуальным асяроддзі, быццам нейкая нядобрая прэзумпцыя, усё той жа сапраўды ўжо правінцыяльны комплекс уласнай непаўнацэннасці, выражаны яшчэ словамі евангеліста “няма прарока ў сваёй айчыне” і горка адчуты і перажываны ўжо, зрэшты, самім Хрыстом. Варта каму-небудзь з беларусаў хоць трошкі зрабіць заяўку, напрыклад, на ўласнае самастойнае філасофскае мысленне, як на тварах калег і супляменнікаў з’яўляецца іранічная ўхмылка. Красамоўным узорам такога духоўна-імпатэнцкага сіндрому ўвогуле можа служыць хоць бы вядомы ў свой час “афарызм” былога прэм”ера В. Ф. Кебіча: “без Москвы мы вообще не можем”.

Менавiта фiласофiя, як i блiзкая да яе мастацкая лiтаратура, найбольш поўна характарызуюць нацыянальныя, спецыфiчна iндывiдуальныя рысы самасвядомасцi народа. Нацыянальная самасвядомасць наогул аб’ектывуецца ў народнай культуры ва ўсiм яе аб’ёме: не толькi ў фiласофii, але i ў мастацтве, i ў фальклоры, i нават у тым, што завецца культурай матэрыяльнай. Культуру ў гэтым сэнсе можна было б параўнаць з магутным дрэвам, каранi якога мацуюцца ў глебе матэрыяльнага жыцця народа, а вершалiна з яе духоўнымі кветкамі і пладамі лунае ў небе. I на самай гэтай вершалiне якраз i знаходзiцца фiласофiя, уступаючы па блiзкасцi да неба толькi адной рэлiгii. Таму нельга нiяк пагадзiцца з актыўна распаўсюджванай сёння i распаўсюджванай незаўсёды з добрымi намерамi думкай, быццам фiласофiя не можа быць нацыянальнай. Цi ж нямецкая, напрыклад, або француская фiласофiя не мае выразна нацыянальных рысаў? Нават нямецкi марксiзм, перанесены ў Расiю, набыў там характэрныя рускiя рысы, што проста б’юць у вочы ў расiйска-імперскай яго рознавiднасцi – ленiнiзме і яго бальшавiцкiм палiтычным увасабленнi: і тут “коль рубнуть, так уж сплеча». Пра тое востра і з’едліва пiсаў яшчэ некалі ўсё той жа М. Бярдзяеў. Можна было б сказаць, што без уласнай фiласофii ўвогуле не бывае нацыянальнай культуры42. Нават калi культура развiтая недастаткова, яе фiласофiя крыецца ў мастацкай лiтаратуры і крытыцы, як гэта было, напрыклад, з рускай фiласофiяй у пачатку i сярэдзiне ХIХ стагоддзя i з беларускай у пачатку стагоддзя ХХ-га. Або проста ў мiфалогii, фальклоры і рэлігіі, як гэта бывае ў нецывiлiзаваных народаў. Апошняя наогул бярэ на сябе вялiкую частку функцый фiласофii, зноў такi ў залежнасцi ад развiтасцi культуры ў цэлым. Рэлiгiя, дарэчы, цесна звязана, як убачым пазней, i з праблемай iдэалу. Нездарма ж вядомы заходні сацыёлаг і філосаф Э. Дзюркгейм цалкам усё духоўна-сацыяльнае жыццё народа адносіў да рэлігіі, ставячы яе побач і нароўні з эканомікай. А класік заходняй палітычнай эканоміі А. Маршал увогуле лічыў, што асноўнымі рухаючымі сіламі развіцця грамадства з’яўляюцца рэлігія і эканоміка. І, будучы сам эканамістам, падкрэслена ставіў пры гэтым на першае месца менавіта рэлігію!

Такiм чынам, i, наадварот, не бывае нацыянальных культур без сваёй, нацыянальнай фiласофii. Справа толькi ў тым, наколькi прафесійна развiтая гэта фiласофiя. Зрэшты, у прыгнечаных знешнiм уцiскам напаўкаланiяльных народаў з боку метраполii звычайна рабіліся і робяцца высiлкi па свядомым затарможванні развiцця iх уласнай нацыянальнай фiласофii, што прымала часам адкрытыя, а то і проста цынічныя формы. Так, напрыклад, у Маскве камунiстычных часоў доўгi час мусiраваўся цалкам афіцыйны намер рыхтаваць прафесiйных фiлосафаў толькi ў Маскве і Ленiнградзе з тым, каб забяспечваць імі i саюзныя рэспублiкi. З-за адсутнасці, быццам бы, у іх уласных выкладчыцкіх кадраў. Доўгі час у нацыянальных рэспубліках увогуле не існавала філасофскіх факультэтаў. I толькi ў Маскве спецыяльным закрытым рашэннем ЦК КПCC дазвалялася выдаваць падручнiкi па фiласофскiх дысцыплiнах. З-за гэтага, напрыклад, аўтару гэтых радкоў так i не ўдалося выдаць уласны дастаткова арыгiнальны і канцэптуальна незалежны ад маскоўскай ідэалогіі ўніверсітэцкі падручнiк па эстэтыцы, які аж дагэтуль існуе толькі ў віртуальнай, як цяпер кажуць, форме і разгорнутая план-праграма якога і сёння не публікуецца Беларускім універсіэтэтам культуры.43

Нацыянальная фiласофiя заўсёды існавала і iснуе, хоць бы i ў зародкавым пакуль што выглядзе. I тады ўзнiкае задача яе прафесiйнага развiцця i дасканалення, пры рашэннi якой звычайна i звяртаюцца да другiх культур у пошуках узору для магчымага запазычання таго цi iншага прафесійна-паняццевага інструментарыя ці проста чужога фiласофскага досведу. Магчымасцi гэтыя, аднак, заўсёды абмежаваныя двума вельмi важнымi фактарамi. Першы, прасторавы, так бы мовiць, фактар – гэта менавiта нацыянальныя асаблiвасцi, звязаныя з мовай i агульнай ментальнасцю народа-запазычвальнiка, уключаючы i матэрыяльныя абставiны яго жыцця. Так, з гэтым фактарам варта было, напрыклад, палiчыцца ў свой час Г. В. Пляханаву пры пераносе марксiсцкай фiласофii ва ўмовы расiйскай сацыяльнай рэчаiснасцi. Марксiзм быў прадуктам еўрапейскай культуры з развiтой прамысловасцю i даволi ўжо багатымi па тых часах дэмакратычнымi традыцыямi. У тагачаснай жа Расii нi прамысловасцi, нi, тым болей, дэмакратычных традыцый увогуле яшчэ не iснавала, а праславутая абшчына, на якую ставiлi не толькi народнiкi, але пацiху i бальшавiкi, ужо разлажылася к тым часам. Такая ж няўзгодненасць прасторавага фактару ў яшчэ большай ступенi i з яшчэ цяжэйшымi наступствамi выявiлася i на Беларусi. Другi гэтак жа важны фактар, якi тут можна было б назваць фактарам часу, не кiдаецца так у вочы, як першы, i дзейнiчае больш каварна. Ён залежыць ад таго, з якога часу або, фігуральна кажучы, з якой галiны знаёмай ужо нам сiнусоiды паходзiць запазычваны філасофскі светапогляд, з лiнii пад”ёму цi лiнii спаду сацыяльна-культурнага развіцця грамадства ў дадзеным рэгіёне. Мы ўжо бачылi, да чаго гэта некалi прывяло ў Расіі на прыкладзе таго ж марксiзму або да чаго можа прывесцi сённяшняе неразумнае наша кленчанне перад “шляхам Хайдэгера”, або, тым болей, Жака Дэрыда ў справе адраджэння беларускай культуры i беларускай нацыянальнай самасвядомасцi.

Як ужо было паказана, калi звяртацца за ўзорам для развiцця i дасканалення ўласнай фiласофii да сучаснага Захаду, трэба браць там толькi тое, што рухаецца наперад i ўверх, як ужо памянёныя філосафы-пратэстанты Тэйяр, Тылiх, Вэбер або каталіцкія неатамісты Жыльсон і Марытэн. Тое, што знаходзiць сабе там зрэшты i практычнае стасаванне ў палiтыцы як тэарэтычная аснова хрысцiянскае дэмакратыi. Пра якую практычную, а тым болей палiтычную стасавальнасць можна гаварыць у выпадку, скажам, постмадэрнісцкага нігілістычна-скептычнага дэструктывiзму, што, падобна Дэрыдзе, адмаўляе не толькі магчымасць нейкага ўздзеяння на акаляючую рэчаіснасць, але рашуча ставіць пад сумненнне і само аб’ектыўнае існаванне гэтай рэчаіснасці?

Але i тут пажадана быць вельмi асцярожнымi. Справа ў тым, што такiм узорам можа эфектыўна служыць не столькi сучаснае, колькi тое, што праверана i апрабiравана ўсёй гiсторыяй. Момант сучаснасцi як фактар прагрэсу, перад якім таксама ў нас прынята кленчыць як перад адзiным крытэрыем каштоўнасцi (пра недастатковасць такога крытэрыя слушна пiсаў некалi расiйскi акадэмiк М. Конрад у нашумелым у свой час артыкуле “О смысле истории”), сёння ў нас занадта абсалютызуецца, хоць па сутнасці сваёй гэты момант толькі адносны. Вельмi моднае сёння познерымскае “hic et nunc” (тут i цяпер) мае, як правiла, сiтуатыўны, часовы характар. Ужо вядома, да чаго нас прывёў, напрыклад, ленiнскi таксама сітуатыўны тэзiс “маральнае тое, што садзейнiчае перамозе камунiзму”. Вядомыя таксама i вынiкi такой незаконнай абсалютызацыi прынцыпу сучаснасцi як адзiнага эстэтычнага каштоўнаснага крытэрыя ў мастакоў-авангардыстаў. Нават адкрыта культываваная брыдота, маўляў, прымальная, калi яна сучасная. Авангардыст Курт Швітэрс, напрыклад, параўноўваючы мастацтва з працэсам харчавання, сцвярджаў некалі, што мастацтва ёсць толькі сам азначаны аналагічны працэс, абмежаваны пунктамі тут і цяпер. Тое ж, што застаецца напасля і надоўга, уся вялікая, вечная класіка, якая напаўняе сабой сённяшнія галерэі і музеі, згодна Швітэрсу, раўназначна вядомаму прадукту, што пакідае пасля сябе завершаны працэс стрававання. У сферы сексуальнай маралi амаль што цалкам аднавiўся колiшнi цынiчны, па сутнасцi, прынцып шклянкi вады44, ды яшчэ не без пікантнай прыправы групавухай ці багатым наборам сексуальных збачэнняў, бо гэта таксама “очень современно”. Нашы сённяшнiя i дэмакратычна настроеныя палiтыкi гэтак жа часам не грэбуюць прынцыпам сучаснасцi, скарыстоўваючы зноў такi напалеонаўскi яго варыянт: d’abord on s’engage et puis on voit (спярша ўвяжамся ў справу, а там паглядзiм). Ім карыстаўся, зрэшты, i той жа Ленiн, не саромячыся нават публічна на гэты французскі выраз спасылацца. I, нарэшце, пачварна неразумная абсалютызацыя заходняга прынцыпу толькi асабiстай выгады ў нашых шаноўных правых эканамiстаў, якая прывяла нядаўна ў Албанii да самых жахлiвыў наступстваў, а ў Расii, набыўшы рысы зусім ужо кампрадорска-цынічнай мафіі, пагражае прыходам да ўлады другой, яшчэ больш жахлiвай крайнасцi – левага камунiзму, гэтага сапраўды падобнага, згодна выразу Р. Яўлінскага, на педыкулёз спадарожніка хранічнай беднасці. Гэта не кажучы ўжо пра выразныя праявы проста кашчуннага на шматпакутнай расійскай тэрыторыі ўзнікнення “обыкновенного” фашызму.



Успамін пра левы камунізм міжвольна прыводзіць тут на розум яшчэ адну нядобрую асаблівасць нашага сучаснага стану. Гэта той жа сённяшні неабальшавізм, вельмі падобны да колішняй “дзіцячай хваробы левізны”, палохаўшай нават самога Леніна. У пачатку 20-х гадоў, як вядома, маладыя і архірэвалюцыйныя невукі-студэнты выганялі з аўдыторый сваіх старых, высокага класу вопытных спецыялістаў-прафесараў толькі за тое, што яны былі па ўзросце старымі, а значыць, і варожымі “новаму свету”. Гэта яны вуснамі свайго паэта Кірылава крычэлі: ”Ради нашего завтра сожгём Рафаэля, разрушим музеи, затопчем искусства цветы!”, а нашы “маладнякоўцы” – “Абламаем чорту рогі, богу вырвем бараду!” Дасталося неяк і самому Леніну ад студэнтаў тагачаснага Вхутемаса. Ды і Ленін, нягледзячы на свае класічныя густы (любіў жа ўсё такі Бетховена!), быў да гэтага ўскосна прычынны. Не без яго ведама многія з выдатных прадстаўнікоў старарускай інтэлігенцыі былі расстраляныя, а астатніх у 1920 годзе скопам вывезлі за мяжу на сумнаславутым “філасофскім параходзе”. Вядома, ува што пасля гэтага ператварылася, напрыклад, савецкая філасофія. Нешта падобнае, на жаль, можна назіраць у нас і сёння. Нярэдка па гэтай жа прымітыўнай прыкмеце аўтаматычна адкідаюцца ў бок пакутлівыя, а часам і трагічныя пошукі ісціны сярод некаторых сумленных беларускіх філосафаў-дысідэнтаў зусім нядаўняга нашага мінулага. Тых, каму бязлітасна ціснулі вузкія ідэалагічныя рамкі афіцыйнага марксізму-ленінізму і каго партыя трымала за гэта “в ежовых рукавицах”, правальваючы іх дысертацыі і рэжучы ў выдавецтвах манаграфіі. Сёння іх агулам імкнуцца адправіць як старых “саўкоў” на пенсію, каб, маўляў, “вызваліць месца для маладых”45. Дэманстратыўная непавага назіраецца нават з боку студэнтаў. Гэта тая ж самая паўтаральнасць гісторыі, пра якую ішла ўжо гаворка. Паўтаральнасць, дарэчы, таксама па спіралі ці, дакладней, па той жа сінусоідзе ў самым глыбінным яе сэнсе як лагічнай мадэлі працэсу развіцця, і, напрыклад, на гэтым прынцыпе адкрыта і на поўным сур”ёзе існавала і дзейнічала англійская фашысцкая партыя пад кіраўніцтвам небезвядомага Мослі. Ды і нямецкі нацыянал-сацыялізм Гітлера і фашызм Мусаліні пастаянна рабілі стаўку на біялагічную маладосць як на асноўны і кіруючы для іх сацыял-дарвінісцкі фактар, што якраз характэрна для нізыходзячай фазы ў развіцці грамадства як сацыяльнай сістэмы, калі ў ім паступова пачынае набіраць сілу энтрапійная жывёльнасць перад негэнтрапійна арганізаванай сацыяльнасцю. Тым жа сацыял-дарвінісцкім фактарам кіруюцца і сённяшнія расійскія палітмаладзёны пад характэрнаю назваю ”нашы”, за што іх палітычныя праціўнікі не без прычыны завуць “нашыстамі”. У сацыяльна здаровых жа грамадствах, наадварот, існавала і існуе павага да старых людзей, як, напрыклад, у соцыумах ісламскай культуры, што перажывае зараз агульнае адраджэнне (узяць хоць бы вядомыя саветы старэйшын!)46. А ў класічнай Грэцыі дык існаваў нават у свой час закон, які дазваляў афіняніну быць абраным у арэапаг толькі пасля шасцідзесяці гадоў. У нас жа, як здаецца, устаноўка пры падборы кадраў на дзяржаўныя, навуковыя і сацыякультурныя пасады толькі на фізіялагічную маладосць, быццам дзеля аказання камусьці сексуальных паслуг, набірае ўсё большую сілу. На гэта сёння бачацца ўжо яўныя намёкі, прадчуваныя яшчэ некалі вясёлым Мопасанам у вобразе мілага друга Жоржа Дзюруа., якому прастытутка Рашэль пасля прафесійнага з ім знаёмства прадказала вялікую палітычную будучыню47.

Фiласофiя, як вядома, у сваім адвечным імкненні праз асаблівае пазнаць агульнае, хоча тым самым і ў моманце сучаснасці выявіць абсалютнае i вечнае, асаблiва калi яна шукае iдэал. Рух да iдэалу i ёсць рух ад адноснасцi да абсалюту. Пазней мы ўбачым, як трэба правiльна, на наш погляд, разумець гэты абсалют. Прынцып адноснасці, дарэчы, як і сам тэарэтычны бацька яго Эйнштэйн, – гэта таксама своеасаблівае спараджэнне таго, што французы даўно ўжо акрэслілі як fin du siecle, канчатак веку, які спецыфічна адбіўся нават у навуцы48. Тут таксама навука не толькі прасунулася наперад па сінусаідальнай траекторыі сацыя-культурнага прагрэсу, але і значна знізіла свой каштоўнасны абсалютнаісціннасны ўзровень, бо рэлятывізм – гэта і прыкмета пэўнага ўпадку навукі. Пра пэўную абмежаванасць рэлятывізму сёння, напрыклад, добра піша прафесар філасофіі Нотр-Дамскага ўніверсітэта Олвін Плантынга (22). Сённяшнi культ адноснасцi i iстэрычная нелюбоў да iдэала ёсць ні што iншае, як тое самае выплёскванне разам з вадою i дзiцяці. Праява таго чорна-белага, неразумна эмацыянальнага мыслення, якое заўсёды прыводзiць да бяды, калi людзi бяздумна радуюцца iмклiва нарастаючаму руху лодкi, не зважаючы на злавесны гул вадападу наперадзе. I ў шуканнi ўзору для дасканалення ўласнай фiласофii як iнструмента стварэння iдэала, калi следаваць параўнанню гiсторыi з ракой, для арыентацыi трэба сачыць не толькi за адносна хуткім мільгаценем прадметаў на блiзкiм беразе, але i за далёкімі на ім пастаяннымі арыентырамі. Трэба ведаць раку на ўсiм яе працягу, ведаць, як i куды яна цячэ i дзе можна сустрэць небяспечны вадаспад. А для поўнага самавызначэння, калі працягнуць метафару, варта арыентавацца па зусiм ужо нерухомай Палярнай зорцы, на якую арыентуюцца звычайна штурманы ў адкрытым акiяне. Гэта i будзе метафарычны аналаг iдэалу.

Без перабольшання можна сказаць, што ўся гiсторыя фiласофii была i ёсць такое вось шуканне iдэалу, i для нас зараз важнейшае не тое, наколькi далей прасунуўся той цi iншы фiлосаф да хвалёнай “современности” або, тым болей, да “ великой будущности”, а наколькi ён узняўся ў вышыню i наблiзiўся да гэтага вечнага iдэалу. У гэтым сэнсе, напрыклад, блiзкiя нам Платон i Арыстотэль i куды больш далёкi Энгельс з яго адмаўленнем у “Анты-Дзюрынгу” абсалютнай iсцiны. Мы жывем i думаем сёння ў аднамернай, зусім як у Герберта Маркузэ, сiстэме каардынат з адной толькі гарызанталлю, у той час як гiсторыя грамадства ўвогуле рухаецца, як ужо гаварылася, па крайняй меры, у дзвюхкаардынатнай сiстэме, дзе да гарызантальнай, колькаснай абсцысы часу абавязкова дадаецца i вертыкальная ардыната як кiрунак уверх, да iдэалу, як паказальнiк духоўнай якасцi жыцця. Ужо стараіндыйская Брыхадараньяка Упанішада характарызавала гэта як дыханне, скіраванае ўверх у адрозненне ад дыхання, скіраванага ўніз. Знаёмая ўжо нам сiнусаiдальная крывая развiцця грамадства якраз i сiмвалiзуе гэты рух у дзвюхмернай каардынатнай сiстэме, i, кiруючыся ёю, трэба нацэльвацца на грабяні і вяршыні яе хваляў, а не на прамежныя правалы мiж iх. Бо менавiта на гэтых вяршынях i адбываецца рэдкі, але лагічна магчымы цуд гармоніі паміж iдэальным i матэрыяльным, апiсаны некалi вялiкiм Гегелем. Здзяйсняецца ці, дакладней, павінен здзяйсняцца пераход iдэалу ў рэальнасць. Падрабязная размова пра гэта будзе ніжэй, тут жа толькi скажам, што з гарманiчнасцю гэтай, аднак, таксама трэба быць вельмi асцярожнымi, бо i камунiсты ўслед за Гегелем абяцалi такую ж гармонiю, а атрымалася нешта зусім наадварот.

Праблема гарманiчнага злiцця iдэалу з рэальнасцю надзвычай складаная i па-рознаму рашалася ў розных фiласофскiх і рэлiгiйных кiрунках. Гэта, можа быць, самая пякучая праблема i для нашага часу. Кант, напрыклад, лiчыў, што ўзаемаадносiны памiж iдэалам i рэальнасцю носяць антынамiчны, г. зн. у прынцыпе невырашальны характар. Талстой услед за Кантам вобразна апiсваў гэта ў выглядзе чалавека, які на доўгiм шасце нясе перад сабой уначы лiхтар, асвятляючы ім дарогу, але нiколi не дасягаючы самога лiхтара, што i ўвасабляе сабой iдэал. Рэлiгiя, асаблiва ў хрысцiянскiм яе варыянце, таксама лiчыла такую гармонiю недасягальнай на гэтым свеце з прычыны першапачатковай сапсаванасцi чалавека яго грэхападзеннем. Нешта падобнае сцвярджаюць, як вядома, і другія рэлігіі. Праблема iдэалу тут, як бачым, не толькi ўскладняецца ў яе чыста фiласофскiх межах, але патрабуе ўжо ўключэння ў працэс яе аналiзу i рэлiгiйнага спосабу мыслення. Больш таго, як будзе паказана пазней, менавiта з рэлiгii i пачалося ўсведамленне таго, што разумеецца тут пад словам “iдэал”, хоць само тое слова і не было яшчэ сказана. Менавiта рэлiгiя ўвогуле зрабiла чалавека чалавекам у той далёкi ўжо ад нас цяпер час, у якi ўзнiклi вялiкiя сусветныя рэлiгiйныя вучэннi i якi фiлосаф Карл Ясперс называў таму асявым часам гісторыі чалавецтва. Ясперс не даў, аднак, дастаткова разгорнутай трактоўкі гэтага паняцця, за што справядліва папракаў яго некалі Л. М. Гумілёў.

Тым не менш, гэткае ўскладненне не толькі абавязвае, але і дапамагае нам, як гэта нi парадаксальна, даць ўрэшце канчатковы адказ на пытанне, якая ж фiласофiя нам патрэбна зараз, каб падыйсцi ўжо непасрэдна да праблемы iдэалу. Менавiта фiласофiя, а не рэлiгiя, бо апошняя дае сваё ўяўленне аб iдэале пераважна праз Боскае Адкрыццё, якое, абапiраючыся ўжо толькi на веру, павінна прымацца, так бы мовіць, адразу ў форме гатовае ісціны-догмы, што выступае перад намі нярэдка ў традыцыйна міфалагічным выглядзе. Аднак, у наш бездухоўны, абязбожаны час, калi страчана амаль усякая вера не толькi ў Бога i ўзыходзячыя да яго высокiя запаведзі-iдэалы, але i ў звычайныя сацыяльныя нормы, найбольш эфектыўнай тут будзе менавіта фiласофiя, якая ўжо па сваёй прыродзе, абапiраючыся не столькі на веру, колькі на розум, можа не толькі абвяшчаць, але і даказваць нават канчаткова абязверанаму чалавеку неабходнасць арыентацыi на iдэал. Менавіта на ідэал, а не на часовыя пачуццёва-жывёльныя стымулы і iнтарэсы, як бы востра і спакусліва соладка не перажывалiся яны hic et nunc, тут і цяпер.

Асноўнай i, напэўна ж, важнейшай з усiх ахарактарызаваных вышэй рыс такой фiласофii з”ўляецца тое, што яна павiнна быць самай, так бы мовiць, шырокамаштабнай i цэласнай фiласофiяй, каб ахапiць сабой i iдэальнае і матэрыяльнае. І пры гэтым не паасобку кожнае з iх, а ў iх непасрэдным узаемадзеяннi i ўзаемаўплыве, у іх узаемазвязанай цэласнасці. Бо менавіта толькі такі падыход і можа неяк высветліць нам азначаны вышэй працэс пераходу ідэалу ў рэчаіснасць. Яна не павiнна быць нi матэрыялiзмам, нi iдэалiзмам, якiя мы нямала назiралi ў гiсторыi фiласофii i з пазiцый якiх паасобку ўзятых праблему, што нас цікавіць, не вырашыць. Фiласофiя гэта павiнна аб’яднаць у сабе, так бы мовіць, i лiнiю Платона i лiнiю Дэмакрыта, павiнна быць чымсьцi падобнай на тое, да чаго iмкнулiся, напрыклад, у антычнасцi Арыстотэль, у сярэднявеччы Тамаш Аквiнскi i ў новыя часы расійскія філосафы А. I. Герцэн i У. C. Cалаўёў. На Захадзе, напрыклад, неатамiсты вельмі трапна называюць такую фiласофiю рэалiзмам у сэнсе рэальнасцi як матэрыi, так i iдэi або, дакладней, рэальнасці іх існавання толькі ў дыялектычна супярэчлівым адзінстве. І, што самае тут важнае, самы галоўны фактар цэласнасці, адзінства і рэальнасці такой філасофіі – гэта яе нацыянальная ідэя. Тое, што аб’ядноўвае сабой і народ як матэрыяльна-біялагічны від з яго, як сёння кажуць, генатыпам, і яго самасвядомасць як высокадухоўную сукупнасць ягоных думак, надзей і ідэалаў. Але перш чым сфармуляваць асноўныя прынцыпы такой філасофіі, трэба паглядзець, як з гэтым пытаннем абстаяла справа ў самой гiсторыi фiласофii, асабліва калi падыходзiць да яе менавіта як да пакутлівавострай гiсторыi пошукаў iдэалу.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка