М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу




старонка28/30
Дата канвертавання14.03.2016
Памер7.26 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30
стварае таксама нешта рэальна канкрэтнае і новае, а менавіта, як убачым пазней, энергію? Тое ж пытанне можа быць пастаўлена і перад астраномамі, якіх сёння вельмі хвалюе аналагічная і зусім ім незразумелая “цёмная” матэрыя, якая ў яшчэ большай ступені адпаведная па сэнсу паняццю структуры, што злучаючыся з часціцамі-элементамі “нармальнай” матэрыі, якраз і стварае сабою рэальнасць Сусвету як цэласнай і адзінай сістэмы? Дзесьці тут суседнічае і ўсё яшчэ нераскрытая, наколькі нам вядома, да гэтага часу біёлагамі праблема фотасінтэзу і хларафілу як зыходнай умовы ўзнікнення жыцця, разуметага таксама як сваеасаблівае адзінства энергіі і інфармацыі, раскрыццю якой гэтак жа, як здаецца, традыцыйна перашкаджалі застылыя матэрыялістычныя догмы. Мы тут выразна бачым, што апісваная тут філасофія ўсеадзінства аказваецца здольнай не толькі сфармуляваць і паставіць падобнага фундаментальнага рангу пытанні, але даць на іх у прынцыпе і пэўны адказ.

65 Увогуле, як мы ўжо бачылі ў зносцы на стар. 20, пэўныя суадносіны назіраюцца не толькі паміж законамі тэрмадынамікі і, напрыклад, агульнай сацыялогіі, але і паміж законамі сацыялогіі і законамі квантавай электрадынамікі. Чалавек, напрыклад, ужо з часоў Арыстотэля лічыўся адзінствам жывёльнасці і сацыяльнасці. І ў сучаснай фізіцы той жа электрон выступае перад намі таксама як адзінства карпускулы і хвалі (карпускулярна-хвалевы дуалізм). Некаторыя заходнія фізікі на гэтай аснове высоўвалі нават паняцце свабоды электрона, што заўсёды высмейвалася савецкімі філосафамі як, маўляў, самы адкрыты суб'ектыўны ідэалізм. Тут сапраўды прынцыповая, здавалася б, розніца паміж класічнай фізікай і фізікай квантавай не ёсць штосьці аб'ектыўна абсалютнае, а толькі адноснае, як, напрыклад, розніца паміж механікай цвёрдага цела і малекулярнай тэрмадынамікай. Розніца тая залежыць ужо ад суб'ектыўнага падыходу да пэўных аб'ектаў, у канечным выпадку, ад цэласнасці той філасофіі, з пазіцый якой усё гэта апісваецца. У гэтым аспекце мае сэнс і адзначаная намі (85, 60-61) магчымасць і нават неабходнасць матэматычнага апісання з адзінага пункту погляду і адзінай сістэмай дыферэнцыяльных ураўненняў функцыянальнай залежнасці паміж масай, энергіяй і інфармацыяй. Калі ўвесь Сусвет уяўляе сабою цэласную мегасістэму, то і апісваючая яго філасофія павінна быць цэласнай, не падзяляючыся на матэрыялізм і ідэалізм і не процістаўляючы адно другому каўзальнасць і тэлеалагізм. Ды й навуцы не прыстала занадта прынцыпова ўжо дзяліцца на прыродазнаўства і гуманістыку, калі яна сапраўды жадае дасягнуць «тэорыі ўсяго», аб якой марыў фізік С.Хокінг. Гэта тычыцца асабліва нашага брата гуманітарніка, у масе сваёй абсалютна незнаёмага з сучаснай матэматыкай, так неабходнай і тым і другім.

66 Нездарма ж біёлаг Э. Брукэ пісаў, што тэлеалогія – гэта такая дама, без знаёмства з якой не можа абыйсціся ніводзін біёлаг, але з якой, аднак, ніхто не адважыцца з’явіцца публічна.

67 Сам Рэйхенбах, як бачым, дыпламатычна агаворваецца, называючы традыцыйна матэрыялістычны спосаб тлумачэння асіметрыі часу звычайным і тым самым лагічна дапушчаючы існаванне яшчэ і «незвычайнага», тэлеалагічнага спосабу, г. зн., з умовай канечнага дапушчэння і боскага быцця. Для мяне, напрыклад, і тэлеалогія і існаванне структуры структур – Бога таксама даказваецца звычайным, скажам так, тэарэмным шляхам у адрозненне ад тэолага, які ідзе пераважна цераз аксіёмы, г. зн., ужо не праз розум, а цераз веру. Менавіта толькі тэолага, думаецца, і можна было б Грунбауму папракнуць у «механіцызме наадварот»!

68 І не толькі аднымі матэрыялістамі: гл., напрыклад, Р.Карнап. Философские основания физики, М., 1971, стр. 52-56.

69 Калі гэта кніга была ўжо выпушчаная ў свет, у Маскве была выдадзена праца Е.Н.Князевай і С.П.Курдзюмава «Основания синэргетики», дзе тая “смена вех” кідаецца проста такі ў вочы. Побач з традыцыйнымі заявамі, што «синэргетическая методология по своему содержанию близка к основным идеям постмодернизма» (68), гэтай філасофіі сучаснага сатанізму, мы знаходзім у ёй ужо і спасылкі на новую тэлеалогію, і новы халізм, і абсалютны сусветны розум, і шмат што іншае, непасрэдна вядучае ўжо і да паняцця Бога ў нашым іманентным яго разуменні, не кажучы ўжо аб поўным збліжэнні яе пазіцыі з агульнай тэорыяй сістэм. Нават сам Прыгожын, які раней разважаў аб “актыўнасці матэрыі”, з пачцівасцю спасылаючыся пры гэтым на Маркса і Энгельса, перастае ўжо тут нават увогуле лічыць сябе матэрыялістам.

70 І Вінкельман з гэтага поваду пісаў, што “ў “Афінскай школе” Рафаэля Платон адным рухам пальца гаворыць усё, што трэба”

71 Сакрат, згодна Платону, спрачаючыся з філосафам Арыстыпам, які ў адмову існаванню абстрактных паняццяў сцвярджаў, што ён бачыць стол, а “столасці” не бачыць, дасціпна заўважаў: гэта таму, што ты маеш вочы, чым бачаць стол, і не маеш таго, чым бачыцца “столасць” – розуму.

72 Гэта кніга была ўжо выдадзена, калі нам стала даступнай маскоўскае выданне “Причинность и телеономизм” (177), дзе ў артыкуле Карагодзіных В.І. і В. Л. пад загалоўкам “Информация как основа жизни и целенаправленные действия”, ды і ў іншых артыкулах, таксама пішацца літаральна тое ж самае (177, 189). Як бачым, і нашы прыродазнаўцы-фізікі пачынаюць прызнаваць паняцце структуры ў яго ідэальным сэнсе, пакідаючы паціху свой “сарамлівы” матэрыялізм і паціху пачынаюць прыймаць і тэлеалогію, хоць і асцерагаюцца з ёй, як з незаконнай каханкай, выходзіць на людзі!

73 Каб не раздражняць калегаў-матэматыкаў, скажу, што слова «інтэграл» бярэцца тут хутчэй як пэўная, можа, не вельмі ўдалая метафара, чым як дакладны матэматычны тэрмін.

74 Зрэшты, і гіпотэза І.Шафарэвіча адносна боскай накіраванасці матэматыкі, пры ўсёй павазе і захапленні ёю з нашага боку, не мае, думаецца, поўнай ісцінасці ці, дакладней, каштоўнасці. Матэматыка, як і прыродазнаўчая навука ў цэлым, ўсё такі пакутуе на нейкую крыху нядобрую аднабаковасць: яна дазваляе, напрыклад, карыстацца сабою пры канструяванні самых злавесных сродкаў знішчэння чалавека ў ваеннай прамысловасці. Гэта таму, што яна, узятая ў кантэксце сістэмы агульных культуралагічных катэгорый, служыць толькі ісціне, а не дабру, пра што ўпершыню, як здаецца, і вельмі цікава пісаў некалі Уайтхед (158, 322) і мы (89, 48-49 і тут на стар. 127). На гэтай аснове Уайтхед, дарэчы, сам будучы матэматыкам, што называецца, ад Бога, у сваіх філасофскіх працах не карыстаўся матэматычным апаратам увогуле і нават не лічыў філасофію навукай, што, на наш сціплы погляд, аднак, не здаецца бясспрэчным. Ды й сама матэматыка як усё такі частка культуры сёння разам з ёю таксама перажывае, як лічыць Клайн, той жа агульны сацыякультурны крызіс (81; 82).

75 Вось адпаведны тэкст з яго «Капитала» ў рускім перакладзе: «Паук совершает операции, напоминающие операции ткача, и пчела постройкой своих восковых ячеек посрамляет некоторых людей-архитекторов. Но и самый плохой архтектор от наилучшей пчелы с самого начала отличается тем, что, прежде чем строить ячейку из воска, он уже построил её в своей голове. В конце процесса труда получается результат, который уже в начале этого процесса имелся в его голове, т. е., идеально” (116, 189). Гэта зусім не толькі “отражение”, як яго трактаваў пазней Ленін, а актыўна творчы, стваральны працэс (зрэшты, і Ленін у тых жа сваіх “Філасофскіх сшытках”, цытуючы Гегеля, пісаў сабе насуперак, што «сознание не только отражает, но и творит мир», і гэта, помніцца, прыводзіла пазнейшых і “более последовательных” марксістаў-ленінцаў зусім ужо ў поўнае замяшальніцтва).

76 З шаноўным прафесарам Жукавым мне давялося працаваць у савецкія часы ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі і ўжо тады ён, добра прадчуваючы мой тадышні ідэйны настрой, па-маленьку збіраў адпаведны фактычны матэрыял і, афіцыйна аб’явіўшы мне за нейкую пусцяковіну “выговор”, дабіўся такі дзесьці ў 80-х гадох звальнення майго з Інстытута.

77 Пра гэтую “тэорыю ўсяго” сёння цікава, хоць часам і спрэчна, піша і К. Уілбэр (268), а яго гэткая ж “Краткая история всего” дык аказалася і перавыдадзенай у Маскве. Хокінг жа, думаецца, сапраўды празмерна давярае матэматыцы ў сваіх амаль што фантастычных вызначэннях сінгулярнасці, вялікага ўзрыву і канчатковай чорнай дзюры, спрабуючы замяніць сваёй “тэорыяй усяго” ўсю філасофію ў прынцыпе і фактычна выкідаючы апошнюю ўвогуле за борт (ён дазваляе сабе нават злёгку падсмейвацца над ёю, чаго, зрэшты, сённяшняя заходняя філасофія і заслугоўвае)).

78 Калі рукапіс гэтай кнігі быў ужо напісаны, аўтару ў 2002 годзе стала даступнай надзвычай цікавая работа англійскага навукоўца-хіміка і тэолага Артура Пікака «Ад навукі да Бога», дзе мы з задавальненнем знаходзім многія думкі, супадаючыя з нашымі аж да паняцця «сістэмы сістэм», атоесамляць якое, аднак, а. Пікак непасрэдна з Богам усё ж такі не рызыкуе, а робіць гэта крыху абыходным, больш асцярожным манерам праз уведзенае ім паняцце «панэнтэізму» (ад старагрэчаскага  - унутранае), які, згодна Пікаку, трэба адрозніваць ад пантэізму. І, нарэшце, зусім ужо нядаўна была перакладзена і выдадзена ў Маскве вельмі цікавая і важная ў тым жа кірунку праца Мэрфі Н. і Эліса Дж. ”О нравственной природе Вселенной”(109), дзе тая ж праблематыка разглядаецца яшчэ падрабязней і ўжо больш адкрыта.

79 Па сведчанню таго ж А. Пікака А. Л. Мур яшчэ ў 1891 годзе пісаў, што «дарвінізм пад маскай ворага зрабіў працу друга» (120, 35).

80 Тут асабліва выразна выступае і аднабаковасць канццэпцыі, прапанаванай адным з асновапаложнікаў постмадэрнізму Ж.Дэрыда, які сваёй заменай філасофіі праз яго «граматалогію» нізводзіць культуру толькі да фактычна пазбаўленага сэнсу тэксту, абганяючы пэўным чынам нават гогалеўскага Пятрушку, які хоць бы задумваўся над тым, як гэта з паасобных бяссэнсавых літар атрымліваецца ўсё такі асэнсаванае слова. У гэткай жа бессэнсоўнасці заключаецца і “сэнс” вельмі важнага ў постмадэрнізме тэрміна “сімулякр” (знак без значэння). Зрэшты, сучасны скандальнавядомы рускі пісьменніе В.Сарокін увогуле зводзіць усю мастацкую дітаратуру зусім ужо толькі да літар на паперы.

81 Тут можна было б, дарэчы, успомніць і сацыёлага Т.Парсанса з ягонай тэорыяй сацыяльных роляў, што фармуюць сабой чалавечую асабістасць. Ягоныя ролі ёсць не што іншае, як таксама своеасаблівыя нішы ў сацыяльнай структуры як сістэме чалавечых паводзін, ці, калі гаварыць зноў жа мовай Эйнштэйна, у сацыяльнай прасторы. Гэтая сацыяльная прастора мае сваю іерархічную структураванасць, утвараючы сабою структуру асабістасці гэтак жа, як іерархічная ж структураванасць сістэмы біялагічных нішаў ляжыць у аснове біялагічнай таксанаміі ці, як ужо было сказана, сістэма планетных арбіт прадвызначаецца эйнштэйнавай крывалінейнасцю прасторы. Яна ж утварае тут і сістэму эстэтычных ідэалаў у сферы духоўнай прыгажосці чалавека (гл.,напр., 92, 178).

82 Катэгорыя вечнасці, з якой чытач будзе і надалей сустракацца ў гэтым тэксце, як, зрэшты, і іншыя падобнага тыпу катэгорыі, не павінна тут абсалютызавацца. Яе трэба разумець і як катэгорыю ў іншым, больш шырокім кантэксце адносную, як тое робіцца, напрыклад, у астраноміі, дзе зоркі, ці, тым болей галактыкі, таксама не вечныя і нерухомыя, а ўзнікаюць, развіваюцца і гінуць. Але з пункту гледжання гуманітарных навук, вывучаючых з’явы сацыяльнага жыцця, яны разглядаюцца звычайна як вечныя і нерухомыя. Гэта, так бы мовіць, як бы рознамасштабныя лагічныя сістэмы з сваімі ўласнымі сістэмамі каардынат, у якіх развіваецца нашы разгляд і меркаванне. З матэматыччнага пункту погляду тое, што мы тут суадносім з вечнасцю, адпавядае пастаяннай велічыні ў яе супастаўленні з велічынёй пераменнай, што таксама, змяняючыся, мае адносны характар.

83 Гэта такое ж contradictio in adjecto, як і выраз “драўлянае жалеза”!

84 Дарэчы, у нядаўна выдадзеных, як ужо гаварылася, «Основаниях синэргетики” Е.Н.Князевай і С.П.Курдзюмава бачыцца выразны паварот і да тэлеалогіі, гэтага фундаментальна важнага тут паняцця (гл. зноску 17 на стар. 72), як і сам Прыгожын, што некалі пачціва спасылаўся на Маркса з Энгельсам, сёння аб’яўляецца ўжо філосафам-нематэрыялістам.

85 Зрэшты, і Вінэр не змог пазбавіцца ад уплыву такога “сарамлівага” матэрыялізму і, напрыклад, адносна той жа энтрапіі таксама схіляўся да песімістычнага вываду аб непазбежнасці поўнай цеплавой смерці Сусвету, не кажучы ўжо аб небяспечнасці бескантрольнага тэхнічнага прагрэсу (29, 41-57). У гэтым сэнсе і энтрапійны песіміст Вінэр і зацяты староннік абсалютнага рэлятывізму Эйнштэйн з’яўляюцца такімі ж нешчаслівымі сынамі веку, як Дарвін і Маркс, і выразна ілюструюць сабой тую фазу гісторыі навукі як часткі культуры, якую эмпірычна намацаў П.Сарокін у сваёй “Сацыяльнай і культурнай дынаміцы”, справядліва азначыўшы яе як нізыходную (сенсорную), і якую ў яе эстэтычным і гісторыка-мастацкім варыянце з апорай на гегелеўскі дэдуктывізм прадбачылі і мы, беларускія філосафы-эстэтыкі.

86 Яны сцвяржджаюць яшчэ, што гэты стыль “представляет собой современный этап развития системного и кибернетического мышления, многие элементы которого подвергаются существенной переделке”. І гэта тады, калі ўважліва прачытаўшы ўсю кнігу, канчаткова ўпэўняешся, што, наадварот, традыцыйная сінэргетыка пачынае актыўна сама “переделываться” і прыстасоўвацца да кібернетыкі і тэорыі сістэм. Больш таго, яна пачынае нават ужо прыстасоўвацца і да нашай тэарэтыка-сістэмнай канцэпцыі цыклічнага развіцця ў прыродзе і грамадстве, і нават да тэарэтыка-эстэтычнай трактоўкі чаргавання мастацкіх стыляў (82, 245), з чым яе можна толькі іранічна павіншаваць.

87 Становіцца адразу ж зразумелай і глыбінная прычына ўпартага імкнення з боку староннікаў сінэргетыкі і памянёнага Грунбаума прыцягваць для доказу сваіх палажэнняў выключна складаны матэматычны аппарат з усімі гэтымі дзівоснымі атрактарамі і фракталамі, недаступны разуменню звычайнага гуманітарніка, не ўзброенага такім апаратам. Усе іх высілкі, аднак, няхай тут даруецца грубаватасць метафары, нагадваюць сабою спробы надзявання штаноў цераз галаву. Праблемы і асіметрыі часу, і паходжання жыцця, і натуральнага адбору імгненна рашаюцца з дапушчэннем тэлеалогіі і ўвогуле прынцыпу сіметрычнасці паміж прычынай і мэтай як выражэннем рэальнасці, якая разумеецца тут не як толькі прымітыўная матэрыяльнасць, а як дыялектычна супярэчлівае і таму рухомае адзінства ідэальнага і матэрыяльнага ці, калі рааглядаць праблему з пазіцый тэорыі сістэм, структуры і элементаў. І ўсё дасягаецца адной толькі адмовай ад аднабаковасці «сарамлівага» матэрыялізму і тым болей ужо ад атэізму. Гэта, зрэшты, пачынае злёгку прасвечваць» і ў разумным дыялектычным матэрыялізме, калі ён хоць трохі дыялектычны і калі сапраўды прызнаваць за паняццем структуры не толькі аб'ектыўнасць яе, але і наяўнасць у ёй пэўнай творчай актыўнасці (пагаджаліся ж і Маркс і Энгельс з «мукай матэрыі» Бёмэ, а Ленін дык і з актыўнасцю гегелеўскага ідэалізму ўвогуле, пры гэтым, аднак, нямала здраджваючы свайму матэрыялізму!).

88 Зрэшты, сённяшняя РПЦ з яе цяперашнім патрыярхам Кірылам пачынае, як здаецца, адыходзіць ад гэткай аднабаковасці (варта прагледзець і праслухаць, напрыклад, лекцыі багаслова Осіпава па расійскаму тэлеканалу “Союз”, які таксама, як і мы тут, яўна імкнецца да, так бы мовіць, саюзу паміж рэлігіяй і філасофіяй)).

89 У Бібліі, напрыклад, нідзе пра такую чалавекападобнасць Бога не сказана, а Каран дык такую думку ўвогуле забараняе.

90 Такую модную сёння ў нас чыста жывёльнную сексуальнасць, арыентаваную толькі на пачуццёвую асалоду, і жывёльнай, то-бок, біялагічнай па сутнасці тут немагчыма назваць, бо апошнняя строга прызначана прыродай толькі дзеля нараджэнння патомства, і нават цяжарная сучка ў процілегласць жанчыне ніколі не дапусціць да сябе самца. Жанчына ж дзеля сексуальнай асалоды ідзе на контрацэптывы і нават на аборт. Адносна жанчыны ў плане яе сексуальнай актыўнасці ў перыяд цяжарнасці і сучасная медыцына, у прыватнасці, гінекалогія толькі бездапаможна разводзіць рукамі (пра ўсё гэта ўжо прыходзілася пісаць і нават са спасылкамі, характарызуючы фізічную прыгажосць чалавека, яшчэ ў 1983 г. ў манаграфіі “Homo pulcher – чалавек прыгожы” на стар. 136).

91 Глыбіннай прыродай і эстэтыкай крыштадяў даўно ўжо цікавяцца і фізікі-крышталёграфы А.В. Шубнікаў і В.А. Копцык (200), (Уладзімір Аляксандравіч Копцык, сам беларус па нацыянальнасці, нават выступіў у свой час на абароне маёй доктарскай дысертацыі у Маскоўскім універсітэце, па сутнасці застрахавўшы мяне ад чарговага правалу, рыхтаванага з боку некаторых маскоўскіх эстэтыкаў-беатыйцаў, за што я глыбока яму ўдзячны і да сёння).

92 Ужо тут Марксу, калі б ён паслядоўна і строга прытрымліваўся менавіта дыялектычнаму метаду, а не ствараў сам “драўлянае жалеза” ў выглядзе свайго дыялектычнага матэрыялізму, -- ужо тут яму прышлося б успомніць і пра тое, што само быццё ўтварае сабою дыялектычна супярэчлівае адзінства матэрыяльнага і ідэальнага, полюсы якога, імкнучыся да гегелевай тоеснасці як гармоніі паміж процілегласцямі, “змагаюцца” паміж сабою, у цэлым утвараючы актыўна-дзейсны працэс узаемадзеяння паміж прадукцыйнымі сіламі і вытворчымі адносінамі, які ляжыць у аснове усяе культуры і яе гісторыі як выніку такой дзейнасці па задавальненню чалавечых патрэб і стварэнню сістэмы адпаведных каштоўнасцей, што і утварае сабой культуру. Будучы ж сістэмай іерархічнай з прычыны іерархічнасці (дакладней, дыялектычнай трыядычнасці) самога чалавека як біясацыяльнага адзінства, культура сама складаецца з трох такіх сваіх узроўняў, як культура матэрыяльная, культура ідэальная (духоўная) і культура мастацкая. Адпаведна ж гэтаму і дзейнасць па іх стварэнню падзяляецца на пачуццёва-фізічную працу, на рацыянальна-абстрактнае мысленне як працу духоўную і на мастацкую творчасць як адзінства таго і другога. Гэтыя-то паняцці і ляжаць у аснове марксавых выразаў “прадукцыйныя сілы і вытворчыя адносіны”, пэўную сэнсоўнасць якіх адзначаў і адзначаў пазітыўна, напрыклад, і Эрнст Трольч. Пагэтаму ж мы і знайшлі ў свой час магчымым карыстацца імі ў сваёй эстэтычнай манаграфіі “Логіка прыгажосці” не толькі дзеля камуфляжу, за што яе марксісцка-ленінскія крытыкі і абвінавачвалі нечакана “в вульгарном социологизме”.

93 Мы, маладыя студэнты, ёрнічалі, бывала, скардзячыся, што абдымеш часам дзяўчыну, а там толькі «совокупность общественных отношений”.

94 Мы тут таксама будзем часта карыстацца гэтай Арыстотэлевай думкай, якая і сёння застаецца вельмі актуальнай, хоць маладукаванаму чытачу тое можа здацца недапушчальнай знявагай чалавека (гл., напр., Тойнби А.ДЖ., Икэда Д. Диалог Тойнби - Икэда. М., 1998, стр. 147 и пр.). Зрэшты, тут гадзіцца і больш стылістычна нейтральны тэрмін “біясацыяльнае адзінства”.

95 Пра сучасную еўрапейскую дзяржаву стваральнік кібернетыкі Норберт Вінэр выказаўся яшчэ больш жорстка: «Подобно волчьей стае – будем надеяться, все же в меньшей степени – государство глупее, чем большинство его членов” (30, 235), (тут сапраўды ёсць над чым задумацца сёння і нам!).

96 У свой час аўтару гэтых радкоў прыйшлося прафесійна працаваць над гэтай праблемай, рыхтуючы дысертацыю пад загалоўкам “Обогащающая роль русского языка в развитии современного белорусского литературного языка”, сам загаловак якой выразна сведчыў аб афіцыйна-палітычнай навязанасці і самой тэмы і яе ідэйнага кірунку, што ўдалося некалькі нейтралізаваць пры выданні дысертацыі ўжо як кнігі пад загалоўкам проста “Рускі лексічны ўплыў на сучасную беларускую літаратурную мову”. У прапанаванай затым мне дырэкцыяй Інстытута мовазнаўства АН БССР тэме доктарскай дысертацыі быў яшчэ больш ідэялагізаваны загаловак “Развитие близкородственных языков в условиях развитого социализма”. Такую праблему ўжо нават кранаць не хацелася, і я тады адмовіўся ад гэткай тэмы доктарскай дысертацыі (пры абароне такой дысертацыі, якая ўжо тады была, як мне казалі, “взята на контроль Москвою”, мне б выразна свяцілі і званні акадэміка і розных там заслужаныя і ганаровыя званні і інш.). Адмовіўся і ўвогуле ад працы ў тым Інстытуце, перайшоўшы ў БДУ і заняўшыся там эстэтыкай, з якою пазней, аднак, па тых жа прычынах таксама прышлося яшчэ больш набрацца клопатаў.

97 Ды і не толькі грамадства. Аналагічны ход працэсу развіцця перажывае, напэўна ж, і ўвесь Сусвет як адзінства ідэальнага і матэрыяльнага быцця. Грамадства толькі больш востра перажывае гэтую “барацьбу процігласцей” яшчэ і з-за аналагічнай супярэчлівасці самога чалавека, пра што размова пойдзе ў апошняй главе.

98 Гэта параўнанне мае не толькі метафарычны, але і больш глыбокі сэнс, калі ўспомніць фізіялогію нашага зрокавага пачуцця, у якім левае вока звязана з маючай матэрыяльны характар пачуццёвасцю, а правае – з рацыянальнасцю нашага агульнага светаўспрыняцця, звязанай з характарам ідэальным..

99 Памінаныя ўжо тут «Основы современной физики» В.Акосты, К.Кована і Б.Грэма увогуле нідзе не ўжываюць слова “інфармацыя”. Нават адна з самых светлых галоў сучаснай фізікі Стывен Хокінг дапушчае тое слова і паняцце, як мы ўжо бачылі, толькі ў біялогію, і то вельмі стрымана. Зрэшты, аўтары “Основ современной физики” падыходзяць да паняцця інфармацыі вельмі блізка, калі са спасылкай на аўтарытэт Э. Шрэдынгера мяркуюць аб вакууме, геаметрычнай прыродзе прасторы-часу і аб іх узаемадзеянні з матэрыяльнымі часціцамі (4. 11-15). У гэтай таямнічай спецыфіцы вакуума і геаметрычнай прыроды прасторы-часу выразна праглядвае тое, што даўно ўжо прынята агульнай тэорыяй сістэм і называецца там структураю, якую, з апорай на памінанага вышэй Я.Рэбанэ, можна вельмі законна трактаваць як “крышталізаваную” інфармацыю (Рэбанэ азначаў інфармацыю як “мігруючую” структуру, што па сутнасці ёсць тое самае, толькі ў адваротным парадку). Але нават і сучасныя фізікі, з’яўляючыся амаль пагалоўна “сарамлівымі” матэрыялістамі і баючыся таму грознай здані вялікага Платона, аж дагэтуль не рашаюцца прызнаць аб’ектыўнага статусу структуры, пагаджаючыся нават з тым, што гэта “адна з самых цяжкіх праблем, з якой сутыкнулася сучасная фізіка”, і толькі, маўляў, “будучым пакаленням фізікаў прадстаіць яшчэ тую праблему рашаць” (4, 14). А ўжо з “дыялектыка-матэрыялістычных” пазіцый расійскіх выдаўцоў гэтай кнігі ўсё гэта ўвогуле “лишено какого либо основания”(4, 15), хоць і яны, выступіўшы так рашуча супраць “ідэалізму ў фізіцы”, разводзяць рукамі ў адказ на лагічнае пытанне, чаму ж тады ў Сусвеце існуе адно толькі рэчыва, то-бок, матэрыя (зрэшты, і абмяркоўванае там жа паняцце антыматэрыі ці не аказваецца толькі вынікам такога ж уплыву “сарамліваматэрыялістычнага” мыслення фізікаў і ці не з’яўляецца гэта антыматэрыя ў рэальнасці пэўнай іпастассю той жа ідэальнай структуры, але, як і ў астраноміі, па той жа прычыне яна ўсё яшчэ і сёння называецца хоць і цёмнай, але матэрыяй?). Вось як дрэнна ўплывае аднабаковасць усялякага матэрыялізму (дарэчы, увогуле, як і аднабаковасць ідэалізму!) нават на лагічна строгую, здавалася б, сучасную фізіку, і вось як адносна лёгка могуць быць вырашаны яе “самыя цяжкія праблемы” з пазіцый прынятай тут цэласнай філасофіі. Нам вельмі патрэбная менавіта такая філасофія! Патрэбная тым болей сёння, у нашы нешчаслівыя часы, калі нават такія аўтарытэтныя фізікі, як Хокінг і Фейнман, дазваляюць сабе пастаянна над ёю іранізаваць. Гэтак жа, тым болей, упэўнена з пазіцый менавіта філасофіі рашаецца, як бачым, і сацыякультурная праблематыка ідэалу.

Тут, зрэшты, увогуле назіраюцца рэчы, дзіўныя ўжо не толькі з пункту погляду логікі, але і этыкі. Так, у нядаўна выдадзенай у Маскве калектыўнай манаграфіі з вельмі абавязваючым загалоўкам “Теоретическая культурология” пад рэдакцыяй К.Э.Разлогава пераказваюцца (157, 548) вышэй прыведзеныя і публікаваныя намі раней (93, 60-61) меркаванні аб глыбіннай узаемасувязі масы, энергіі і інфармацыі як аб адносна самастойных і лагічна роўнапраўных і ўзаемазвязаных катэгорыях адзінага, цэласнага быцця. Але прыпісваюцца яны там чамусьці (і без спасылкі ў зносках!) Н. Вінеру, які, наколькі нам вядома, аб гэтым не пісаў, а пісаў К. Шэнан (192, 404) і то, не будучы філосафам, даволі няўпэўнена (гэта, дарэчы, і ўвогуле толькі адзіны ўпамін і пра гэтую праблему і наогул пра стваральніка кібернетыкі і агульнай тэорыі сістэм Норберта Вінера на старонках аб’ёмістай кнігі пад такім абавязваючым загалоўкам “тэарэтычная культуралогія”!). Не ведае пра тое, як мы ўжо бачылі, і А. П. Назарацян (113), які і ў 2001 г. паўтарае вышэй прыведзеныя словы Вярнадскага аб узаемасувязі думкі, энергіі і матэрыяльных працэсаў як аб і сёння яшчэ нявырашанай загадцы). Нам толькі двойчы сустрэліся тры гэтыя словы, ужытыя побач і зусім ужо іншымі аўтарамі (114, 38 і 149, 72-74), але і там глыбінная ўзаемасувязь тых слоў аўтарамі таксама засталася не ўскрытай.



100 Shannon C. Recent development in communication theory. Electronics, April (1950), 80. (Адзін з першых першых перакладаў на рускую мову гл. ў зб. К. Шеннон. Работы по теории информации и кибернетике, М., 1963).

101 З такім трыядычным разуменнем гэтых паняццяў у адносінах жыцця падыходзіў да гэтай праблемы яшчэ ў 1964 г. і В. А. Энгельгардт: “…в основе жизни, - пісаў ён, - лежит сочетание трех потоков: потоков вещества, потока энергии и потока информации» (216, 169).

102 Крыху далей ён так удакладняе праблему: “В конечном счёте мы не понимаем законов сохранения достаточно глубоко. Нам непонятно сохранение энергии... Для нас энергия – это не то, что можно пересчитать, а всего лишь математическая величина, абстракция, - обстоятельство довольно странное” (там жа, стар. 82-83) Тут таксама паўплываў, як бачым, Фейнманаў “сарамлівы” матэрыялізм (энергія – гэта ж несумненна аб’ектыўная рэальнасць, а матэматыка ёсць “усяго толькі” апісанне яе цераз ідэальную структуру).

103 Ды й сам Бергсон, як здаецца, набліжаўся да гэткага трыядычнага разумення суадносін паміж матэрыяй, энергіяй і інфармацыяй (хоць і не ведаў апошняга паняцця у цяперашнім яго разуменні), калі сцвярджаў у сваёй «Творчай эвалюцыі», што рэальна існуюць не рэчы, а дзеянні (успомнім нямецкае Wirklichkeit! ад дзеяслова wirken ды і рускае “действительность” таго ж паходжання)/

104 У філасофіі гэтая праблема можа лічыцца вырашанай у агульных рысах з даўніх часоў у паняцці трыяды, вядомым ужо старажытным грэчаскай і індыйскай філасофіям і найбольш выразна трактаваным у свой час вялікім Гегелем. У нашым тэксце яна выступае пад паняццямі рэальнасці як адзінства матэрыяльнага і ідэальнага, або ў больш канкрэтным тэарэтыкасістэмным выглядзе як адзінства элементаў і структуры. Энергія якраз і ўзнікае тут паміж структурай і элементамі ў выніку іх узаемадзеяння. У фізіцы яна існуе як вынік узаемадзеяння прасторы-поля (структура) і цела-часціцы (элемент), выступаючы тут у дзвюх формах: як энергія кінетычная ў выніку энтрапійнага дзеяння цела-часціцы на прастору-поле і як энергія патэнцыяльная ў выніку адваротнага, негэнтрапійнага ўздзеяння прасторы-поля на цела-часціцу. Зрэшты, з такой узаемазалежнсцю можна было інтуіцыйна, па крайняй меры, звязаць своеасаблівым ланцужком прапарцыянальных адносін з асновапалагаючай паняццевай парай структура - элемент і такія вытворныя ад яе пары не толькі фізічных, але і агульнавуковых паняццяў, як маса гравітацыйная і маса інертная, хваля і карпускула, генатып і фенатып, інтэграл і дыферэнцыял, від і асобіна, асоба і індывід, душа і цела, мараль і права, дабро і закон і г.д. Прапорцый тыпу і да т.п., дзе тыя паняцці аказаліся б прыведзенымі як функцыі да свайго аргументу у (структура) і x (элемент) і сталі б, напрыклад, адпаведна магчымымі ў прынцыпе і пакуль што чыста эўрыстычныя ў нашым кантэксце формулы тыпу і інш. (тое, што тут розныя адзінкі вымярэння і наогул магчымасць такога вымярэння можа здацца на першы погляд сумніўнай, пакінем пакуль што ў баку як праблему толькі будучага). Тады б агульная карціна свету набыла б сапраўдную цэласнасць і стала б магчымай хокінгава «тэорыя ўсяго», прыйшоўшы ў адпаведнасць з філасофіяй, якою сёння ўсе разам з Хокінгам так памыкаюць. Так бы яшчэ раз падцвердзіўся і адказ на пытанні Вярнадскага і Назарацяна, якім чынам думка ўздзейнічае на энергію. Больш таго, тым жа магло б больш пераканаўча растлумачыцца і вядомае палажэнне з канцэпцыі Шпенглера-Тойнбі-Сарокіна аб цыклічнасці развіцця і чалавечага грамадства, дзе фазы-асцыляцыі гэтага развіцця залежаць ад таго, што на што актыўна ўздзейнічае, духоўная культура на матэрыяльную ці наадварот. Уздзейнічае, утвараючы тое, што вядомы ўдзельнік Рымскага клубу Дж.Форэстэр некалі прапанаваў называць сусветнай дынамікай і да поўнай ісціннасці сваёй прапановы як хокінгавай «тэорыі ўсяго» так і не дацягнуў, застаўшыся, як ён сам прызнаецца, на ўзроўні чыста «інжынернага» мыслення. Больш таго, такія ўсеагульныя ўзаемасувязі дапамаглі б нам правільна разбірацца і ў зусім ужо канкрэтнай сённяшняй сацыяльнай праблематыцы. Так, напрыклад, беларускія палітычныя дзеячы лічаць сённяшні спад масавай палітычнай актыўнасці чымсьці трагічна-абсалютным, што выклікае ў іх пэўную разгубленасць (знікаюць, маўляў, масавыя выступленні, дэманстрацыі і інш.). Але з развіванае тут канцэпцыі лагічна выцякае, што гэта спад, так бы мовіць, толькі кінетычнай сацыяльнай энергіі, які абавязкова замяняецца пад’ёмам сацыяльнай энергіі ў яе патэнцыяльнай форме. То-бок, пачынае накоплівацца ідэйны багаж як тэарэтычная аснова будучых сацыяльна-кінетычных усплёскаў і г. Д. Гэта зусім не метафара, а навукова даказальны, лагічны тэзіс. І пагэтаму сёння палітыкі нашы гэтак жа актыўна і, не губляючыся, павінны займацца тэорыяй сацыяльнага руху і развіцця. У сацыяльнай рэчаіснасці і тэорыя і практыка ўяўляюць сабой таксама энергію, тэорыя энергію патэнцыяльную, практыка – кінетычную!

105 Нават, “бацька” інфармацыі Норберт Вінэр лічыў яе, наколькі нам вядома, ніжэйшай па свайму значэнню за тую незразумелую да канца і фізікам, па сведчанню Рычарда Фейнмана, энергію, калі абвяргаў важнасць максвелава дэмана як носьбіта інфармацыі толькі на аснове таго, што і такому дэману патрэбна энергія, без якой і той не можа існаваць (29, 42-43). ”Перадача інфармацыі, - пісаў ён, - не можа мець мейсца без вядомага расходу энергіі, і, значыць, не існуе рэзкіх межаў паміж энергетычнай і інфармацыйнай сувяззю” (29, 51). Вінэр, лічыў, як бачым, інфармацыю сваеасабліваю формай энергіі і не прыдаваў ёй гэткага ж самастойнага лагічнага статусу, якім валодаюць тыя ж матэрыя і энергія. Першым жа пра катэгарыяльную самастойнасць інфармацыі у параўнанні з энергіяй і масай яшчэ ў сярэдзіне пяцідзесятых гадоў загаварыў Клод Шэнан (194, 404). “Основная идея теории связи, - пісаў ён, напрыклад, - состоит в том,что с информацией можно обращаться почти так же, как с такими физическими величинами, как масса и энергия”. Пісаў, як здаецца, без асаблівай упэўненасці і без далейшага больш строгага развіцця такога меркавання. Дзіўнай пагэтаму сапраўды ўяўляецца спасылка на Вінэра ў той жа памінанай вышэй маскоўскай “Теоретической культурологии”.

106 Трэба, зрэшты, прызнаць, што філосафы ў пэўнай ступені таго і заслужылі, калі ўспомніць, што рабілі савецкія марксісты-ленінцы ў савецкія часы і што вытвараюць цяпер заходнія, ды і нашы мясцовыя постмадэрністы. Але і фізікі, і пераважна фізікі савецкія, таксама заслугоўваюць сёння насмешкі, калі паглядзець, напрыклад, на рэдактарскую заўвагу на рускі пераклад той жа кнігі В. Акосты, В.Кована і Б. Грэма “Основы современной физики” (4, 15), дзе расійскія фізікі-рэдактары, строга ківаючы пальцам, напамінаюць аўтарам, што і сама геаметрычная структура прасторы «определяется материей».

107 Сарокіну таксама вельмі не хапае глыбокага менавіта філасофска-лагічнага абгрунтавання яго грандыёзнай па багаццю фактычнага матэрыялу “Сацыяльнай і культурнай дынамікі” (151). Аўтару гэтых радкоў, зрэшты, вельмі хацелася паспрабаваць тое зрабіць (у свой час яму ўдалося выйсці на той жа эмпірычны матэрыял незалежна ад недаступнага тады яму Сарокіна, абапіраючыся толькі на гегелеву логіку і эстэтыку (гл. 94, 95, 96, 97), але яму вельмі шкодзілі тады недобразычлівым замоўчваннем і маскоўскія і мясцовыя калегі, а цяпер сталі шкодзіць ужо, на жаль, і ўзрост і здароўе).

108 Тым большую карысць прынесла б такая формула не толькі для сацыялогіі і тэорыі культуры, але і для практычнай палітыкі ўвогуле, бо яна дазволіла б нам сувымерваць і рэальна ацэньваць не толькі якасна, але і колькасна (у пэўных канкрэтна сувымерных адзінках!) узаемаадносіны і ўзаемадзейнасць паміж матэрыяльнай, мастацкай і духоўнай дзейнасцю грамадства і неяк нармалізаваць той звыродлівы перакос-перавагу матэрыяльнасці над духоўнасцю, які так катастрафічна развальвае сёння і культуру і грамадства ў цэлым. Мы ж дагутуль не ўмеем рэальна ацэньваць каштоўнасць духоўнай і мастацкай дзейнасці, па-ранейшаму ў марксісцкім духу зводзячы ўсё да дзейнасці матэрыяльнай, вымяраючы і ацэньваючы ўсё гэта адзінкамі толькі такой матэрыяльнай дзейнасці. Дзейнасці ў рублях, ад чаго застаецца зусім невядомым, як жа ацэньваць, нарыклад, працу вучонага альбо мастака. У выніку, як ужо гаварылася, прафесар атрымлівае ў нас столькі ж, што і вадзіцель тралейбуса, ці зусім ужо, як сёння, добры футбаліст перавышае сваім зарабаткам і таго і лругога. Не дзіўна, што ў выніку такога хаосу і само грамадства ў канечным плане ператвараецца ў безгаловы жывёльны статак (паглядзіце на футбольны стадыён у часе матчу), а чалавек – у голую малпу Дэсманда Морыса!

109 Больш таго, як пачынае пераконвацца аўтар, Інтэрнэт ўвогуле не ўяўляе сабою сёння нейкай свабоднай, супердэмакратычнай і агульнадаступнай сістэмы, дзе, быццам бы, захоўваецца любая незалежная інфармацыя. І дарэмна спасылаюцца на яго як на агульначалавечы розум староннікі так называнай інфармацыйнай цывлізацыі. Гэта зусім не сусветны Розум у гегелевым сэнсе слова, не космас (у грэкаў гэта некалі абазначала парадак, прыгажосць), не, як у веруючых, Бог, а хаос, ці, зноў такі, д’ябал. Гэта спараджэнне, як здаецца, таго, што спарадзіла так званае сучаснае мастацтва і сённяшні посатмадэрнізм, або, гаворачы словамі Сарокіна, сенсорную фазу ў гісторыі сучаснага грамадства. У Інтэрнэце таксама, як здаецца, гаспадараць пэўныя сілы, якія цэнзуруюць прапаноўваны матэрыял і ўвогуле наводзяць у ім свой зусім не агульначалавечы і тым больш не інфармацыйны “парадак”. Так, напрыклад, мае артыкулы ў амерыканскай газеце “Обзор weekly” (Continent mediagroup), прысвечаныя тэме “прыгажосць адратуе свет”, дзе былі эстэтычна супастаўлены Рафаэль і Шагал і ўвогуле вельмі крытычна ацэнена сучаснае заходняе мастацтва, што даўно ўжо эстэтычна арыентуецца на катэгорыю брыдоты (радыё “Нямецкая хваля”, напрыклад, і сёння паведамляе аб правядзенні ў Германіі адкрытых конкурсаў на самы свядома брыдкі танец), -- артыкулы гэтыя сталі ў Інтэрнэце перад чытачом сістэматычна закрывацца і адпаведныя сайты рабіцца недаступнымі, забіваючыся порнаграфічнай, як гэта там прынята ў такіх выпадках, рэкламай.

110 Зрэшты, і ў сваім аналізе псіхалагічных тыпаў Юнг аказваецца вельмі блізкім да эстэтычнай структуры чалавека, як яго аналізуе сучасная эстэтыка (гл, напр., ягоную працу “Психологические типы”, М., 1995, и нашу “Homo pulcher – человек прекрасный”, Мн., 1983.

111 Лагічная сувязь паміж гэтымі трыма катэгорыямі выразна бачыцца і ў семіятычным сацыякультурным кантэксце, дзе яна выступае ў форме трох тыпаў знака: знак-сімвал (духоўная культура), знак-вобраз (мастацкая культура) і знак-рэч (культура матэрыяльная), пра што пісалася яшчэ ў працы “Кібернетыка і законы прыгажосці”).

112 Мы ўжо маўчым тут пра зусім непрыстойна-цынічныя выхадкі такога расійскага суперсучаснага кампазітара, як Шнураў і яму падобныя.

113 Усё гэта на справе выглядае яшчэ складаней, бо тут тыя парныя катэгоыі яшчэ і могуць мяняцца месцамі ў залежнасці ад кірунку агульнага развіцця сістэмы: кірунку негэнтрапійнага і кірунку энтрапійнага (успомнім словы Гётэ ў размове з Экерманам адносна аб’ектыўнасці прагрэсіўных эпох і суб’ектыўнасці эпох рэтраградгых). Але гэта патрабуе спецыяльнага і занадта ўжо шырокага для дадзенага кантэксту разгляду.

114 Гісторыя сапраўды некалі была такім пазнаваннем чагосці (старагрэчаскае слова  якраз і значыла даведвацца, пазнаваць аб чымсьці, а нямецкае Geschichte дык і зусім этымалагічна звязана з словам geschehen (здарацца)). Але ўжо з Гегелевых часоў яна апісвае ўжо не тое, што мы бачылі выпадкова ўласнымі вачыма, а тое, што трэба не бачыць, а разумець як сусветную гісторыю, як працэс, што развіваецца ў часе па сваіх уласных законах. Гегель з вышыняў свайго абсалютнага ідэалізму лічыў нават гэтыя законы вышэйшымі не толькі за палітыку, але і за мараль у звычайным яе разуменні (38, 168). Законы ж нашай гістарычнай сучаснасці не дасягаюць нават узроўню і гэтай маралі. Таму Попэру як прадстаўніку сучаснай, сенсорнай, па Сарокіну, эпохі, якая за дрэвамі не бачыць ужо лесу, і здаецца, што законаў гісторыі не існуе. І тым болей з гэтай жа прычыны ён так не разумна і не справядліва адносіцца да ідэалу.


115 Гэта самая галоўная сёння задача філасофіі ўвогуле. Вядомы яшчэ з часоў марксізма-ленінізма “основной вопрос философии” як прынцыповая і непрыміральная барацьба матэрыялізму з ідэалізмам у нашы часы ўжо страціў сваю сэнсоўнасць, бо большасці спецыялістаў-філосафаў стала сёння, думаецца, зусім ужо ясна, што азначаная барацьба ёсць толькі дыялектычна супярэчлівыя
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   30


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка