М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу




старонка20/30
Дата канвертавання14.03.2016
Памер7.26 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   30
Ідэал і грамадства. У грамадстве сапраўды амаль што тое ж самае. Паколькі чалавек усё яшчэ ёсць арыстоцелеўскае  , уяўляючы сабой вышэйазначаны просты дроб, то і ў грамадстве назіраецца адпаведна гэтаму два структурных яго падузроўні: сацыяльны і біялагічны, што не заўсёды ўлічваецца, як мы бачылі ўжо, сацыёлагамі і асабліва палітыкамі-ідэалістамі. Як і паасобны чалавек, чалавечае грамадства як чыста колькасная агульнасць толькі напалову (умоўна кажучы!) уяўляе сабою соцыум, г. зн. сістэму, якая кіруецца пераважна сацыяльнымі, маральнымі нормамі. Другая ж палова яе ёсць не што іншае, як жывёльны статак, што жыве па сваіх жывёльных законах-інстынктах. Гэта выразна бачна не толькі ў структуры грамадства, у папярэчным яго, так бы мовіць, разрэзе, але і ў гістарычным аспекце як разрэзе прадольным. Сацыёлагі і палітыкі, арыентуючыся пераважна на сацыяльнасць і, значыць, разумнасць чалавека, канструююць выдатныя ідэальныя грамадскія сістэмы, разлічаныя толькі на гэткіх жа ідэальна разумных грамадзян, якія ў рэальнасці, аднак, напалову яшчэ жывёлы. І вельмі здзіўляюцца, калі ў іх атрымліваецца нешта зусім нечаканае. Замест дэмакратычнай гармоніі і ўсеагульных братэрства, роўнасці і свабоды на свет вылазіць нейкая фанатычна тупая бязлітасная дыктатура са звярыным абліччам160. Характэрна, што ёй тады пачынае лісліва служыць і практычна-утылітарны розум з яго матэрыяльнымі дасягненнямі, і дыктатар выступае ўжо перад намі, узброены сілавымі структурамі і навейшай ваеннай тэхнікай. Тады, як вынік такога расчаравання ў розуме, і ўзнікаюць прагматычна настроеныя палітыкі-матэрыялісты, маладыя ваўкі, як іх называлі некалі ў нас на Беларусі, якія, арыентуючыся пераважна на чалавечую жывёльнасць, імкнуццв заваяваць уладу з апорай на знешні, цялесны “імідж” кандыдата. Напрыклад, у прэзідэнты, на яго фізічны стан або проста, як мы ўжо бачылі, на тое, што ён “настоящий мужик”. Чаго варта, напрыклад, публічнае выказванне папулярнай сёння ў Расіі эстраднай зоркі Лаліты Міляўскай: “президент должен быть таким, чтобы я его хотела”! (міжвольна ўспамінаецца заолаг Дэсманд Морыс, які, як бы прадбачачы гэта, пісаў не без іроніі ў сваёй “Голай малпе”, што чалавек ганарыцца звычайна велічынёй свайго мозгу, у той час, як ён далёка пераўзыходзіць астатніх жывёл хутчэй адноснымі памерамі сваіх геніталій). Або вельмі характэрнае імкненне з боку нават саміх сённяшніх прэзідэнтаў хваліцца ўласнымі дасягненнямі не ў філасофіі, а, напрыклад, у каратэ ці хакеі161. Ці неверагодна імклівы падскок асабістага рэйтынгу ў У. У. Пуціна, як толькі ён стаў, па яго ўласным выразе, “мачыць” непакорных чачэнцаў за бандытызм, не саромячыся нават таго, што само гэта слова належыць ужо да бандыцкага жаргону. Ды і спрабуюць яны скарыць гэтую ўпартую Чачню амаль тымі ж бандыцкімі па сваёй сутнасці прыёмамі. Ці ж не меў Платон рацыі, калі сцвярджаў, што дэмакратыя нярэдка прыводзіць да тыраніі?

У рэальным грамадстве як канкрэтнай сацыяльнай іерархічнай сістэме ў фундаменце яе заўсёды ляжыць сістэма біялагічная, што сацыялогіяй абавязкова павінна ўлічвацца. Пра гэта пісаў яшчэ вядомы сацыяліст-утапіст Фур’е, які менавіта з гэтай мэтай імкнуўся ўключыць у грамадскі вытворчы працэс і эмоцыі чалавека ці, як ён іх называў, страсці. Нават не толькі ўлічвацца. Гэтая біялагічная сістэма ўвогуле павінна быць уведзенай у сацыяльную сістэму як адзін з яе істотных структурных узроўняў. Бо не толькі паасобны чалавек, але і ўсё грамадства ўяўляе сабой гэтакі ж просты дроб з сацыяльнасцю ў лічніку і жывёльнасцю ў назоўніку (цікава, што да формулы, падобнай на такі просты дроб, звяртаўся і матэматык Г. Біркгаф, спрабуючы выразіць эстэтычную меру як меру гармоніі з дапамогай формулы М = О/С, дзе О азначае парадак (order), а С – хаос (complexity)!). Або, ужо больш дакладна, грамадства ёсць двухузроўневая ў першым набліжэнні іерархічная сістэма, азначаныя ўзроўні якой, гаворачы традыцыйна філасофскай мовай, складаюць рухомае дыялектычнае адзінства процілегласцей. А процілегласці гэтыя ў працэсе дыялектычнай барацьбы ўтвараюць працэс развіцця грамадства або, што тое самае, яго гісторыю. І гісторыя гэта выступае перад намі ў форме знаёмай ужо нам “сінусоіды”, тэарэтычна прадбачанай геніем Гегеля і бліскуча пацверджанай назіраннямі востравокіх эмпірыкаў Шпенглера, Тойнбі і Сарокіна. Сінусоіды, наглядна дэманструючай нам прынцыповую няўстойлвасць грамадства як сістэмы.

Тут мы зноў натыкаемся на ўсё тую ж праблему нейкай проста такі фатальнай цяжкадасягальнасці гармоніі паміж розумам і пачуццём, зместам і формай. Гэта асабліва выразна бачна ў мастацкай культуры, дзе гэтыя дыялектычна супярэчлівыя процілегласці ніяк не могуць ураўнаважыцца і рэалізаваць эстэтычную катэгорыю прыгожага. Славутае італьянскае Адраджэнне, напрыклад, што традыцыйна лічыцца класічнай эстэтыкай за ўвасабленне катэгорыі прыгожага, не паказвае нам, аднак, поўнай гармоніі, як думаў, напрыклад, Генрых Гейнэ, калі пісаў, што Лютэр сваімі славутымі дзевяноста пяццю тэзісамі, прыбітымі ў адзін прыгожы дзень да дзвярэй Вюртэмбергскага касцёла, дасягнуў таго ж самага, што Тыцыян зрабіў сцягнякамі сваёй Венеры. У гэты цікавы час сапраўды побач з распусна-пачуццёвым П’етра Арэціна суіснуе суровы духоўнік-аскет Саванарола, і такі сур’ёзны філосаф і культуролаг, як К. Доўсан, лічыў іх увогуле прадстаўнікамі варожых кірункаў162. Рэфармацыя і Адраджэнне таксама не зліваюцца паміж сабой у нейкае адзінае цэлае, а ўтвараюць як бы два гарбы вярблюда-бактрыяна.

У праблеме дэмакратыі таксама існуюць аналагічныя цяжкасці ў аб’яднанні ці хоць бы ва ўраўнаважванні агульнасацыяльнага як прадстаўніка ідэальнасці і асабістага як носьбіта пачатку матэрыяльнасці. Грамадства ўвогуле падобна на трохгранную прызму, якую амаль што немагчыма ўраўнаважыць, паставіўшы яе на рабро. Або на яйка, якое можна паставіць на насок толькі вядомым калумбавым спосабам. Нездарма ж Гітлер у сваёй кнізе “Meіn Kampf” пісаў, што свет уяўляе сабой мноства калумбавых яек, толькі, маўляў, Калумбаў штосьці занадта мала. Вось ён і ўзяў на сябе ролю аднаго з такіх наваяўленых Калумбаў і паспрабаваў рашыць гэтую задачу, заваліўшы, аднак, грамадства толькі на адзін яго бок, менавіта, на яго сацыял-дарвінісцкую, біялагічную грань. Камунізм пацярпеў аналагічны крах, з гэткай жа жорсткасцю паклаўшы грамадства на грань процілеглую, на яго сацыяльнасць. А калі гаварыць, зрэшты, аб расійска-бальшавіцкім яго варыянце, дык фактычна і ён ставіў соцыум на тую ж самую матэрыяльную грань, што і Гітлер. Толькі з апорай ужо не на біялогію, а на цяжкую прамысловасць і створаную ёю матэрыяльную сілу ў выглядзе сучаснага ўзбраення, як і ставіў сабе фактычнай мэтай праславуты гістарычны матэрыялізм.

Часам гавораць, што ўсё гэта характэрна толькі для еўрапейскай культуры і што на Усходзе, напрыклад, няма такой рэзкай сацыяльнай няўстойлівасці, у выніку чаго на погляд еўрапейца тамашняя культура стварае нават ўражанне пэўнай застойнасці і ледзьве не закасцянеласці (зрабіць такі цікавы параўнаўчы аналіз спрабуе расійская даследчыца Т. П. Грыгор’ева). Але больш уважлівы погляд, напрыклад, на гісторыю кітайскай культуры паказвае, што і там было нешта аналагічнае, і, скажам, сумна вядомая цыньская імперыя, што існавала яшчэ больш, чым за дзвесце год да нашай эры, да здзіўлення нагадвае сталінскую імперыю савецкіх часоў. Там была гэткая ж цэнтралізацыя з абавязковым кантролем не толькі за цэнамі і ўсім прыватным жыццём грамадзян, але і за такой нават дробяззю, як даўжыня калёсных восяў. Гэткая ж звышмілітарызаванасць грамадства, і бязлітасна жорсткія законы ў асобе школы легістаў на чале з філосафам Хань Фэй цзы, і гэткая ж прымусова-калектыўная праца. Менавіта тады была збудаваная высілкамі соцен тысяч зняволеных славутая Вялікая кітайская сцяна і пракапаны вялікі кітайскі канал (чым не “великие стройки коммунизма”?). Гэтак жа бязлітасна распраўляліся з іншадумцамі: паліліся непажаданыя кнігі і закопваліся жывымі (!) у зямлю сотні іншадумных філосафаў-канфуцыянцаў. Нават гэтак жа хавалі некаторы час ад народа факт скону самога імператара Цынь Шы Хуандзі. Пры сакрэтнай перавозцы яго ўжо засмярдзелага мёртвага цела спецыяльна ўключалі з мэтай маскіроўкі ў склад картэжу і воз з гнілой рыбай. І, нарэшце, гэтак жа хутка пасля смерці яе “фюрэра” Цыньская імперыя развалілася, па імклівасці распаду ўпадобіўшыся ўжо нават не столькі Савецкаму Саюзу, колькі Германіі Гітлера: усяго толькі праз чатырнаццаць год!

Тое ж самае бачна і ў гістарычным плане, дзе таксама шчаслівыя імгненні шпенглераўскага соцыякультурнага лета ў грамадстве праносяцца амаль што непрыкметна, як мілыя нашаму сэрцу, але такія кароткія імгненні. Затое занудліва-доўга цягнуцца пераходныя перыяды, асабліва перыяд восені. Гэта ж, нарэшце, назіраецца і ў індывідуальным жыцці. Пераважная большасць людзей жыве або нязбыўнымі надзеямі на шчасце ў будучым, або толькі ўжо смутнымі ўспамінамі аб ім у мінуласці. Само ж шчасце, калі і з’явіцца, дык толькі мільгане як таямніча-асляпляльная аргастычная ўспышка. Міжвольна прыходзіць на памяць усё той жа гётэўскі Фауст з яго жаданнем спыніць хоць на момант тое шчаслівае імгненне. Ды і гэта шчаслівае імгненне раздвойваецца ўнутры сябе. Чалавек у гэтым сэнсе і сам нагадвае таго самага двухгорбага вярблюда, калі параўнаць між сабой так званыя яго , росквіты. Фізічнае яго акмэ знаходзіцца дзесьці ў раёне дваццаці-дваццаціпяці, як у спорце, а духоўнае – толькі каля сарака, на што спецыяльна звяртаў увагу ў свой час расійскі псіхолаг Б. Ананьеў. Гэта абумоўлівае і цяжкасці ўзаемапаразумення паміж маладым і старым пакаленнямі, што прымае часам форму славутай праблемы бацькоў і дзяцей з іх неразумнай узаемнаю варажнечай. Тым жа самым, нарэшце, тлумачыцца і звычайна востра перажываная намі праблематыка сексуальных адносін, з такою пякучай сілай выражаная ў вядомым ужо нам катулавым вершы “Odi et amo” (Ненавіджу й кахаю). Або ў кінафільме амерыканца Стэнлі Кубрыка “Шырока закрытымі вачыма” з яго надзвычай глыбокім зместам і чароўнай, фантастычна-майстэрскай ігрой выканаўцы галоўнай ролі актрысы Ніколь Кідман. У прынцыпе тут адна і тая ж прычына гэтага – знаёмае ўжо нам трагічнае несупадзенне, а то і супрацьстаянне ідэальнага і матэрыяльнага, душы і цела, усё тая ж прыкрая перавага пакутлівай дыхатаміі “або-або” над так пажаданай гармоніяй “і-і”. Гэта якраз той самы таямнічы “чалавечы фактар”, пра які пачыналі ўжо гаварыць і камуністы гарбачоўскіх часоў, але не рызыкнулі сказаць усю праўду-матку. Тое ж самае, зрэшты, меў на ўвазе і памянёны ўжо Дэсманд Морыс з яго іранічна-смелым супастаўленнем не без поспеху супернічаючых па сваіх актыўнасці і памерах чалавечых геніталіяў з так шматслоўна хвалёным чалавечым жа мазгом.

Міжвольна тут прыходзіць у галаву і пэўная матэматычная паралель, якая мае безумоўна не толькі метафарычнае значэнне, але і пэўны дакладны, хоць яшчэ толкам і нераскрыты лагічны сэнс. У вышэйшай матэматыцы, напрыклад, нешта аналагічнае заключаецца ў паняцці недыферэнцыруемых функцый і асабліва ў такім найноўшым матэматычным паняцці, як “дзіўны атрактар”, на які спасылаецца Прыгожын (126, 207). Ды і школьная матэматыка ведае выпадкі, калі некаторыя ўраўненні ўвогуле не маюць рашэння пры пэўных значэннях сваіх пераменных. Калі за такое рашэнне ў нашым прыкладзе з соцыумам прыняць дасягненне дэмакратыі як нейкага равенства грамадскага і асабістага, то яно тут цалкам залежыць ад унутранай структуры ўласных грамадзян і ад значэнняў іх пераменных. А пераменныя гэтыя, як было паказана, могуць быць такімі, што агульнага рашэння і быць не павінна. Зноў такі якія грамадзяне, такое і грамадства. Або, як гаворыць памінаны ўжо шматзначны афарызм, цытаваны некалі самім Фрыдрыхам Энгельсам, кожны народ мае такі ўрад, якога ён заслугоўвае. Вельмі вядомы сучасны нямецкі паэт Ганс Энцэнсбергер у маленькім, але вельмі афарыстычным вершыку са з’едліва-ядавітай іроніяй папракаў некалі палітыкаў і сацыёлагаў у тым, што яны прыдумваюць, маўляў, такія выдатныя сацыяльныя сістэмы, але вось толькі народ недасканалы: не хоча ніяк прыстасоўвацца да іх. Падобна, аднак, на тое, што сацыёлагі тут якраз і мелі рацыю, а памыляўся ў сваёй іроніі, на жаль, паэт163. У тым, што, напрыклад, так ганебна праваліўся расійскі эксперымент з пабудовай сацыялізму, вінаваты ўсё такі быў не столькі сацыялізм як сістэма, колькі сам яго правасхадзіцельства расійскі народ. Як, дарэчы, і ў выпадку з “новым капіталізмам”. Не вельмі прыемны, але, на жаль, рэальны факт.

Гэтая праблема паўстае перад намі і пры спробах змадэліраваць дэмакратыю з пункту погляду кібернетыкі і агульнай тэорыі сістэм, як гэта было паказана яшчэ ў нашай рабоце “Кібернетыка і законы прыгажосці”. Тут таксама адразу ж вырысоўваецца характэрная дылема перад двума магчымымі станамі грамадства. Або гэта павінна быць сістэма з абсалютна аднолькавымі элементамі і абсалютным жа равенствам паміж імі, або яна павінна складацца з самых розных, вузка спецыялізаваных і шчыльна ўзаемадапасаваных элементаў. Якраз як гэта мае месца адпаведна ў нізка- і высоарганізаваных біялагічных арганізмах. Першыя, хоць і не актыўныя, але вельмі жывучыя і могуць рэструктурызоўвацца і адраджацца ў самых крытычных для іх існавання сітуацыях, як, напрыклад, прэснаводная гідра або ў яшчэ большай ступені вольвакс. Актыўнасць другіх жа надзвычай высокая, але яны могуць з лёгкасцю быць знішчанымі, як хоць бы тыя ж млекакормячыя з іх высокай нервова-сістэмнай арганізацый, не кажучы ўжо аб чалавеку. Блізка да гэтай праблемы падыходзіў, дарэчы, нават не ўсведамляючы яе прынцыповай важнасці, зноў такі той жа Энгельс, калі ў сваім “Анты-Дзюрынгу” абмяркоўваў параўнаўчыя магчымасці лінейнага і рассыпнога строяў у ваеннай справе. Гэта праблема несумненна ўяўляе ўжо і саму па сабе цікавую матэматычную праблему, якая, аднак, яшчэ больш цікавая, як бачым, у чыста практычным сацыялагічным яе аспекце. А палітэканомія ўжо з часоў Адама Сміта знаёмая з ёй пад назвай праблемы грамадскага падзелу працы, якому надзвычай вялікае значэнне надаваў пазней і вядомы сацыёлаг Дзюркгейм. Дарэчы, калі ўжо зайшла гаворка пра Сміта і пра эканоміку, дык і прапагандаваная ім рыначная форма гаспадаркі, гэты адпаведнік дэмакратыі ў эканоміцы, на справе базіравалася пераважна на індывідуалізме і асабістай выгадзе і таксама не ўсюды сябе апраўдала. Славутая смітава “нябачная рука”, пад якой ён разумеў стыхійна-аўтаматычнае ўраўнаважванне і гармонію асобных інтарэсаў, на практыцы не прыводзіла да гармоніі і раўнавагі. Замест яе ўзнікалі анархічны хаос і бессаромная алігархія, як у асабліва цынічнай форме гэта паказвае вопыт сённяшняй Расіі. І тады на гістарычнай арэне, быццам па руху палачкі нейкага д’ябальскага дырыжора, зноў узнікаў другі ўраўнаважваючы, але ўжо таталітарны па сваёй прыродзе адміністрацыйна-дзяржаўны фактар тыпу марксісцкага сацыялізму або больш умеранага пазнейшага кейнсіянства. Вельмі правільна, думаецца, рабіў Ё. Шумпетэр, калі ў сваёй кнізе “Капіталізм, сацыялізм і дэмакратыя” настойліва імкнуўся знайсці нейкую роўнадзеючую паміж гэтымі двума фактарамі, рашуча не прымаючы боку якога-небудзь з іх аднаго. Да гэтай жа думкі пазней падыходзіў, як вядома, і А. Д. Сахараў.

Тое ж можна атрымаць і з аналізу ўнутранай структуры самога грамадства. Калі прыняць яго інтэлігенцыю за носьбітаў ідэальнага, а работнікаў фізічнай працы – адпаведна за носьбітаў матэрыяльнага, то пры пэўнай ступені адрознення паміж імі і, тым болей, пры пэўным іх процістаянні дэмакратычнае ўраўнаважванне соцыуму таксама становіцца амаль што немагчымым. З абсалютызацыі і пазітыўнай пераацэнкі гэтага нядобрага факта, дарэчы, якраз вырас і сфарміраваўся марксізм-ленінізм з яго разбуральна-дэструктыўнай класавай барацьбой і не вельмі разумным гегемонам – рабочым класам. Настолькі неразумным, што нават Леніну ў працы “Что делать?” прыйшлося некалі спецыяльна даказваць неабходнасць “привнесения в него сознательности извне”. А якімі метадамі гэткае “привнесение” належала рабіць, выдатна было прадэманстравана Сталіным. Прадстаўнікоў фізічнай працы ў грамадстве згодна закону падзелу працы заўсёды намнога больш, чым інтэлігенцыі як фактару працы разумовай. Але калі гэтыя прадстаўнікі ўяўляюць сабой, гаворачы філасофскімі катэгорыямі, колькасць, то інтэлігенцыя ўтрымлівае ў сабе якасць. Ці, гаворачы ўжо на мове сучаснай агульнай тэорыі сістэм, рабочыя – гэта элементы, а інтэлігенцыя ўяўляе сабой структуру. Менавіта ў інтэлігенцыі ўвасабляюцца розум і духоўнасць народа. Як з бязлітаснай праматой зазначаў яшчэ сучаснік Арыстоцеля вялікі кітаец Мэн Цзы, тое, чым людзі адрозніваюцца ад жывёл – самая маласць, і народная маса (у пэўных умовах) хутка пакідае гэтую маласць, між тым як высакародны чалавек доўга яе захоўвае. Заўвага вельмі немілагучная вуху якога-небудзь цяперашняга палымянага супердэмакрата, але, на жаль, праўдзівая. Таму пры фармальна дэмакратычных выбарах пры, здавалася б, такой справядлівай перамозе бальшыні ў кіраўніцтве заўсёды будуць пераважаць інтарэсы матэрыяльныя, і гармоніі іх з ідэальным не атрымаецца.

Тут зноў такі дзейнічае ўжо вядомае нам “правіла бязмена”. Раўнавага не заўсёды супадае з сярэдзінай як геаметрычным цэнтрам (гэта назва не прэтэндуе, зразумела, на нейкае дакладна тэрміналагічнае значэнне, тым болей, што тут не спатрэбілася б вялікага розуму, і каб зрабіць яго смешным у выпадку нязгоды, бо сэнс тут толькі метафарычны). Такое гарманічнае супадзенне раўнавагі з сярэдзінай магло б быць дасягнута толькі ў грамадстве, дзе ўсе яго члены, як гаварылася ўжо, абсалютна роўныя і аднолькавыя ў фізічным і духоўным аспектах. Калі ж равенства гэткага не існуе, ці яно, як мы бачылі, вельмі нячастая рэч, то на чале дзяржавы заўсёды будуць аказвацца людзі не самых высокіх духоўных якасцей. Нездарма яшчэ Сакрат падсмейваўся над тымі, хто намерваўся выбіраць капітана карабля з дапамогай бобу (у старажытных грэкаў існавала нават такая зусім ужо абсалютная выбарнасць, як жараб’ёўка). Тут жа, аднак, справа ідзе не аб караблі, а аб куды больш складанай сацыяльнай сістэме -- дзяржаве, кіраўніцтва якой патрабуе найвастрэйшага розуму і найвышэйшых маральных якасцей, а не толькі майстэрства гуляць у хакей.



Наогул, традыцыйны прынцып класічнай плебісцытарнай дэмакратыі – гэта прынцып бальшыні, той самай бальшыні, якую Рычард Ніксан назваў некалі the great silent majority (вялікая маўклівая бальшыня) і якую нават ён папракаў у пасіўнасці і абыякавасці. Прынцып гэты здзяйсняецца пры галасаванні па прыняцці таго або іншага рашэння і будуецца на памянёным вышэй сумніўным пастулаце абсалютнага равенства і аднолькавасці галасуючых грамадзян па ступені іх сацыялізаванасці і, значыць, разумнасці. Самым паслядоўным з пазіцый “чорна-белай” фармальнай логікі спосабам галасавання якраз і былі б тут выбары, як у старажытных грэкаў, па жэрабю. Логіка дыялектычная паказвае, аднак, што справа гэта патрабуе куды больш складанага і дакладнага метаду аналізу з прымяненнем усё таго ж самага “правіла бязмена”. Ды і на практыцы даўно ўжо вядома, што ў пэўных сітуацыях адказнае рашэнне мэтазгодна выносіць не большасці, а меншасці, а то і ўвогуле адзінцы, якая лепш за ўсіх разумее як сітуацыю, так і інтарэсы гэтай самай большасці. Пра гэта сведчыць як прыклад Сакрата з караблём, так і ваенная справа, і навука, і нават фабрыка ў пэўнай галіне прамысловасці, як пра гэта пісаў яшчэ Ф. Энгельс, характарызуючы сацыяльную ролю аўтарытэта. Больш таго, калі гаварыць аб ролі бальшыні як сацыяльным фактары, то, напрыклад, ужо А. Таквіль, вывучаючы амерыканскую дэмакратыю, зазначаў, што бальшыня можа ператварыцца нават у тыранію бальшыні, супраць якой ваяваў у палітычным аспекце і Т. Рузвельт, адстойваючы правы меншасці і нават паасобнага чалавека. Цікава, што падобная тыранія бальшыні, матэрыялізаваўшыся ў бюракратычнай дзяржаўнай сістэме, праз дзвесце год нечакана амаль што поўнасцю здзейснілася ў тыраніі бальшавіцкай дзяржавы ў СССР. Галасаванне з вынікам у 99,99 % галасоў якраз і ўяўляе сабой такую тыранію. Тое ж самае, па сутнасці, здарыцца і ў Германіі 30-х гадоў. Славутая кніга А. Таквіля заслугоўвае сёння найвялікшай увагі пры вывучэнні ўсяго, што так ці гэтак звязана з дэмакратыяй, бо яго востры погляд ўважлівага назіральніка намацваў такія рысы, што і сёння застаюцца яшчэ няяснымі для самага глыбокага розуму, хоць інтуіцыя і адчувае, што за ўсімі такімі фактамі крыецца нейкая дастаткова паслядоўная і строгая, хоць і складаная логіка. Тая ж самая логіка выразна праглядвае і ў канцэпцыі А. Тойнбі, калі ён аналізуе фактар так званай творчай меньшасці. Менавіта яна, гэта меньшасць, згодна канцэпцыі Тойнбі, адыгрывае рашаючую ролю ў развіцці грамадства, падцягваючы нятворчую бальшыню, натоўп, як яе разам з Артэгам-і-Гасетам называе сам Тойнбі, да ўзроўню творчай меньшасці. Асабліва важную ролю тут адыгрывае ў Тойнбі, дарэчы, царква, з якой, як цудоўны матылёк з маленькай кукалкі, якраз і вырастае ў грамадстве нешта сапраўднае, новае. Дакладней, не сама царква, а ідэя гэтай царквы. І не толькі царква і меншасць, але нават і паасобныя гістарычныя асобы, калі яны выступаюць як носьбіты гэтай новай, вялікай ідэі, нярэдка і гінучы за гэтую ідэю, увянчаныя німбам высокай трагічнай прыгажосці. Думаў, хоць і не непасрэдна, пра гэта Фіхтэ. Думалі расіяне К. В. Міхайлоўскі з П. Л. Лаўровым, аналізуючы, як яны пісалі, героя і натоўп. Бачылі мы гэта ў іспанца Артэгі-і-Гасета. Цікава пісаў аб гэтым, абгрунтоўваючы, праўда, ужо не дэмакратыю, а манархію, і памінаны раней былы нарадаволец Леў Ціхаміраў. Але самы, напэўна, даўні прыклад дэманструе сам грэчаскі арыгінал Евангелля, дзе, як ужо гаварылася, замест слованародужываецца нашмат больш дакладны выраз што ў старагрэчаскай мове абазначала “натоўп, люд” і нават “чэрнь”, перакладзенае Кірылам і Мяфодзіем, як ужо было сказана, чамусьці вельмі недакладна славянскім словам “народы” (нават у множным, як у арыгінале, ліку). Тады толькі і становіцца зразумелым, чаму гэты адзінакроўны Ісусу так званы народ злосна крычаў Пілату, паказваючы на Хрыста:    (укрыжуй, укрыжуй яго)! Таму і сёння мы часта назіраем нешта падобнае і небяспечна блытаем ахлакратыю з дэмакратыяй. Тут увогуле міжвольна ўспамінаецца крыху ёрніцкі чэрчылеў афарызм, згодна якому дэмакратыя – гэта ўвогуле дрэнная форма кіравання, і існуе яна толькі таму, што астатнія формы яшчэ куды больш горшыя. Голас народа сапраўды, на жаль, далёка яшчэ не голас Божы, пра што красамоўна сведчыць і вопыт нашай няшчаснай Беларусі…

Тут перад намі зноў паўстае адна з найактуальнейшых праблем сучаснасці – знаёмая ўжо нам праблема барацьбы за здзяйсненне і рэалізацыю ідэалу матэрыяльнай сілай. Менавіта праблема тэрарызму як інструмента і сродка такой барацьбы. Няцяжка здагадацца, што тэрарызм згодна з мудрасцю прымаўкі прыводзіць у пекла, пра што здагадваўся ўжо Лаўроў, і толькі чыста самаахвярнае падзвіжніцтва ў хрысціянскім духу нясе нам жаданую мэту. Пра гэта добра пісаў некалі С. Булгакаў у артыкуле “Героизм и подвижничество” (26), пісалі нядаўна і беларускія грамадскія дзеячы (110). Некалькі з іншага боку і, думаецца, больш пранікліва аналізаваў гэту балючую праблему рускі філосаф І. А. Ільін, разглядаючы магчымасці сілы як сродку барацьбы супраць зла і развіваючы тут, хоць і з пазіцый махровага русапятства, вельмі сёння актуальны і цікавы падыход. Тут узнікае, дарэчы, зноў тое самае пытанне аб узаемаадносінах паміж інфармацыяй, энергіяй і масай, пра якую ішла ў нас гаворка раней. Сіла як своеасаблівая энергетычная катэгорыя звязана функцыянальнай залежнасцю і з інфармацыяй і з матэрыяльнай масай, і яе каштоўнаснае значэнне залежыць ад таго, які з гэтых двух яе аргументаў мае перавагу. Калі сіла з’яўляецца вынікам дзеяння пераважна інфармацыі, яна мае пазітыўна-негэнтрапійны, духоўны, творчы характар. Калі ж, наадварот, пераважае ў ёй маса, то яна набывае характар адмоўна-энтрапійны, матэрыяльны, разбуральны164.. І памылкай Л. Талстога было тое, што ён сіле прыпісваў выключна матэрыяльны, дэструктыўны сэнс, не бачачы, на жаль, таго, што яна можа мець і чыста духоўна-інфарматыўнае, творчае, так бы мовіць, паходжанне і мэтаназначэнне. Адсюль і яго парадаксальная тэорыя аб непраціўленні злу. Сіла ж, прычынай якой з’яўляецца сацыяльны закон, які мае сваім зместам маральнае патрабаванне, а маральнае патрабаванне, у сваю чаргу, Боскую запаведзь як найвышэйшую волю, – такая сіла адыгрывае безумоўна пазітыўна-канструктыўную, творчую ролю. Бо яна зыходзіць у канечным ліку ад Бога. Л. Ціхаміраў, дарэчы, менавіта так і абгрунтоўваў манархію. Сіла мае дадатны сэнс нават у такіх крайніх выпадках, як ваенныя абставіны, калі камандзір часці, трапіўшай у акружэнне, прымяняе сілу да баязліўцаў, што сеюць паніку і могуць прывесці ўсю часць да гібелі і да т. п.



Калі ж гэтая сіла аказваецца вынікам анархічных тэндэнцый, у аснове якіх ляжыць біялагічны, заснаваны толькі на інстынкце матэрыяльны інтарэс, то яна мае дэструктыўны, разбуральны, энтрапійны характар. Тут зноў такі рашаючую ролю адыгрывае не сіла сама па сабе, не яе, так бы мовіць, скалярнае значэнне, а вектар, г. зн. кірунак яе ўздзеяння адносна вертыкальнай каардынаты “інфармацыя - энтрапія” (у фізіцы, дарэчы, сіла таксама ёсць не скалярная, а вектарная велічыня). Асабліва выразна выступае азначаная негэнтрапійная накіраванасць вектара ў выпадку абароны ўласнага жыцця ад смерці як пераходу на ніжэйшы, энтрапійны ўзровень. Тут ужыванне сілы як самаабароны з умовай уліку дастатковай неабходнасці заўсёды апраўдваецца, як адзначаў Ільін і як падкрэслівае пераважная большасць сучасных крымінальных кодэксаў. Апраўдваецца яно і пры абароне ўласнай краіны, дзяржавы, нацыі ў выпадку абарончых войнаў і нацыянальна-вызвольных паўстанняў. Неабходнасць такога ўжывання сілы прызнае нават артадаксальнае хрысціянства на чале з самім Хрыстом. Тут толькі трэба заўсёды ўлічваць і не блытацца ў розніцы паміж абаронай, дапусцім, краіны і абаронай паасобнага чалавечага жыцця. Варожага салдата можна і нават трэба забіваць у баі, калі ён, выконваючы намеры варожай дзяржавы, пагражае існаванню як пэўнай структуры дзяржавы маёй. Але калі салдат такі здаўся ў палон і перастаў увасабляць сабою гэтую варожую дзяржаву, застаўшыся перада мной толькі прыватным чалавекам, тут ужо права на яго забойства знікае, бо яно азначае ўжо дзеянне чыста энтрапійнае і становіцца толькі звыклым цяжкім злачынствам як любое забойства, знішчаючае высокую арганізаванасць жыцця і пераводзячае яго ў стан нежывой, хаатычнай матэрыі. Тое ж самае адносіцца тым болей да мірнага насельніцтва варожай краіны. У гэтых абставінах становіцца зразумелай і надзвычай вострая сёння праблема тэрарызму, у якой вельмі часта змешваюцца дзве гэтыя прынцыпова важныя акалічнасці. Поўная самаахвярнасць, напрыклад, самазабойцы-тэрарыста, калі ён ідзе на свой подзвіг кіруючыся толькі сваім духоўным пераконаннем, выклікае безумоўна высокую павагу. Але калі ён забівае пры гэтым і ні ў чым не вінаватых людзей, пазітыўны аспект тут адразу ж, як бы нейтралізуючыся, знікае, і высока-гераічны спачатку ўчынак ператвараецца ў тое ж самае аб’ектыўна брыдкае забойства. Так шматзначна трэба аналізаваць і ацэньваць дзейнасць, напрыклад, сучасных ісламскіх змагароў за сваю нацыянальную незалежнасць і за адраджэнне ісламскай культуры з-пад нядаўняга каланіяльнага прыгнёту еўрапейскага імперыялізму і яго распаднай постмадэрнісцкай культуры. Тым жа стараліся кіравацца і мы, беларускія партызаны, змагаючыся ў часы другой сусветнай вайны супраць нямецка-фашысцкіх акупантаў, калі прыходзілася ўжываць і тэрарыстычныя метады. Тут магчымыя, аднак, сур’ёзныя памылкі не толькі ў выніку зблытвання гэтых двух азначаных аспектаў, але і ў выніку прыняцця за дастаткова высокі духоўны ідэал таго, што раней было тут ахарактарызавана як усяго толькі фальшывыя кумір і ідал. На жаль, нямала таму прыкладаў здаралася ў часы расійскай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны. Было такое і ў другой імперыялістычнай вайне як сярод зноў такі нас, беларускіх партызан, так і сярод маладых і нявопытных салдатаў нямецкай арміі, якія таксама ваявалі вельмі самахвярна. Нават на вядомым Нюрнбергскім працэсе, як аб гэтым сведчыць тагачасная кінахроніка, адзін з караных смерцю цераз публічнае павешанне прыгавораных змог паводзіць сябе з выклікаючай павагу мужнасцю. Тое ж самае, нарэшце, прысутнічае і ў дзеяннях некаторых ісламскіх змагароў за незалежнасць, у якіх эмацыянальнасць пераважае часам над чыста духоўным, маральным розумам і прымушае іх гінуць за якога-небудзь Садама Хусейна, што і надае іх учынкам часам вельмі адмоўную афарбаванасць. Ну і гэтым жа, зразумела, тлумачыцца тая асцярожнасць, з якой расійскія ўлады пазбягаюць увогуле размовы менавіта аб прычынах тэрарызму, асабліва, калі самі яны не грэбуюць ім ужо ў яго дзяржаўнай форме, як яны зрабілі гэта ў вядомым выпадку з захопам тэатральнага цэнтра Норд-Ост, загубіўшы з дапамогай газу 120 жыццяў сваіх жа не вінаватых ні ў чым уласных грамадзян, каб толькі не паддацца законным патрабаванням баявікоў-джахідаў і не ўступіць з імі ў перамовы аб спыненні злачыннай чачэнскай авантуры.

Усё гэта вельмі вострыя і дастаткова тонкія вынікі логікі многага і адзінага, структуры і элемента, якую абавязкова ўдасца некалі выразіць у простай і дакладнай лагічнай формуле і якая акажацца блізкай той, што ў колішніх нашых эстэтычных працах звязвае сабой ўзаемаадносіны паміж асноўнымі эстэтычнымі катэгорыямі і з катэгорыяй трагічнага ў асаблівасці. Што дэмакратыя, ідэал і трагічнае звязаны паміж сабой нейкай фатальнай сувяззю – гэта выразна адчуваецца ўжо і сёння. Нездарма словаспалучэнне “трагедыя ідэалу” вынесена ў загаловак нашай манаграфіі. Сувязь гэтая паказана была тут, дарэчы, і раней, калі ішла размова пра гармонію прыгажосці з яе цяжкай дасягальнасцю ў гісторыі мастацтва і пра дэмакратыю як пра гэтак жа нялёгкае і далёка не гарманічнае суіснаванне грамадскага і асабістага, сацыяльнага і жывёльнага ў агульнасацыяльнай гісторыі. Катэгорыі прыгажосці і дэмакратыі вельмі блізкія да сябе па сваёй лагічнай прыродзе (ды і ў рэальнай гісторыі культуры яны ўзнікаюць і існуюць у большасці выпадкаў адначасова), і па той жа прычыне яны абедзьве так цяжка дасягальныя. Нездарма ж Шапенгаўэр лічыў некалі і самога чалавека прынцыпова трагічнай істотай. Тут увогуле ў самой прыродзе чалавека ляжыць адна вельмі сур’ёзная і напэўна ж таксама трагічная прычына, на што першай як на грэхападзенне звярнула ўвагу рэлігія і што навукова будзе растлумачана пазней.

Невырашальнасць праблемы дэмакратыі ў пэўных сацыяльных абставінах выступае перад намі і пры аналізе такіх ужо больш канкрэтных палітыка-сацыяльных праблем, як, напрыклад, сістэма выбараў165. Мы ўжо бачылі, што прамыя выбары нярэдка, а пры пэўных умовах і як правіла, прыводзяць да таго, што на чале дзяржавы аказваецца беспрынцыпны і хітры дэмагог, які цалкам законна абапіраецца на пераважную большасць падманутага ім “простага народа”. Гэта, напрыклад, можна выразна назіраць у сённяшняй Расіі, дзе пачалі ўжо адкрыта выбірацца ва ўрадавыя структуры і прадстаўнікі мафіёзна-крымінальнага свету і, што самае страшнае, за іх, як было ў Ніжнім Ноўгарадзе і адносна нядаўна ў Санкт-Пецярбургу, гарой стаіць гэты самы “просты народ”. Не абмінула гэтае ліха і няшчасную Беларусь, дзе яно пачынае ўжо выдавацца нават за, быццам бы, цалкам стабільны і нармальны палітычны лад.

Цікава, што рашэнне праблемы дэмакратыі вельмі залежыць яшчэ і ад чыста колькаснай велічыні самога соцыуму. Ужо Арыстотэль пранікліва адзначаў, што дэмакратыя лепш за ўсё можа быць здзейснена ў невялікіх па памерах дзяржаўных утварэннях, якімі і былі менавіта старажытнагрэчаскія полісы. Сапраўды, калі ў тагачасных Афінах было, па некаторых дадзеных, усяго толькі каля 90 тысяч выбаршчыкаў (рабы не ўваходзілі, зразумела, у іх лік), то амаль што кожны афінянін мог ведаць у твар свайго кандыдата, і ў афінскі арэапаг траплялі таму толькі дастойныя гэтай ролі людзі. Больш таго, існаваў да гэтага яшчэ і закон так званага астракізму, згодна якому час ад часу праводзілася нешта накшталт рэферэндуму адносна таго, ці не імкнецца які-небудзь палітык да тыраніі (астракізм ад грэч.  – чарапок, на якім звычайна пісалася імя падазраванага). У выпадку пазітыўнга рашэння рэферэндуму такога палітыка чакала выгнанне з краіны, што было тады раўнасільна амаль што кары смерцю. Неверагодна, але, паводле дадзеных З. М. Чарнілоўскага, у выніку кожны грамадзянін Афін на працягу свайго жыцця не менш двух разоў мог быць абраным у вышэйшы орган улады – Савет пяцісот! Што Арыстотэль меў рацыю, паказвае і прыклад старажытнага Рыму, дзе якраз у сілу непараўнальна большых памераў рымскай дзяржавы рэспубліканская дэмакратыя як след так і не ўсталявалася, далёка не дасягнуўшы ўзроўню і вынікаў афінскай дэмакратыі. Затое імперская форма праўлення там квітнела, асабліва ў познерымскую эпоху, аж да крайніх сваіх негатыўных праяў. Тое ж самае бачым і ў цяперашнія часы хоць бы на прыкладзе Расійскай імперыі і яе спадкаемцы Савецкага Саюза. Нездарма ж у Расіі яшчэ ў даўнія часы бытавала горкасмяшлівая прымаўка: Бог высока, а цар далёка. Увогуле аналогіі тут паміж гэтымі імперыямі, нягледзячы на ўзаемную храналагічную аддаленасць, часам проста ашаламляльныя. Гэта сапраўдныя сучаснікі ў сэнсе Шпенглера!

Лагічна напрошваецца ў гэтым выпадку іншая альтэрнатыва, альтэрнатыва непрамых шматступенных выбараў, хоць гэта, на першы погляд, і супярэчыць толькі што сказанаму. Калі пры выбарах прамых электарат не ведае, па сутнасці, унутраных, духоўных якасцей таго, хто прэтэндуе на выбранасць, і абмяжоўваецца толькі знешнім, выпадковым эмацыянальным уражаннем, то, здавалася б, пры паступовай шматступеннай сістэме кожны ўзровень выбірае чалавека і добра вядомага і загадзя адметнага ўзроўню розуму, маралі і прафесійнай адукаванасці. Пры гэткай сістэме на чале дзяржавы ніяк ужо не можа з’явіцца, напрыклад, усяго толькі які-небудзь шумлівы старшыня калгаса, а тым болей кухарка, як прапаноўваў некалі Ленін, не кажучы ўжо пра звычайнага “вора в законе”. Чалавек, за якога прыдзецца цяпер галасаваць, можа і заслугоўвае такой абранасці, але ведаюць пра тое ўжо далёка не ўсе. А калі і ведаюць, то зноў такі пераважна па асабістых, г. зн. у канечным выпадку па матэрыяльных, а не ідэальных якасцях. Тады на вышэйшыя дзяржаўныя пасады могуць трапіць асобы, шырока вядомыя, напрыклад, сваімі скандальнымі паводзінамі або чым-небудзь яшчэ больш экстравагантным, як, напрыклад, небезвядомая ў Італіі Чачаліна з яе фантастычна спакуслівым бюстам. Адразу ж пачне расці тады і сацыяльная расслоенасць грамадства, імкліва павялічваючы класавае процістаянне, што таксама не прыводзіць да дабра. Калі ў першым выпадку, як ужо было паказана, да ўлады, зусім як у Платона, прыходзіць цынічны дыктатар-дэмагог, што абапіраецца на шырокую, хоць і неразумную падтрымку “простага народа”, то у другім дзяржаву ўзначальвае арыстакратычная эліта, разглядаючая гэты самы “просты народ” як звычайнае быдла з адпаведнымі да яго адносінамі. І гэта таксама далёка не лепшы вынік.

А тут выступае і зусім ужо цікавая і сур’ёзная, трэба сказаць, дыялектыка, калі процілегласці часам сапраўды мяняюцца месцамі, і гэтая замена таксама мае лагічны, амаль што матэматычна строгі характар. Вядома з гісторыі, напрыклад, што такая элітнасць і духоўная, здавалася б, вытанчанасць вышэйшых класаў хутка выраджаецца, ператвараючыся ў жывёльна-эгаістычную, матэрыяльную пачуццёвасць, у той час як сацыяльныя “нізы” нечакана бяруць на сябе ролю адзінага носьбіта сацыяльнай справядлівасці і духоўнасці ў грамадстве. Гэтак было, дарэчы, у антычным Рыме позняга перыяду, калі на фоне глыбокага маральна-духоўнага распаду сацыяльных “вярхоў” найбагацейшай матэрыяльна імперыі менавіта сярод таго самага “простага народа” зарадзілася і стала імкліва пашырацца хрысціянства як сур’ёзны носьбіт новай, магутнай духоўнасці са сваімі ж строга акрэсленымі маральна-сацыяльнымі ідэаламі (на яго сумленні, праўда, ляжыць лёс геніяльнай жанчыны-матэматыка Гіпатыі, ды і ці толькі яе, тут трэба яшчэ, як кажуць, падумаць!). І нічога таямнічага тут на першы погляд няма. Законна абраная эліта ў свой час з прычыны сваёй невялікай колькасці паступова ператвараецца ў абмежаваную сацыяльную групу, аб’яднаную толькі вузкагрупавымі, эгаістычнымі, па сутнасці, інтарэсамі, якія ў сілу сваёй колькаснай абмежаванасці набываюць у канцы канцоў жывёльна-пачуццёвы характар. Інтарэсы ж сацыяльных “нізоў” па процілеглай прычыне, г. зн. з прычыны сваёй масавасці і агульнасці, становяцца носьбітамі сацыяльнай справядлівасці і духоўнасці. Аналагічна гэтаму праходзілі адпаведныя працэсы і ў час англійскай і францускай буржуазных рэвалюцый. Тады таксама дваранская вярхушка грамадства, узначальваная каралеўскай ўладай, (англійскія кавалеры і французскі лібертынаж) стала крайне амаральнай, а духоўна-маральныя каштоўнасці распрацоўваліся сацыяльнымі нізамі ў асобе англійскіх пурытан і французскіх cанкюлотаў. Нарэшце, у нядаўняй гісторыі Расійскай імперыі адбылося таксама нешта вельмі падобнае, хоць і карыкатурна скажонае. Нездарма ж А. Тойнбі лічыў марксізм хрысціянскай гэрассю, і сам Энгельс параўноўваў сучасны яму сацыялістычны рабочы рух з раннім хрысціянствам. Адной толькі жыда-масонскай змовай рэвалюцыю тут не растлумачыць, хоць таксама было і не без таго. Іншая справа, аднак, што ў Рыме гэта быў натуральны, так бы мовіць, працэс, прадвызначаны самім ходам гісторыі як той жа барацьбы ідэальнага і матэрыяльнага. У Расіі ж – яшчэ і штучны эксперымент, праведзены бальшавікамі шляхам матэрыяльнага прымусу на зусім не падыходзячым для гэтага чалавечым матэрыяле.



Зрэшты, і на сучасным Захадзе сур’ёзныя філосафы думаюць сёння над праблемай здзяйснення менавіта такой гарманічна ўраўнаважанай дэмакратыі як у палітычнай, так і ў эканамічнай сферы, аб чым сведчаць, напрыклад, вельмі цікавыя работы Дж. Ролза па тэорыі справядлівасці, Р. Дж. Нейгауза пра ўзаемаадносіны бізнесу і Евангелля або М. Новака пра дух дэмакратычнага капіталізму, дзе многа, дарэчы, гаворыцца і пра ідэалы (характэрна, што два апошнія аўтары з’яўляюцца прафесійнымі тэолагамі!). Пра ролю дзяржавы ў яе складанай прамежкавай пазіцыі паміж мараллю і эканомікай вельмі цікава сёння піша і малады нямецкі філосаф, тэолаг і эканаміст Петэр Казлоўскі. Параўноўваючы, напрыклад, Платона-Арыстоцелеўскае разуменне дзяржавы як рэалізацыі адзінства духоўна-сацыяльнага і жывёльна-матэрыяльнага пачаткаў у чалавеку з разуменнем яе ў Аўгусціна, які ўжо бачыў няўстойлівасць гэтага адзінства і выразна адрозніваў дзяржаву як civitas terrena (горад зямны) ад царквы як civitas Dei (горад Божы), і тлумачачы гэтую няўстойлівасць вострай дысгармоніяй паміж amor sui (эгаізмам) i amor Dei (альтруізмам як любоўю да Бога) у самім чалавеку, наступіўшай у выніку грэхападзення, П. Казлоўскі выводзіць адсюль асноўныя рысы і асаблівасці еўрапейскай гісторыі ўвогуле. Рысы, дарэчы, тыя самыя, якія падкрэслівала і Т. Грыгор’ева, параўноўваючы іх з асаблівасцямі старажытнаіндыйскай і кітайскай культур. Выразна падкрэсліваючы ролю духоўнага фактару ў дзяржаве і як носьбіта яго царквы, Казлоўскі выводзіць адсюль і паняцце дзяржаўнага суверэнітэту, абапіраючы яго не столькі на марксісцка-ленінскую “канцэнтраваную эканоміку”, колькі на Бога, што мае ўжо прамое дачыненне і да сучаснай Беларусі з яе вельмі балючымі ў гэтым аспекце праблемамі. Вельмі блізка да развіванага тут пункту погляду падыходзіць і Клаэс Г. Рын. Востра крытыкуючы Ж.-Ж. Русо, ён адмоўна ацэньвае прапанаваную ім плебісцытарную дэмакратыю, якая абапіраецца на самыя шырокія масы народа, безадносна да ўзроўню яго духоўнай культуры. На тое, што Артэга-і-Гасэт назваў у свой час натоўпам. Менавіта такая дэмакратыя, як і іншага роду плебісцыты і рэферэндумы з амаль што стапрацэнтнымі вынікамі галасавання, прывяла ў свой час да ўлады Гітлера і шырока існавала пры Сталіне. Згодна Рыну, куды больш падыходзячай да сваёй мэты аказваецца менавіта дэмакратыя канстытуцыйная, якая абапіраецца не на выпадковыя вынікі стыхійнага галасавання на прамых усеагульных выбарах, а зноў такі на шматступенныя прадстаўнічыя выбары і выпрацаваную гэтымі прадстаўнікамі канстытуцыю як асноўны закон, які мае ў сваёй аснове трансцэндэнтныя, як ён піша, маральныя каштоўнасці, дастаткова празрыста, хоць і не без сарамлівай абачлівасці, намякаючы на Бога. Дарэчы, без гэтага абсалютнага маральнага арыенціру і высокаацаняная К. Г. Рынам канстытуцыйная дэмакратыя, узорам якой ён схільны лічыць дэмакратыю амерыканскую, цалкам можа перарадзіцца ў вельмі блізкае падабенства “дэмакратыі” савецкага тыпу, дзе ролю такой прамежкавай прадстаўнічай структуры не без поспеху выконвала некалі менавіта КПСС, а сёння аналагічная ж прамыслова-фінансавая імперыялісцкая хунта начале з агульнавядомымі алігархамі вельмі нярускага паходжання! Рын сам гэта, здаецца, прызнае ў канцы сваёй увогуле вельмі цікавай і правільнай, думаецца, кнігі (136). Асабліва цяпер, пасля арганізацыі ў Штатах так званай супрацьтэрарыстычнай арганізацыі, вельмі ж падобнай да колішняга савецкага КДБ!

1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   30


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка