М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу




старонка18/30
Дата канвертавання14.03.2016
Памер7.26 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   30
Ідэал і праблема энтрапійнасці прагрэсу. Усё гэта вырастае сёння ў самастойную і вельмі злавесную перспектыву не толькі крызісу энергетычнага, але і праблемы таго ж самага экалагічнага крызісу чалавецтва ў цэлым. Крызіс гэты наогул дакладней было б называць энтрапійным крызісам142. Некаторыя гісторыкі і археолагі лічаць, напрыклад, што працэс гэты распачаўся ўжо вельмі даўно, ледзь не з самага пачатку карыстання агнём, які і ўяўляе, дарэчы, найбольш яркае ўвасабленне энтрапіі. Калі зноў тут звярнуцца да метафары, скарыстаўшы вобраз таго ж агню, то чалавецтва з яго захапленнем прагрэсам вельмі напамінае неразумнага дзівака, што, каб пагрэцца, падпаліў уласную хату ды яшчэ і радуецца імклівасці і маштабам разбушаванага пажару (у будызме, дарэчы, таксама скарыстоўваецца падобны вобраз, але ён там трактуецца як полымя энтрапійных страсцей і ілюзій, ад якіх трэба паступова вызваляцца праз паступовае пагашэнне гэтага агню і пераходу ў прасветлены стан нірваны). Імклівасць жа гэтая павінна навяваць нам не радасць, а жах, бо прагрэс сапраўды даўно ўжо абганяе нават самыя смелыя прароцтвы пісьменнікаў-фантастаў, а гэта значыць тое, што стаў ён не толькі энтрапійна-непрадказальным, але і, самае галоўнае, некантралюемым. Лайнер прагрэсу сапраўды набірае катастрафічна падазроную хуткасць, бо ў графіку гэтай хуткасці асноўную ролю адыгрывае ўжо не лінія, ідучая ўверх, і нават не гарызантальная састаўляючая, што вядзе наперад, а тая, што паказвае злавесна нарастаючы рух уніз. Вельмі вобразна і жахліва апісаў гэта памянёны ў пачатку пісьменнік Дзюрэнмат у сваім невялічкім апавяданні “Тунэль”, дзе людзі, едучы ранішняй электрычкай на працу, уязджаюць у знаёмы невялікі цёмны тунэль, з якога, аднак, электрычка іх чамусьці ніяк не можа выехаць, хоць хуткасць яе ўсё ўзрастае і ўзрастае. Пра гэтае самае ўпершыню ў колішняй савецкай літаратуры было выразна сказана і праілюстравана ў адпаведных дыяграмах Б. Ф. Поршневым. Неразумна ігнаруючы папярэджанні Рымскага клуба, мы таксама не можам зразумець, што ж гэта ўсё, нарэшце, значыць, і ўслед за Гагенам усё яшчэ наіўна пытаемся, хто мы, адкуль і куды мы, галоўнае, ідзем. Не ідзем, а нават нясемся з жахлівым паскарэннем143!

Разгледжаная акалічнасць яшчэ больш ускладняе агульную траекторыю развіцця чалавецтва, накладаючыся на першапачатковы яе варыянт, таксама даволі ўжо складаны з яго кірункам няўмольна асіметрычнага патоку часу на фоне агульнага энтрапійнага “выдыху” Сусвету і ўпарта імкнучымся плыць супраць яго цячэння жыццём. Тэхнічны прагрэс, падобна, павярнуў напрамак руху жыцця на 180 градусаў, і мы імчымся ў гэтым энтрапійным па сутнасці новым кірунку, неразумна радуючыся ўсё нарастаючай хуткасці руху і зусім не клапоцячыся аб тым, куды ж гэты прагрэс нас так бескантрольна імчыць. Эканаміст-фізіякрат Франсуа Кенэ яшчэ ў XVIII стагоддзі хоць і інтуіцыйна, але правільна прадбачыў гэта, адмаўляючы тэхніцы ў здольнасці ствараць матэрыяльныя вартасці і пакідаючы гэтую здольнасць толькі за сельскагаспадарчай працай, што нясе нам у перспектыве не смерць, як сучасная прамысловасць, а сімвал нармальнага жыцця – хлеб. Злавесных прыкмет гэтага, як было паказана вышэй, сёння хоць адбаўляй. На нашу сімвалічную сінусоіду развіцця паверх знаёмага ўжо пазітыўнага абертона жыцця, што наклаўся на зыходную фазу агульнага “выдыху” Сусвету і ўпарта плыве насустрач цячэнню патока энтрапіі, накладаецца яшчэ адзін, дадатковы, але ўжо адмоўны абертон тэхнічнага прагрэсу, які, маючы ў аснове сваёй тую ж самую энтрапію, фактычна нейтралізуе негэнтрапійныя імпульсы жыцця і зноў паварочвае ўвесь працэс ўніз у кірунку энтрапійнага хаосу. Бергсонаўскі плывак жыцця, дзякуючы празмернаму выкарыстанню тэхнічнага прагрэсу, пачынае ўжо, сам не заўважаючы таго, плысці не супраць, а ўздоўж імклівага цячэння энтрапійнай Леты насустрач злавеснаму вадаспаду. Таму вадаспаду, злавесным папярэджаннем аб якім выступіў уже перад намі Чарнобыль!

У гэтай сувязі ўскладняецца таксама і пытанне аб ролі і значэнні ідэальнасці ў кантэксце тэхнічнага прагрэсу. Мы бачылі ўжо з самага пачатку, што ідэальнае супадае з працэсам негэнтрапіі па сваім, так бы мовіць, напрамку ўверх. Само жыццё ў гэтым плане як больш высокаарганізаваны сістэмны ўзровень прыроды нездарма характарызуецца як штосьці адушаўлёнае ў параўнанні з неарганічнай, неадушаўлёнай, мёртвай прыродай. Ідэальнае ў суб’ектыўным яго варыянце, як чалавечы розум, рацыянальнасць, у сваю чаргу вышэй па сваім негэнтрапійным каэфіцыенце за інстынктыўную, цялесна-біялагічную пачуццёвасць і эмацыянальнасць. Аднак у сваім процістаянні прыродзе розум часам забывае пра менавіта дыялектычны характар гэтага процістаяння, забывае на тое, што ён утварае з ёю ў той жа час і неразрыўнае, узаемадапаўняючае адзінства, з’яўляючыся толькі адной з прыступак гэтай грандыёзнай іерархічнай лесвіцы, падобна лесвіцы Якава ў Бібліі, паміж д’яблам і Богам, зямлёй і небам, матэрыяльным і ідэальным. Зрэшты, менавіта таму ва ўсіх дастаткова развітых рэлігіяй багі, па сведчанні Мірчы Эліадэ, абавязкова жывуць уверсе на небе, утвараючы сферу сакральнага, а ўсё, што ўнізе, на зямлі і тым болей пад ёю, звязваецца з пачаткам, як ён піша, прафанным, а то і проста д’ябальскім. Нават у звыкла механічным плане кірунак уверх звязаны з затратай вялікай энергіі, а кірунак уніз – рэалізуецца сам сабой, бо ён супадае з зямным прыцяжэннем як энтрапійным кірункам. Дабро таксама заўсёды рабіць намнога цяжэй, чым зло. Таму звязваць развіццё рацыянальнасці і, тым болей, як гэта рабіў Маркс, у цэлым усяго грамадства выключна з тэхнічным прагрэсам не толькі не лагічна, але і проста небяспечна. Гэта не толькі звужае значэнне розуму як пасланніка і адначасова інструмента Бога на зямлі, але і міжвольна паварочвае яго ў напрамку энтрапійнага нізу, у кірунку таго самага пекла, дарога ў якое першапачаткова была вымашчана такімі добрымі намерамі. Супрацьпастаўляючы сябе біялагічнай прыродзе і кіруючыся толькі бліжэйшай матэрыяльнай выгадай, абязбожаны розум абсалютызуе гэтае супрацьпастаўленне, беручы сабе ў саюзнікі і, больш таго, пэўным апірышчам не вышэйшыя негэнтрапійныя духоўныя ўзроўні быцця і нават не проста ўзроўні біялагічнага жыцця, а больш нізкія па арганізацыйнай шкале ступені неарганічнай прыроды і звязаныя з імі толькі матэрыяльна-энергетычныя, не стваральныя, а энтрапійна-распадныя, нежывыя па сваёй сутнасці тэхнічныя працэсы. Гэта як калі б пілот, жадаючы паскорыць хуткасць самалёта, настойліва кіраваў бы яго ўніз. Вось гэта і прадчуваў стары мудрэц ад палітэканоміі Франсуа Кенэ, безапеляцыйна адвергнуты некалі Марксам і Энгельсам.

І тады ў векавечным канфлікце душы і цела, розуму і пачуцця нашы сімпатыі міжвольна пачынаюць пераходзіць на бок пачуццёвасці, што ў якасці прадстаўніцы біялагічнага жыцця ўсё ж такі па сваім арганізацыйным каэфіцыенце намнога вышэйшая, чым зусім ужо мёртвая неарганічная прырода, на якую і пачынае абапірацца тэхнізаваны і механізаваны розум. У выніку цалкам заслужаным аказваецца выказаны Фрыдрыхам Ніцшэ папрок такому розуму ў тым, што ён усяго толькі малы розум, у той час як сапраўды вялікім розумам з’яўляецца цела з яго інстыктыўнай пачуццёвасцю Тое ж самае меў на ўвазе і Шпенглер, калі сцвярджаў, што жывая культура – гэта арганізм, а машынізаваная цывілізацыя нагадвае сабой толькі мёртвы механізм. Гэтым жа тлумачыцца і трохі дзіўны, здавалася б, факт, што сёння на Захадзе ў філасофіі, ды і не толькі ў ёй, узнікае такая шырокая хваля агульнага недаверу да розуму і своесаблівага пратэсту супраць так званага логацэнтрызму. Услед за колішнім Львом Шастовым логіка аб’яўляецца кайданамі жыцця, логацэнтрызму аб’яўляецца анафема, а наш сучаснік Жак Дэрыда ў сваёй граматалогіі падвяргае знішчальнай дэструкцыі ўжо і мову, гэтую знешнюю абалонку розуму ці, згодна прыгожай Хайдэгеравай метафары, ягоны дом. І нават само паняцце Госпада Бога, як сведчыць вельмі ўжо паспешліва перакладзеная нядаўна на беларускую мову работа Дэрыды “Акрамя імя”. Немалую ролю тут сыграла і агульная секулярызацыя сучаснай культуры, не кажучы аб злосна-ваяўнічым атэізме, існаваўшым ў краінах так званага сацыялістычнага лагеру і працягваючым парадаксальным чынам сваё яшчэ больш актыўнае бытаванне сёння ў саюзе з зусім ужо сатанінскім постмадэрнізмам.

Надзвычай выразна паўстае перад намі азначаная праблема пры ацэнцы, напрыклад, працэсу камп’ютэрызацыі. Зараз мы ўжо дастаткова цвяроза характарызуем той кібернетычны бум, што ўзнікнуў пасля вынаходніцтва камп’ютэра, як занадта рамантычнае перабольшанне і вялічэнне магчымых перспектыў аж да замены самога чалавека штучнымі істотамі – кіберамі. Але і цяперашняе разуменне кібернетызацыі і камп’ютэрызацыі сучаснымі “хакерамі” сярод нашай абездухоўленай, хоць і па-свойму таленавітай моладзі, і такое, напрыклад, “наватарства”, як віртуальны порнасекс па інтэрнэце або банкаўскія грабяжы шляхам узлому камп’ютэрнай парольнай аховы, – усё гэта прымушае задумацца. Той жа порнасекс запаўняе сённяшні інтэрнет, як сцвярджаюць спецыялісты, больш чым на 60 адсоткаў! Увогуле, калі мы бачым, як камп’ютэр абыгрывае ў шахматы чэмпіёна свету, варта не столькі захапляцца магутнасцю чалавечага розуму, колькі жывіць трывогу з поваду таго, што нават сам жывы, чалавечы розум пачынае перамагацца мёртвым, бяздушным механізмам. Выдуманы фантастамі бунт робатаў і тэрмінатараў, падобна своеасаблівай ланцуговай рэакцыі, аказваецца цалкам рэальнай магчымасцю, як у галіне энергетыкі стаў магчымым і рэальным жахлівы Чарнобыль. Станіслаў Лем нездарма ж называе інтэрнет мегабітавай бомбай. Чарнобыль дае нам прыклад выйшаўшай з-пад кантролю энергіі. А што нас чакае, калі выйдзе з-пад кантролю інфармацыя хоць бы на ўзроўні таго ж Інтэрнету?144 Нас ўжо трывожыла магчымасць агульнага збою сістэмы камп’ютэраў у сувязі з пераходам на лічбу 2000 у нашым годазлічэнні. Акадэмік В. Вейнік недарэмна лічыць камп’ютэры ўвогуле зброяй д’ябла, і ў гэтым ёсць пэўная логіка. Такая каварна-д’ябальская дваістасць тэхнічнага прагрэсу бачыцца ў проста такі ашаламляльнай розніцы стасавання тэхнічных дасягненняў наогул у нашым паўсядзённым жыцці. У тэхніцы ваеннай, напрыклад, служачай для знішчэння чалавека і наогул усяго жывога, ужываюцца найнавейшыя, найтанчэйшыя і найкаштоўнейшыя тэхнічныя сродкі і прылады на базе самай сучаснай камп’ютэрнай тэхналогіі. У сельскагаспадарчай жа тэхніцы, гэтай аснове вытворчасці хлеба як фундаменту ўсяго чалавечага жыцця (яшчэ старажытнаіранскі прарок Заратуштра гаварыў: хто вырабляе хлеб, той вырабляе Праўду, што намнога пазней пацвярджаў, як мы ўжо бачылі, і эканаміст Кенэ), па-ранейшаму застаецца ўзровень зубіла і кувалды. Дзе і хто ў нас бачыў калі-небудзь трактар, аснашчаны хоць бы прасцейшым камп’ютэрам? А чым забяспечаны сучасны танк? Значыць, і ў тэхніцы нашай і ў нас саміх існуе гэткая ж жахлівая дыспрапорцыя духу і матэрыі, дабра і зла. І дыспрапорцыя на карысць менавіта зла. Прагрэс зла сапраўды, як піша рускі паэт Яўген Еўтушэнка, імкліва абганяе прагрэс дабра.

Усе гэтыя балючыя пытанні таксама аказваюцца цесна звязанымі з праблемай ідэалу, калі разумець ідэал як нейкі адносна больш канкрэтны ўзровень або нават элемент ідэальнага, што імкнецца непасрэдна ператварыцца ў рэальнасць145. Мы ўжо ведаем, што і тэхнічнае вынаходніцтва таксама ёсць нейкае здзяйсненне ідэі, што рэалізуецца ў працэсе злучэння яе з матэрыяй і ператварэння ў канкрэтную матэрыяльную рэч – машыну або прыстасаванне. Але, будучы менавіта элементам ідэальнага ў цэлым, ідэал не павінен забывацца на тое, што ён усяго толькі частка чагосьці куды больш шырокага і вялікага. Ён павінен мець мужнасць, як пісаў Пауль Тыліх, быць часткай цэлага. Таму і вучоны, што працуе, напрыклад, над новаю зброяй, калі ён сапраўдны чалавек, дастойны пачцівай назвы Homo sapiens, абавязаны думаць не толькі пра бліжэйшую эфектыўнасць яго “изделия”, не толькі пра колькасць жыццяў, якія яно загубіць, але і пра куды больш далёкую і шырокую перспектыву вынікаў яго разумовай працы ў цэлым. Нездарма ж так пакутліва востра перажывалі амерыканскія фізікі вынікі першага выпрабавання атамнай бомбы ў Лос-Аламосе. Толькі адзін Энрыка Фермі холадна зазначыў, што гэта ўсяго толькі “добрая фізіка”, і гэта наклала на яго асабісты імідж даволі непрыемную амаральную пляму. Нездарма ж і няшчасны амэрыканец Клод Ізэрлі, пілот самалёта, што прывёз на Хірасіму жахлівую ядзерную смерць, у адно імгненне забраўшую жыццё ў паўмільёна ні ў чым не вінаватых людзей, скончыў жыццё ў псіхічнай больніцы. Агульнавядомы прыклад і акадэміка Сахарава, які з вынаходцы вадароднай бомбы ператварыўся ў самага актыўнага супраць яе барацьбіта. Нават сам гаспадзін Калашнікаў, прозвішча якога стала сёння ці не самым злавесным сімвалам смерці і насілля, пачынае падумваць пра адпушчэнне грахоў шляхам прыходу ў рэлігію, праўда, не ў хрысціянскую, а ў іслам. Там забойства невінаватага караецца, на яго думку, не надта жорстка (невялікая цана такому цынічнаму, скажам прама, раскаянню, ды і святы Каран таксама залічае забойства невінаватага да самага цяжкога граху!).

Усё гэта адносіцца да ўсё той жа праблемы ўзаемадзеяння ідэальнага і рэальнага, той жа гегелевай дыялектычнай “барацьбы” паміж імі з мэтай прыходу, нарэшце, у гарманічнае адзінства. Разгледжаны матэрыял кідае, думаецца, новае святло і на яшчэ адно важнае палажэнне дыялектычнай логікі, палажэнне аб пераходзе ўсяго ў сваю супрацьлегласць. Звычайна гэта трактавалася, як пераход ад адной катэгорыі да другой у працэсе лагічнага разумавання, а нярэдка і проста каб замаскаваць алагізм, абсурдную супярэчлівасць вываду ці проста цынічнае ілганнё, чым звычайна грашылі многія марксісцка-ленінскія “дыялектыкі”. Аднак прыведзеныя толькі што факты даюць падставу думаць, што тут маецца на ўвазе і пераход у процілеглы стан у рэальным, сапраўдным працэсе. І гэта сапраўды так, бо і тое і другое непасрэдна звязана з актам менавіта рэалізацыі ідэалу як пэўнага ўз’яднання ідэальнага і матэрыяльнага. А ідэалы рэалізуюцца не толькі ў соцыякультурнай сферы, але і ў галіне культуры матэрыяльнай, як, напрыклад, у той жа тэхніцы, дзе стварэнне новай машыны ці прыстасавання ёсць таксама рэалізацыя пэўнай, хоць і абмежаванай матэрыяльна-тэхнічнымі патрэбамі, ідэі.

Таму і апісаныя непрыемныя парадоксы тэхнічнага прагрэсу, дзе вымашчаныя, здавалася б, дабром дарогі таксама прыводзяць у пекла, і прыведзеныя раней прыклады перараджэння ў сваю процілегласць ідэалаў сацыяльнага ўзроўню, – усё гэта мае адну і тую ж, па сутнасці, лагічную прыроду. Самая бліскучая тэхнічная ідэя, не прыведзеная ў гармонію з іерархіяй больш шырокіх і агульных тэхнічна-гаспадарчых ідэй, а за імі і з усёй структурнай пірамідай грамадства, уключаючы і самыя высокія сацыяльна-духоўныя, маральныя яго ідэалы, пагражае ператварыцца ў дастаткова магутны дэструктыўны фактар, здольны рэзка парушыць, а то і разбурыць усю азначаную піраміду.

Гэтак жа сама і ізаляваная грамадская ідэя, узяўшая на сябе ролю ідэалу, таксама можа прывесці да аналагічнага выніку. Калі, напрыклад, над пэўным грамадскім ідэалам не стаіць, як бы кантралюючы яго, ідэал вышэйшага рангу, а над гэтым – яшчэ вышэйшага, канчаючы тым, што тут было акрэслена як структура структур – Бог, то такі ідэал міжвольна абсалютызуецца і з неабходнасцю ператвараецца ў небяспечны ідал ці, яшчэ горш, кумір. Так, напрыклад, пэўная сацыяльная група, структурна аб’яднаная на базе такой незаконна абсалютызаванай ідэі, з пункту погляду сваіх членаў выглядае часам як нешта пазітыўнае і, здавалася б, дастаткова па-свойму духоўнае, і яны могуць нават зусім шчыра верыць у гэтую фактычна ўяўную духоўнасць. Сумна славуты С. Нячаеў у сваім “Катэхізісе рэвалюцыянера” імкнуўся падвесці пад уласныя злавесныя рэкамендацыі нейкі маральны фундамент, выстаўляючы і звычайнае бруднае забойства як рэвалюцыйны подзвіг, пра што з агідай і болем пісаў Ф. М. Дастаеўскі ў рамане “Бесы”. Нават такі індывід, як забойца Мікалая II і яго сям’і Юроўскі, адчуваў сябе героем і лічыў магчымым прапанаваць свой крывавы наган музею рэвалюцыі як “гістарычнае сведчанне велічы эпохі”. Такімі ж першапачаткова абмежаванымі рамантыкамі былі і заснавальнікі нямецкага нацыянал-сацыялізму. Гітлер, напрыклад, у сваёй скандальна вядомай кнізе “Mein Kampf” таксама нямала пісаў пра ідэі і ідэалы, чым і тлумачыўся ягоны парадаксальна вялікі першапачатковы поспех у нямецкага “простага народу”. Але на справе кіраваўся ён толькі нялюдскай чыста матэрыялістычнай сацыял-дарвінісцкай ідэяй перавагі германа-арыйскай расы над іншымі народамі свету, толькі зрэдку дзеля праформы спасылаючыся на Божае імя. Гэткія, з дазволу сказаць, ідэі і ідэалы, як і яго творца, ператварыўшыся ў той жа момант у жахлівыя ідалы і куміры, і прывялі Германію да жахлівай трагедыі 1938–45 гадоў. У гэтым жа, па сутнасці, шэрагу аказваюцца, нарэшце, і звычайныя крымінальныя банды, дзе таксама існуюць свае “маральныя” законы і свае “ідэалы” (успомнім характэрныя рускія выразы “вор в законе”, “воровские авторитеты”, “общак” і да т.п.!), якія рэалізуюцца, дарэчы, у так званых разборках з неверагодна бязлітасным гвалтам і жорсткасцю менавіта ў сённяшняй Расіі.

Марксісцка-ленінская мадэль сацыялізму таксама ўяўляла сабой аналагічную, хоць і дастаткова шырокую і высокарганізаваную сацыяльную групу-сістэму, угрунтаваную на ідэі праславутага пралетарскага інтэрнацыяналізму, які таксама процістаўляўся астатняму чалавецтву як сістэме абстрактнага гуманізму, не кажучы ўжо пра Бога, чаму і змог у прынцыпе прывесці да катастрофы не толькі ўласнае грамадства, але і ледзь не ўсё чалавецтва ўвогуле. Успомнім, з якой заядласцю змагаліся камуністычныя ідэолагі не толькі з Богам, але і з паняццем гуманізму як агульначалавечай каштоўнасці. Чаго былі варты выступленні, напрыклад, зрэшты, амаль забытых сёння рускіх пісьменнікаў М. Грыбачова ці У. Кочатава, не кажучы ўжо аб Жданаве, Суславе і іх партнаменклатурных хаўрусніках. Калі б камуністы не проціпастаўлялі пралетарыят і разам з ім саміх сябе ўсяму чалавецтву, космасу і Богу, яны не пацярпелі б сёння такога ганебнага краху. Тое самае можна было назіраць і ў гітлераўскай дзяржаве, якая таксама кіравалася нацысцкімі “ідэаламі”, базіраванымі на гэтак жа вырваных з агульначалавечага кантэксту і незаконна абсалютызаваных ідэях і ідэалах расы і квазіарыйскага антрапалагізаванага пангерманізму. Дарэчы, штосьці вельмі падобнае пагражае ўзнікнуць і ў сучаснай Расіі на базе ідэі так званага панславізму, як гэта было ў Германіі 30-х гадоў з пангерманізмам, і да жахлівасці секулярызаванага расійскага праваслаўя, што даўно ўжо служыла і служыць не столькі Богу, колькі кесару і кесару вельмі нядобраму. І самае страшнае тут, што людзі, якія не дараслі яшчэ да сапраўды высокіх агульных ідэалаў, не кажучы ўжо пра Бога, верылі, а то і сёння вераць такім псеўдаідэалам, актыўна імкнуцца іх рэалізаваць і нават могут прыносіць сваё жыццё ў ахвяру за іх. Але тым вастрэйшымі ў гэткіх выпадках бываюць горыч і боль расчаравання. Мы ў гэтым сёння можам самі, на жаль, пераканацца.

Вось чаму рэлігія з такой настойлівасцю змагалася і змагаецца супраць таго, што яна называе псеўдабагамі, ідаламі і кумірамі, хоць і сама царква як чалавечае тварэнне, трэба прызнацца, не можа пазбегнуць такога грахоўнага збачэння. Варта ўспомніць хоць бы пра тую ж інквізіцыю, якая за адно толькі іншадумства крывадушна прысуджала чалавека да смерці “без кровапраліцця”, г. зн. да жахліва-пакутнай пагібелі на кастры. Сапраўды, не існуе, мусіць, больш небяспечнай рэчы ў грамадстве, калі такія магутныя духоўныя фактары, як вера і ідэал, пачынаюць служыць не Богу, а неразумна абагоўленаму кесару. Служыць не богавай, а, па сутнасці, д’яблавай справе. Вера такая заўсёды набывае фанатычны характар (само слова “фанатычны” паходзіць, як вядома, ад лацінскага “fanum” – вера). Таму ідэалы, і ў асаблівасці ідэалы грамадскія павінны сапраўды, згодна Тыліху, заўсёды мець мужнасць быць часткай і, адчуваючы сваю адноснасць, пастаянна арыентавацца на абсалютны ідэал як на універсальную сістэму каардынат – на структуру ўсяго Сусвету як цэласнасці, на структуру структур, на Бога. І не толькі ў сэнсе абсалютнага пазітыўна-каштоўнаснага арыенціра. Немалое значэнне ў гэтым плане мае і такое традыцыйна тэалагічнае і, здавалася б, так застарэлае паняцце, як страх Божы перад карай за адступленне ад ісціны для тых, хто яшчэ не ў стане зразумець неабходнасць веры ў гэткі абсалютны ідэал і сам не пранікся такой верай. І ў плане выхавання паасобнага чалавека відавочнай з’яўляецца роля рэлігіі ў выпрацоўцы веры як сацыяльнага эквіваленту безумоўнага рэфлексу хоць бы і на ўзроўні рэфлексу ўмоўнага, пачынаючы з ранняга дзіцячага ўзросту, калі найбольш лёгкай для ўспрыняцця аказваецца традыцыйна міфалагічная, вобразна-прытчавая форма тэкстаў Святога Пісання, і канчаючы прыходам да сучаснага разумення сутнасці Бога як структуры структур, якая лагічна падводзіць і да строга навуковага метаду далейшага навучання.

Тады становяцца больш зразумелымі і тыя адноснасць, непастаянства і хуткацечнасць гармоніі як моманту рэалізацыі ідэалу ў адзінстве ідэальнага і матэрыяльнага. Натуральна, што чым вузей па змесце і чым ніжэй па сваім іерархічным ранзе ідэал, тым карацей і яго існаванне ў часе. Час, як было ўжо паказана, і сам залежыць ад гэтага рангу. Чым вышэйшае месца займае пэўны структурны ўзровень шматрангавай іерархічнай лесвіцы, тым павольней там рухаецца час, тым бліжэй той узровень да вечнасці. Бо вяршыня гэтай лесвіцы – зноў жа структура структур, Бог і вечнасць. Асабліва выразна гэта бачыцца на прыкладах з гісторыі эстэтычных ідэалаў у мастацкай культуры. Мы ўжо бачылі, што чым мацней прыгажосць, г. зн. чым вышэй і шырэй ідэалы, якія, спалучыўшыся з матэрыяльнасцю, утвараюць гэту прыгажосць, тым сапраўды яна да вечнасці бліжэй. Тутмас, Фідый, невядомы аўтар Уты і Рэглінды, Рафаэль, Бах і Моцарт аж дагэтуль не паддаюцца разбуральнаму дзеянню часу і не ўступаюць патоку энтрапіі, стоячы ў гісторыі мастацтва як непарушныя скалы, вакол якіх, прыніжана і сціпла абцякаючы іх, праносіцца, здавалася б, няўмольная энтрапійная Лета часу. Усёпаглынальнага, здавалася б, часу разам з яго псеўдаідэальнымі ідаламі і кумірамі так званай “современности” і прагрэсу.

Гэтым жа па сутнасці тлумачацца і пастаянныя няўдачы розных скараспелых спроб хуткай рэалізацыі ідэалу на зямлі безадносна да стану агульнай іерархічнай сістэмы ідэалаў і іх палажэння на сінусаідальнай крывой развіцця. Так, напрыклад, хацелі зрабіць расійскія камуністы, якія не спыняліся нават перад тым, каб будаваць палац сацыялізму “в одной отдельно взятой стране”, не клапоцячыся ні аб моцы яго сацыяльнага падмурку, ні аб маральным узроўні людзей, якім належала жыць і дзейнічаць у гэтым палацы. Добра помняцца, напрыклад, абяцанні Хрушчова пабудаваць камунізм праз дваццаць год. Але як ні спакуслівай здавалася мара аб стварэнні раю на зямлі hic et nunc, мара тая заўсёды канчалася пеклам, калі не ўлічваўся агульны кантэкст гісторыі не толькі грамадства, але і цэлага Сусвету. Памянёны вышэй Іаан Лейдэнскі таксама будаваў ужо такую райскую камуну і нават у адным асобна ўзятым горадзе, і вядома, чым гэта скончылася. Частка становіцца рэальнай толькі ў складзе вялікага цэлага. Гэтак жа трэба разумець і вялікія рытмы сацыяльнай гісторыі, тую грандыёзную сінусоіду, якую адзначалі і Лао Цзы з Канфуцыем, і Віка, і Гегель, і Шпенглер, і Тойнбі, і Сарокін. Сінусоіду, пра якую нямала было гаворана і пісана і ў нашай беларускай, праўда, хутка прыдушанай маскоўскім ідэалагічным афіцыёзам і дабітай мясцовымі калегамі філасофска-эстэтычнай школе. Сінусоіду са сваімі ўласнымі абертонамі як хвалямі ўнутры вялікай хвалі, якая адначасова сама, у сваю чаргу, уяўляе сабой абертоны на яшчэ больш гіганцкім чаргаванні ўдыху і выдыху вечна жывога і вечна нязменнага Сусвету-Бога і якая сама можа быць правільна зразумета і ацэнена толькі на фоне гэтага грандыёзнага, вялікага рытму дыхання як вечнага працэсу ўзаемадапаўняючых станаў такога ж вечнага і непарушнага Быцця.

Усё гэта мае вельмі далёкія і канкрэтныя наступствы ў сацыяльным аспекце праблемы. У кантэксце сказанага вышэй можна бачыць, наколькі вялікім спрашчэннем характарызаваліся, ды і зараз характарызуюцца ўсе падобныя спробы дасягнення сацыяльнай гармоніі ў пэўным канкрэтным грамадстве і ў пэўны канкрэтна-гістарычны час. Нават самі класікі марксізму, напрыклад, пры ўсёй сваёй адукаванасці і немалой асабістай культуры пры разглядзе сацыяльных супярэчнасцей як разнавіднасці бінарных дыялектычных катэгорый прымалі пад увагу толькі адну з іх парных кампанентаў, пераважна сацыяльную сістэму як пэўную структуру. Людзей жа як неабходных элементаў гэтай структуры, як своеасаблівы будаўнічы матэрыял, у якім павінен быць рэалізаваны чарцёж ідэальнага палаца будучага грамадства, яны амаль што не ўлічвалі. Пад структурай Маркс з Энгельсам разумелі, як вядома, сістэму вытворчых адносін. Людзі ж уваходзілі, паводле іх, у склад прадукцыйных сіл побач з матэрыяльнымі сродкамі вытворчасці і часам зусім губляліся на фоне энтрапійнага машынна-тэхнічнага прагрэсу, што выступаў у марксізме як асноўная сіла і рухаючы фактар грамадскага развіцця. Не кажучы ўжо пра тое, што марксізм і абапіраўся толькі на тэхнічны прагрэс, ставячы ў якасці галоўнай рухаючай сілы грамадства матэрыяльныя прадукцыйныя сілы і тым самым фактычна зусім абстрагуючыся ад так званага чалавечага фактару. Такая аднабаковасць разумення сацыяльных супярэчнасцей і спробы вырашэння іх без уліку прыроды саміх людзей шляхам толькі змены сацыяльнай сістэмы, змены хай сабе і самай рашучай і бескампраміснай (а пры дыктатуры пралетарыяту якія ўжо тут кампрамісы!) як правіла прыводзіла да нечаканых, часам зусім процілеглых вынікаў. І гэта таму, што і пры новай сістэме людзі заставаліся тымі ж самымі, што і раней. Пераробка ж людзей – рэч, як вядома, куды больш складаная і працяглая, чым пераробка сацыяльнай сістэмы.

На жаль, тое ж самае можна назіраць і пры адваротным працэсе, працэсе пераходу ад сацыялістычна-таталітарнай мадэлі соцыуму да мадэлі ліберальна-капіталістычнай. Тут таксама часам усе высілкі рэфарматараў засяроджваюцца на тыпе сацыяльнай сістэмы і не ўлічваецца вядомы ўжо нам чалавечы фактар як элемент гэтай сістэмы (тут словы “сістэма” і “элемент” ужываюцца ў іх дакладным тэарэтыка-сістэмным сэнсе). Непажаданыя вынікі гэтага становяцца асабліва выразнымі, калі гэтыя рэформы праводзяцца таксама, скажам так, рэвалюцыйным шляхам, або шляхам так званай шокавай тэрапіі, прапанаванай у свой час польскім эканамістам Л. Бальцаровічам. Калі ў Польшчы гэты метад і даў некаторыя дадатныя вынікі, то ў Расіі нават у непаслядоўным варыянце ён прывёў да агульнавядомых сёння крайнасцей мафіёзна-крымінальнага, “дзікага” капіталізму. І здарылася тое пераважна таму, што ў Польшчы, гаворачы тэрмінамі Бальцаровіча (сістэмны фактар ён называе сацыяльнымі інстытутамі, а фактар элементны – чалавечым капіталам, ці чалавечымі паводзінамі), гэты чалавечы капітал выразна адрозніваўся ад такога ў расійскім соцыуме. У палякаў яшчэ захаваліся моцныя маральна-духоўныя нормы ў іх сацыяльных паводзінах, заснаваныя на хрысціянскіх ідэалах магутнага польскага Касцёлу. У Расіі ж усё гэта было знішчана на карані ленінска-сталінскім палітычным рэжымам, што базіраваўся на фактычна амаральнай, цынічна абязбожанай матэрыялістычнай ідэалогіі, а пазней і ўвогуле ледзь не на адных толькі жывёльна-эгаістычных інстынктах. І вось на гэткім чалавечым матэрыяле і паспрабавалі рэалізаваць свае шокава-рыначныя ідэалы наіўныя расійскія рэфарматары тыпу Гайдара, заканамерна атрымаўшы ў выніку мафіёзна-алігархічную сацыяльную структуру, яшчэ страшнейшую, чым колішняя рэйганава “імперыя зла”.

Людзі самі ўяўляюць сабой, як вядома, пэўнае дыялектычнае адзінства сацыяльнага і жывёльнага, калі гаварыць арыстоцелеўскімі словамі. Гэтая суадносіна, падобна простаму дробу ў арыфмэтыцы, характарызуе вельмі істотны стан чалавека, утвараючы своеасаблівы індэкс яго сацыялізаванасці, індэкс, у якім лічнік сімвалізуе сацыялізаванасць, а назоўнік, адпаведна, – жывёльнасць. І калі азначаны індэкс недастаткова высокі (меншы за 1), г. зн. калі ў чалавеку яшчэ шмат гэтай самай жывёльнасці, і ён кіруецца ў сваіх паводзінах больш інстынктамі, чым сацыяльна-духоўнымі нормамі, то сумны вынік змены адной толькі сацыяльнай сістэмы няцяжка прадказаць. Калі старая сістэма была, напрыклад, грубай дыктатурай, дзе, як у звярыным статку, панаваў адзіны важак са зграяй сваіх прыхлябальнікаў, то і пры новай сістэме можа з’явіцца тое самае, хоць і пад іншай, скажам так, назвай. Гэта выдатна разумеў, напрыклад, заснавальнік расійскага народніцтва П. Лаўроў, калі ў сваёй кнізе пра дзяржаўны элемент у будучым грамадстве спецыяльна папярэджваў, што рэвалюцыйная арганізацыя пасля захопу ўлады вельмі рызыкуе ператварыцца ў яшчэ больш жорсткую і страшную тыранію. Бальшавікі і пацвердзілі гэта сваёй жахлівай практыкай. Лагічна фаза так званай дыктатуры пралетарыяту, прадбачаная яшчэ Марксам, была гістарычна неабходнай (было ж гэта, як мы бачылі, нават у антычныя часы ў форме так званых старэйшых тыраній). Але гэта павінна была быць не матэрыяльна-сілавая дыктатура, а, як пазней напіша Шатроў, дыктатура сумлення, Духу, імпульс да якой ішоў бы зверху. На справе ж, паколькі быць рэалізатарам гэтай дыктатуры пастаўлены былі сацыяльныя нізы, называныя яшчэ ў старагрэчаскія часы охласам, і менавіта як носьбіты матэрыяльна-жывёльнай сілы, атрымалася тое, што ўжо вядомы нам Шадр выразіў у выглядзе злавесна-сімвалічнай скульптуры “Булыжник – оружие пролетариата”, скандэнсаваўшай у сабе ўжо не Дух і не Розум, а чыста жывёльную лютасць і злосць.



1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   30


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка