М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу




старонка17/30
Дата канвертавання14.03.2016
Памер7.26 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   30
Ідэал і дэмакратыя. Тут таксама маюць месца азначаныя фазы з іх спецыфічнымі асаблівасцямі. І, напрыклад, фаза гармоніі грамадскага і асабістага, фаза, дзе якраз і ўвасабляецца тое, што разумеюць звычайна пад словам “дэмакратыя”, наступае толькі ў момант росквіту грамадства. Дэмакратыя як фаза гарманічнага адзінства грамадскага і асабістага, ці, шырэй, сацыяльнага і біялагічнага (а ўвогуле зусім ужо ідэальнага і матэрыяльнага) якраз і адпавядае найбольш рэальнаму быццю грамадства. Менавіта на гэтай фазе сацыяльнага развіцця найбольш выразна выступае і дыялектычны характар логікі гэтага развіцця. Тут яны рэалізуюцца і як хоць супярэчлівае, але адзінства процігласцей, не толькі вядомае тэарэтычна, але і практычна замацаванае нават юрыстамі яшчэ з антычных часоў як прынцып auditur et altera pars (слухаецца і другі бок). Сапраўды ў рэальна дэмакратычным грамадстве і, адпаведна, у дэмакратычнай жа дзяржаве улічваецца і паважаецца меркаванне і ўлады і апазіцыі. Апошняй ніхто не мае права пагражаць “пооткручивать ей головы” і ацэньваць яе думкі, як “грязь”, што робіцца ў сённяшняй няшчаснай Беларусі. І тым болей адносіцца да апазіцыйна настроеных грамадзян як да заведамых злачынцаў, як зноў жа ў нас.

Толькі на фазе станаўлення дзяржаўнай сістэмы грамадскае зусім законна пераважае над асабістым і само грамадства мае на сабе выразныя рысы спецыфічнай таталітарнасці (sic!), але таталітарнасці пераважна духоўнай, калі сам ідэал мае яшчэ рамантычна-адягнены, чыста рацыянальны характар. Гэта падцвярджаецца і вопытам гісторыі (старшыя тыраніі ў старажытнай Грэцыі, напрыклад, дзе тыран Пісістрат папярэднічае дэмакрату Пярыклу, або паняццем сацыяльнай дысцыпліны 20-х і пачатку 30-х гадоў у гісторыі савецкага грамадства, і пры гэтым, як мы бачылі, само нават слова “тыранія” не мела ў раннеантычныя часы таго адмоўнага сэнсу, які заканамерна паявіцца пазней). Нават сёння не ўсе палітолагі гэта разумеюць. Так, напрыклад, знакаміты на Захадзе знаўца дэмакратыі Роберт Даль, адзначаючы факт, што некаторыя антыдэмакратычныя рухі зачастую змыкаюцца з самым агалцелым, як ён піша, нацыяналізмам або з рэлігійным фундаменталізмам, зусім не спрабуе строга лагічна растлумачыць гэты вядомы факт, як і ўвогуле тое, што дэмакратыя існавала не вечна і былі перыяды, калі яе не было зусім (48). Дэмакратыя знікае зусім на фазе сацыяльнага ўпадку грамадства і ператвараецца ў анархію, дзе пануе ўжо асабістае над грамадскім, і ў самім чалавеку жывёльна-пачуццёвае над сацыяльна-духоўным.

Больш таго, было б якраз вялікай памылкай спрабаваць устанаўліваць дэмакратыю менавіта ўжо на гэтай пачатковай па сутнасці фазе, што, на жаль, нярэдка і робяць недасведчаныя ў філасофіі палітыкі, кіруючыся ўтапічна здагматызаванымі прынцыпамі замест дыялектычнага разумення жывога гістарычнага працэсу. Такую памылку зрабілі, напрыклад, у свой час А. Керанскі і Ельцын. Керанскі амаль што непасрэдна пасля Лютаўскай рэвалюцыі непасрэдна за арганізацыяй Часовага ўраду паспяшаўся склікаць Устаноўчы сход для ўстанаўлення дэмакратычнага ладу, замест таго, каб наяўнымі ў Часовага ўраду сілавымі сродкамі жорстка падавіць супраціўленне і карнілаўцаў і бальшавікоў135. А зусім нядаўна і каманда Б. Ельцына непасрэдна пасля путчу 1991 года, адразу ж паспрабавалі ўвесці ў дзеянне фармальную дэмакратыю, у той час, як трэба было гэтак жа жорстка пакончыць з савецкай мінуласцю, пакараўшы путчыстаў і рашуча адхіліўшы ад улады ўсіх камуністаў як удзельнікаў падсудна-злачыннай арганізацыі КПСС, і з гэткай жа цвёрдасцю закласці асновы новага сацыяльнага парадку – асновы яшчэ толькі будучай сапраўднай расійскай дэмакратыі. Несумненна, калі б тады супраціўленне путчыстаў і стаяўшых за імі прыхільнікаў камуністычнага рэжыму было падаўлена, не было б таго пакутна-хранічнага крызісу, на які так хварэе сёння няшчасная Расія. І тым болей яна не трапіла б з агню ды ў полымя, ўпаўшы у злавесныя абдымкі цяперашняга бандыцка-алігархічнага капіталізму, які заслугоўвае хутчэй ужо назвы імперыялізму ў гобсана-ленінскім сэнсе гэтага слова136.

Як бы парадаксальна тое ні гучала, але і Маркс увогуле меў напэўна ж рацыю, калі думаў, што на першай фазе грамадскага развіцця заўсёды павінна мець месца дыктатура. Ды і ён тут арыгінальным не быў. Гэтак жа думалі, як мы бачылі, і гісторыкі антычнага свету і Фіхтэ. Але дыктатура не матэрыяльнага насілля і гвалту з боку сацыяльных нізоў, як гэта сталася ў марксістаў-ленінцаў, і нават не закону, як абвясціў у Маскве нядаўна У. Пуцін137 (закон, як сведчыць прыклад старажытнакітайскіх легістаў на чале з сумна славутым Хань Фэй Цзы, можа быць таксама вельмі нядобрым матэрыяльна-сілавым фактарам!), а дыктатура духу, ці, згодна выразу расійскага драматурга Шатрова, дыктатура сумлення. Вось у чым была памылка і трагічная віна самога Маркса, які гэтак жа здагматызаваў у свой час паняцце дыктатуры, як Керанскі і Ельцын – паняцце дэмакратыі!

Дыктатура, і дыктатура, па тэрміналогіі гісторыкаў-антычнікаў, менавіта старэйшая, таксама з’яўляецца толькі прынцыпова часовай фазай на лініі працэсу развіцця і звязана толькі з узыходзячай галіной гэтай сінусоіды. Гэта тэзіс надзвычай важны. Бо таксама было б неразумнай і надзвычай трагічнай памылкай думаць, што якраз яна з’яўляецца пастаяннай і самай істотнай рысай новай гістарычнай фармацыі. Гэта ўсяго толькі кароткі пераходны перыяд. Але якраз менавіта гэтая памылка і была яшчэ больш узмоцненая пазнейшымі расійскімі паслядоўнікам Маркса. Памылка тым больш нядобрая, што ў самым пачатку і ў іх, як здаецца, існавала яшчэ больш-менш правільнае разуменне праблемы. Напрыклад, ЧК як галоўны орган той першапачатковай дыктатуры называлася ўсё такі “чрезвычайной”, г. зн., часовай камісіяй138. Ды і ўрад Керанскага правільна называў сябе Часовым урадам. Сапраўдны палітык павінен быць здольным арыентавацца і ў вечных ідэалах і ў паасобных “чрезвычайных” сітуацыях-момантах гістарычнага часу, умела спалучаючы тое і другое як стратэгію і тактыку. Толькі пры гэтай прынцыповай умове ён можа дабіцца поспеху.

З падобнай акалічнасцю мы сустракаліся, па сутнасці, і раней, калі ішла размова пра розныя фазы ў развіцці культуры. Гэта тыя знаёмыя ўжо нам станы і суадносіны, тэарэтычна акрэсленыя яшчэ Гегелем і эмпірычна бліскуча пацверджаныя Тойнбі і Сарокіным, якія можна было б таксама трактаваць і як фазы ў працэсе рэалізацыі ідэалу. І тут перад намі зноў ва ўвесь рост паўстае гэта прыкрая ўласцівасць азначанай гармоніі быць чымсьці вельмі мінучым і недаўгавечным. Уласцівасць прыкрая, але і зразумелая цяпер як штосьці па-свойму заканамернае. Бо калі прыняць увесь графік развіцця падобным да сінусоіды, то і верхнія экстрэмумы яе, дзе вытворная ператвараецца ў нуль, г. зн. можа сімвалізаваць дэмакратыю як сацыяльную гармонію, уяўляюць сабой толькі паасобныя, строга акрэсленыя пункты на гэтай сінусоідзе. Нездарма ж пісьменнік-фантаст І.Яфрэмаў параўноўваў, напрыклад, прыгожае, як такую ж гармонію, з лязом брытвы, супастаўляючы яго менавіта з матэматычным нулём. Гэта, дарэчы, яшчэ раз пацвярджае і тое, што наша перыядычная крывая, умоўна называная тут сінусоідай, з’яўляецца не толькі метафарай, але і ў пэўным сэнсе дакладным графічным выражэннем тых функцыянальных залежнасцей, што складаюць працэс развіцця дадзенай сацыяльнай, і не толькі сацыяльнай, сістэмы.

Асабліва прыкметна гэта ў эстэтыцы і мастацкай культуры, дзе нездарма ж гётэўскі Фауст быў гатовы аддаць Мефістофелю душу за імгненне, калі захочацца ўсклікнуць: спыніся, ты такое прыгожае: Zum Augenblicke duerft’ ich sagen: verweile doch, du bist so schoen!. Ды і больш шырокая і важная катэгорыя шчасця таксама адчуваецца гэтак жа мімалётным, а то і ўвогуле зусім няўлоўным імгненным момантам. Калі ж заглянуць у гісторыю мастацкай культуры глыбей, дык заўважаецца яшчэ і тое, што чым бліжэй да нашага часу, тым гэтыя бласлаўлёныя ўспышкі рэдкай гармоніі, шчасця і прыгажосці становяцца ўсё карацей і карацей і, напрыклад, к новаму часу амаль што зусім знікаюць. Нічога падобнага веку Перыкла ці Рафаэля у ХVІІІ і ХІХ стагоддзях мы ўжо не сустракаем, не кажучы ўжо пра стагоддзе ХХ-е, цалкам угразшае ў катэгорыі крыклівай мадэрнісцкай і постмадэрнісцкай дысгармоніі і брыдоты. Гэты нядобры факт асабліва насцярожвае пры ўспаміне аб самым перадранішнім золку гісторыі, калі, напрыклад, у мадленскую эпоху палеаліту, мяркуючы па славутых пячорных роспісах, азначаная гармонія існавала вельмі працяглы перыяд (аўстрыйскі культуролаг В. Краус нават прыводзіць вельмі цікавую, дарэчы, думку, што менавіта тыя часы якраз і адлюстраваліся ў біблейскай гісторыі пра рай!). Насцярожвае ўсё гэта ў тым сэнсе, ці не рухаецца наша гісторыя сапраўды да прадказанага Апакаліпсісам канца і ці не мае рацыю колішняя наша метафара са злавесным вадаспадам наперадзе?

Мы значна наблізіліся ўжо да рэальнай гісторыі, але і тут яшчэ нашы абстрактныя лагічныя і матэматычныя мадэлі могуць быць дастаткова карыснымі. Больш падрабязны аналіз, напрыклад, усё той жа ”сінусоіднай” мадэлі гістарычнага развіцця дае магчымасць змадэліраваць і азначаныя асаблівасці гэтага працэсу, звязаныя з памянёнай усяго толькі імгненнасцю гармоніі ідэальнага і матэрыяльнага. Перыядычныя крывыя тыпу сінусоіды могуць быць, як мы ўжо бачылі, трансфармаваныя па-рознаму. Нармальная сіметрычная крывая, падобная да рэальнай сінусоіды, адлюстроўвае звычайны і, так бы мовіць, нармальны працэс. Але магчымыя і асіметрычныя варыянты рознага тыпу цыклоід, як той, што, напрыклад, якраз тут нас зараз і цікавіць. Гэта варыянт, калі ніжнія экстрэмумы азначанай крывой дастаткова плаўныя і працяглыя, а верхнія, наадварот, як бы завостраныя і вельмі кароткія (у тэорыі магчымы, зразумела, і адваротны выпадак). Менавіта ён якраз і адпавядае рэальнаму ходу гісторыі чалавецтва, дзе шчаслівыя моманты гармоніі як жаданага ўцеляснення ідэалу мільгаюць толькі як прыгожыя імгненні. Характэрныя рысы азначаных варыянтаў могуць мець і яшчэ адзін, вельмі важны для нас тут сэнс. Ён можа, напрыклад, сімвалізаваць і хуткасць мадэляванага працэса, калі моманты гармоніі, што звязаны ў прынцыпе, як было ўжо паказана, з катэгорыяй спакою і вечнасці, а дысгармоніі – са зменамі і рухам у часе. І тады азначаны варыянт крывой развіцця з вострымі і кароткімі максімумамі характарызаваў бы яго як працэс адносна высокай хуткасці, а варыянт адваротны – як працэс адпаведна запаволены і спакойны. Цікава, дарэчы, што гэткая характарыстыка рэалізацыі працэсу ў часе была б звязанай не з нейкім знешнім, нярэдка выпадковым крытэрыем, як, напрыклад, абарачэнне Зямлі вакол сваёй восі або рух стрэлак на цыферблаце гадзінніка, а непасрэдна з самім працэсам развіцця, што вельмі павышае яго эўрыстычную значнасць. Гэта нешта накшталт таго, калі мы вызначаем узрост чалавека, абапіраючыся не на чыста фармальную дату ў пашпарце, а на яго ўласны рэальны выгляд і стан.



Праблема хуткасці, а дакладней, паскарэння гістарычнага працэсу і яе непасрэднага вызначэння, як здаецца, па-сур’ёзнаму ў філасофіі гісторыі пакуль што яшчэ і не ставілася, калі не лічыць усе тыя напаўметафарычныя спіралі і экспаненты. А між тым тут у першым набліжэнні можа добра працаваць зусім не метафарычны, а дастаткова строгі і правераны на практыцы памінаны ўжо не раз матэматычны аппарат тэорыі верагоднасцей і радоў Фур’е. Больш таго, у аспекце такога разумення азначаны крытэрый можа растлумачыць нам і памянёную вышэй акалічнасць, што па меры набліжэння да нашага часу моманты гармоніі ў гісторыі становяцца ўсё радзей і радзей. Зусім відавочна, што гэта не што іншае, як паказчык азначанага рэальнага паскарэння самога гістарычнага працэсу. Не забудзем, што і цэлы Сусвет развіваецца, як было ўжо ў пачатку прапастуліравана, па нейкай гранічна агульнай перыядычнай крывой тыпу ўсё той жа мяркуемай сінусоіды, узыходзячыя і нізыходзячыя галіны якой (“удых” і “выдых”!) таксама ўяўляюць сабой крывыя, а не прамыя лініі. Таму і скорасць сімвалізванага крывой працэсу, матэматычна выражаная вытворнай функцыяй, таксама аказваецца пераменнай і можа выражаць сабой нейкае паскарэнне, падобнае другой вытворнай, атрымліваючы таксама дадатны або адмоўны знак. Той жа матэматычны апарат радоў Фур’е, калі ўжо ў сувязі з гэтым злавесным паскарэннем успамінаецца нядобрая метафара з вадаспадам наперадзе, дае нам і сродак супраць магчымага песімізму хоць бы ў тым, што згодна гэтаму апарату кожная, у тым ліку і неперыядычная, крывая можа і павінна разглядацца як галіна нейкай новай, яшчэ больш маштабнай перыядычнай крывой. Таму якой бы халоднай і непрыемнай ні была шпенглераўская зіма, за ёй абавязкова прыйдзе вясенняе пацяпленне. Нездарма ж і старажытнакітайская І Цзін (Кніга перамен) у раздзеле “Крылы” пісала: сонца дасягае зеніту і потым заходзіць, але заўсёды наступае новы світанак, бо ў гэтым вяртанні праяўляецца розум Неба і Зямлі. Тут і мы разам з рускім гумарыстам Кузьмой Прутковым, суцяшаючы дзівачнага юнкера Шміта, што хацеў застрэліцца з прычыны наступаючай зімы, можам цалкам рэзонна ўсклікнуць: “юнкер Шмит, честное слово, лето возвратится!”.

Ідэал і канкрэтная гісторыя. Нарэшце, калі гаварыць ужо пра лёсы ідэалу ў кантэксце больш канкрэтнай чалавечай гісторыі, то трэба спыніцца яшчэ на адной немалаважнай дэталі. Колькі бывала ў гэтай вельмі небагатай на шчасце гісторыі выпадкаў, калі, здавалася б, поўнае або хоць бы толькі частковае здзяйсненне ідэалу прыносіла не радасць, а горкае расчараванне. Атрымлівалася нешта не падобнае на тое, што так чакалася, а штосьці зусім незнаёмае і чужое. Гэта пераважна ад таго, што пры першапачатковым акрэсленні ідэалу і ў працэсе здзяйснення яго не ўлічваліся як бліжэйшыя, так і самыя далёкія акружаючыя яго і зверху і знізу структурныя ўзроўні. Напрыклад, пры арыентацыі на пэўныя сацыяльныя ідэалы біялагічная прырода чалавека разглядаецца звычайна ўсяго толькі як нейкі хаатычны узровень, што процістаіць ідэалу як прадстаўніку вышэйшага, больш упарадкаванага структурнага ўзроўню. Але і біялагічная прырода чалавека як прадстаўніка дастаткова высокай арганізаванасці жывой матэрыі не ёсць абсалютны хаос, а мае сваю спецыфічную структуру. Сюды адносіцца, напрыклад, адкрытая этолагамі Н. Тынбергенам і К. Лорэнцам сістэма дамінавання, калі ўзаемаадносіны паміж індывідамі ў жывёльным статку будуюцца па прынцыпе безумоўнага падпарадкавання слабейшага мацнейшаму толькі па прызнаку сілы і калі на чале такой жывёльнай групы з жывёльнай жа сістэмай узаемаадносін паміж яе членамі становіцца самы моцны, клыкасты і кіпцюрасты важак, а яго падначаленыя ходзяць перад ім з падціснутымі хвастамі, самі пускаючы ў ход клыкі і кіпцюры ў адносінах да яшчэ слабейшых. І тады ў працэсе рэалізацыі пэўнага чыста сацыяльнага ідэалу, г. зн. пры ўз’яднанні яго з такім менавіта матэрыяльным узроўнем, ён сам падвяргаецца пэўнай дэфармацыі, і праз яго пачынае выразна прасвечваць чыста жывёльная сістэма дамінавання. У выніку перад намі замест чаканай дэмакратычнай гармоніі ўзнікае так знаёмая нам цынічна бязлітасная дыктатура “важака” з лісліва віляючым перад ім хвастом “простым народам”, прадстаўнікі якога, у сваю чаргу, імкнуцца загрызці таго, хто яшчэ слабейшы за іх. Падобнага тыпу дыктатуры ўзнікаюць на схіле пэўнага цыклу развіцця, калі пачынае пераважаць, як мы бачылі, энтрапійны пачатак. Грамадства як сацыяльная сістэма перажывае ўпадак, і ў ім паступова пачынаюць выступаць на паверхню заканамернасці сістэмы ніжэйшага ўзроўню, сістэмы жывёльнай. У гісторыі антычнасці, напрыклад, гэта даўно вядома пад назвай малодшай тыраніі, а ў гісторыі сучаснай – так званай ахлакратыі, што можа быць перакладзена як хамакратыя і на справе таксама з’яўляецца тыраніяй, але тыраніяй на гэты раз ужо анархічнага, статкава-жывёльнага тыпу з клыкаста-кіпцюрастым важаком на чале.

Знаходзіць сабе тлумачэнне і тая балюча парадаксальная асаблівасць працэсу развіцця грамадства, калі, згодна знаёмай нам прымаўцы, дарога, так грунтоўна, здавалася б, вымашчаная добрымі намерамі, нярэдка прыводзіць у самае пекла. Гэта якраз вышэйазначаны прыклад з антычнымі тыраніямі. У самым пачатку цыклу развіцця там назіраліся звычайна сітуацыі, калі на чале грамадства станавілася асоба або асобы, у галовах якіх упершыню сфармаваліся новыя, прагрэсіўныя ідэі і адпаведныя ім ідэалы як зародак новай сацыяльнай структуры. Не стаўшы яшчэ, аднак, фактамі грамадскай свядомасці, гэтыя ідэалы канцэнтраваліся ў галовах толькі гэтых нямногіх, найбольш разумных, адукаваных і маральна стойкіх людзей. Ідэалы і надавалі ім своеасаблівую духоўную сілу, выклікаючы глыбокую веру да іх сярод асноўнай масы народа і паступова пераафармляючыся ў пэўныя маральныя, а затым і юрыдычныя нормы. Ідэі, авалодваючы масамі, як любіў гаварыць Маркс, сапраўды становяцца матэрыяльнай сілай і знаходзяць сабе адпаведнае ўвасабленне ў дзяржаве. І калі ідэі і натхнёныя імі ідэалы не губляюць яшчэ сваёй негэнтрапійнай, актыўна-арганізуючай сілы, якая дзейнічае зверху як бы ад імя свайго цэлага, ад сваіх вышэйшых структурных узроўняў, уключаючы і структуру структур – Бога, дзяржава, створаная на аснове такіх ідэалаў, адпавядае славутаму азначэнню, дадзенаму ёй Гегелем як рэальнасці маральнай ідэі. Такая дзяржава карыстаецца і падтрымкай народа, які, хоць і не поўнасцю, можа, разумее ляжачую ў яе аснове ідэю, але цалкам давярае ёй, зусім па-кантаўску папаўняючы недахоп свайго розуму верай, якая дапамагае яму захоўваць належныя абсалютныя каштоўнасныя арыенціры і дзейнічаць у належным кірунку. Кірунку не ўніз да матэрыяльнага хаосу, а ўверх, да ідэальнага ладу і парадку з Богам на самай вяршыні гэтай грандыёзнай шматпавярхавай духоўна-структурнай піраміды. Так званы просты чалавек не можа, ды і зусім не абавязаны разумець да канца ўсю сістэму ідэй і ідэалаў, што ляжаць у аснове дзяржавы і дзейнасці яе прадстаўнікоў. Але ён павінен ім верыць. І верыць не як пэўным канкрэтным асобам з тым або іншым асабістым “іміджам”, сексапільнасцю або ўзроўнем майстэрства ў каратэ ці хакеі, як гэта мае, на жаль, месца сёння, а як выразнікам мэтаў яшчэ вышэйшых ідэальных структур і прадстаўнікам у канечным выпадку Бога. Вось чаму такую вялікую ролю адыгрываюць вера і давер у палітычным жыцці грамадства і вось чаму так небяспечна, калі ў грамадстве пануе вера ў фальшывыя куміры і ідалы, або зусім ужо цынічнае бязвер’е ні да чаго і ні да кога. Апошняе зноў такі сустракаецца сёння не толькі ў форме сумнавядомага сёння сярод моладзі сатанізму, але і ў форме так званага галасавання супраць усіх у цяперашняй расійскай палітычнай практыцы. Вось чаму гэтак жа важна для нас правільна будаваць сістэму агульнага выхавання і адукацыі, якія б давалі народу не толькі веды, у тым ліку і палітычныя, але і моцную, заснаваную на глыбокай маральнай аснове веру ў праўдзівасць гэтых ведаў. Нездарма ж усё той жа апостал Іаан заклікаў у сваім першым апостальскім пасланні: ,      (дзеці, сцеражыцеся ідалаў!).

Грамадства з дзяржаўнасцю, угрунтаванай пераважна на веры ў сапраўдны ідэал і ў Бога як непахісную, канечную яго аснову, якраз і стасуецца з той менавіта ўзыходнай фазай развіцця, якую Сарокін называў ідэяцыянальнай, а Шпенглер параўноўваў з вясной, і ў якой ідэальнае пераважае над матэрыяльным. З гэтага ўвогуле як з асявога, паводле Ясперса, часу якраз і пачынаецца чалавечая гісторыя. Менавіта пра гэта са здзіўляюча ясным разуменнем важнасці справы гаворыцца ў надпісах-указах, што яшчэ за трыста год да нашай эры высякаў у камені старажытны цар-аб’днальнік Індыі Ашока. На азначанай фазе грамадства і яго культура разам з усёй сістэмай ідэалаў ужо дастаткова добра вывучаны. Асабліва ў сферы эстэтыкі і мастацкай культуры, дзе яго спецыфічныя рысы выдатна прасочваюцца як на кожным узроўні культуры, так і на самім чалавеку, праяўляючыся ў такой важнейшай культуралагічнай катэгорыі як стыль. Дарэчы, такога тыпу распрацоўкі савецкіх часоў у сферы эстэтыкі праводзіліся не дзе-небудзь у Маскве ці Ленінградзе, а пераважна ў нас на Беларусі насуперак палітычна-імперскаму маскоўскаму ўціску і ўдушаючай атмасферы марксісцка-ленінскай гэтак жа палітызаванай ідэалогіі.

Гэтая фаза, аднак, як вядома, пачатковая. Гэта яшчэ толькі ранняя маладосць грамадства, яго, так бы мовіць, перадгісторыя. Тут ідэальнае не яднаецца з матэрыяльным, знаходзячыся яшчэ як бы над ім і адыгрываючы ролю актыўнага знешняга штуршка (таго, што Л. Гумілёў, як мы бачылі, называў пасіянарнасцю), менавіта ролю ідэалу ў канкрэтным сэнсе гэтага слова. І ў палітыцы тут асноўную ролю адыгрываюць, як пісаў расійскі тэарэтык народніцтва М. М. Міхайлоўскі, а яшчэ раней за яго англічанін Т. Карлейль, ідэальныя героі, што ўзвышаюцца над звычайным натоўпам (у Міхайлоўскага адзін з яго твораў так і называецца “Герои и толпа”)139. Такое грамадства не дасягае яшчэ поўнасцю рэальнага быцця, і ідэалы яго застаюцца пакуль толькі рамантычнай марай і пажаданнем нейкіх паасобных выдатных адзіночак. Але тыя рамантычныя мары і пажаданні маюць цвёрды характар кантава катэгарычнага імпэратыву, выступаючы ў якасці вельмі эфектыўнага і дзейснага сацыяльнага фактару. Калі гэтыя мары маюць у сваёй аснове сапраўдны ідэал, які ў сваю чаргу грунтуецца на аснове ідэі, арыентаванай на вышэйшыя ўзроўні структуры не толькі соцыуму, але і ўсяго сусвету, уключаючы і Госпада Бога, то гэта і чалавеку, носьбіту такога ідэалу, надае характар і сілу сапраўднага героя, які накладае на ўсю сваю эпоху выразны адбітак сваёй асабістасці. І ступень значэння і гераічнасці дадзенай асобы якраз і залежыць ад вышыні і значнасці яе ідэалу. Усё гэта было добра апісана Карлейлем, пачынаючы з старажытнагерманскага язычніцкага Бога Одына і заснавальніка іслама Мухамада і канчаючы Кромвелем і Напалеонам. Нешта падобнае, няхай сабе і ў іншых маштабах, назіраецца і ў нас на Беларусі ў яе цяперашніх гістарычных абставінах. Тут ролю такога імпэратыўна-ідэальнага фактару доўгі час выконвалі пераважна натхнёныя беларускай ідэяй як сваім ідэалам Беларускі Народны Фронт (БНФ) і Кансерватыўна-хрысціянская партыя (КХП) з яе бяззменным кіраўніком Зянонам Пазьняком. Пры гэтым адразу ж павінны быць адкінуты ўбок магчымыя тут аналогіі з марксісцка-ленінскай канцэпцыяй грамадскага развіцця і тым болей з нейкім неабальшавізмам, як сцвярджаюць некаторыя крытыкі КХП. У бальшавізме, як мы ўжо ведаем, у аснове ляжаў ваяўнічы матэрыялізм, і ў выніку азначаная катэгарычная імпэратыўнасць першай фазы сацыяльнага развіцця адразу ж атрымала характар матэрыяльна-прымусовай дыктатуры, што ў канечным выніку заканамерна прывяла, як было паказана, да маральнага выраджэння і ў архіпелаг ГУЛАГ. БНФ жа і КХП кіруюцца хрысціянска-дэмакратычнымі ідэямі і ідэаламі, якія маюць паслядоўна ідэальны характар, і абапіраюцца выключна на сілу духу і маральнага сумлення, як яна выцякае з паняцця найвышэйшага духоўна-каштоўнаснага арыенціра – Бога. Розніца тут выразна прынцыповая!140

Рэальнае, гарманічнае быццё дасягаецца соцыумам, як ужо няцяжка здагадацца, толькі на наступнай фазе, дзе ідэальнае і матэрыяльнае, сацыяльнае і біялагічнае ўтвараюць вядомае ўжо нам адзінства і гармонію, і дзе некалі недаступна высокі ідэал урачыста спускаецца на грэшную зямлю, знаходзячы сабе канчатковае здзяйсненне і рэалізацыю. На першай, як мы бачылі, фазе эвалюцыйнага цыклу ў сілу яе спецыфікі ідэалы маюць яшчэ імпэратыўна-пабуджальны, узнёсла-рамантычны, а ў самым пачатку яе нават і трагічны (смерць дзеля ідэалу!) характар. Характар толькі маральнага абавязку, што пануе над пачуццёвымі жаданнямі, і грамадства ў выніку атрымлівае як бы таталітарны, але прынцыпова ў іншым, дадатным сэнсе гэтага слова сэнс. Наступная, інтэгральная, як яе называе Сарокін, фаза характарызуецца рысамі, тыповымі для ладу, якраз і вядомага ў сацыяльнай філасофіі і грамадазнаўстве як дэмакратыя. Тут павінна здзяйсняцца ўжо поўная гармонія, або гамеастазіс. Ідэальнае цалкам яднаецца з матэрыяльным, і ідэалы знаходзяць сабе поўную рэалізацыю. Гэты сакраментальны стан якраз і з’яўляецца галоўнай мэтай (ідэалы ж, як мы памятаем, маюць не каўзальны, а тэлеалагічны характар!) развіцця грамадства і яго, нарэшце, паўнацэннага, гарманічнага існавання, поўнасцю адпаведнага катэгорыі быцця. Цікава, што гэта добра разумеў ужо Кант. У памянёным вышэй трактаце аб ідэі ўсеагульнай гісторыі ён на дзіва блізка падыходзіў аж да самых навейшых навуковых канцэпцый сучаснасці, тлумачачы ўзаемаадносіны паміж грамадствам, асобай і паасобнымі дзяржавамі як праявы закону раўнавагі ў іх дзеянні і процідзеянні, ужываючы нават пры гэтым вельмі моднае і ў нашай сучаснасці слова “аўтамат” і гэтым як бы прадчуваючы ўзікненне навейшых агульнанавуковых тэарэтыка-сістэмных методык. Сучасная навука ў асобе кібернетыкі і агульнай тэорыі сістэм сапраўды акрэслівае гэткі стан любой сістэмы як стан найбольш устойлівага яе існавання, як пэўную яе раўнавагу, вядомую пад знаёмым ужо нам тэрмінам “гамеастазіс”.

Усё гэта ў яшчэ, можа, больш падрабязнай форме апісвалася і перажывалася, напрыклад, ў эстэтыцы і тэорыі мастацкай культуры. Там гэты стан ледзь не з антычных часоў быў вядомы як увасабленне прыгожага, гэтай асноўнай катэгорыі эстэтыкі. А ў філасофіі яна выступае пад маркай дасканалага, а значыць, і найбольш поўнага, як пісаў яшчэ Спіноза, быцця. Дарэчы, і ў часе азначаная фаза павінна была б займаць куды больш працяглы характар, чым усяго толькі першая фаза станаўлення. У самай жа сваёй ідэалізаванай форме ёй увогуле ўласціва было б супасці з вечнасцю, як пра гэта пісалася тут раней. Таму і сапраўдная прыгажосць, што грунтуецца на гармоніі, набывае характар вечны або, па крайняй меры, імкнецца да вечнасці, і ў адносінах да яе праславуты кропкавы крытэрый сучаснасці, які стаў сёння асноўным каштоўнасным эстэтычным крытэрыем, проста губляе свой сэнс і становіцца смешным.

У рэальнай гісторыі грамадства, аднак, справа ідзе амаль што наадварот. Там сапраўды прыгожае як выражэнне такой гармоніі замест доўгага і працяглага стану ўстойлівай раўнавагі толькі мільгае, успыхваючы, быццам чароўнае, яркае імгненне на панурым бела-чорным, а то і проста брудна-шэрым трагікамічным фоне. Шпенглер, а за ім і Тойнбі прыпісвалі кожнаму поўнаму цыклу гісторыі тэрмін існавання прыблізна каля тысячы гадоў. У старажытных грэкаў, напрыклад, ён фактычна такім і быў. Прыгожае, аднак, панавала ў гэтым грамадстве і яго культуры на працягу так званага веку Перыкла, які цягнуўся ўсяго толькі каля пятнаццаці год! Столькі ж прыблізна праіснаваў і перыяд дэмакратыі. Тое ж самае было і ў наступныя эпохі. Шчаслівыя імгненні ўспыхвалі і гаслі, а за імі нудна цягнуліся ў цемры шматлікія стагоддзі тыраній і дыктатур з перавагай ужо не духоўнасці, а таго вядомага нам з эталогіі жывёльнага дамінавання ў выглядзе анархіі з фюрэрствам наверсе самага клыкастага і кіпцюрастага важака, што прыйшоў на змену колішняму харызматычнаму правадыру, і ўнізе з гобсавай вайной усіх супраць усіх. А то і ўвогуле замест гармоніі і прыгажосці ўзнікала “лицемерие”, як у байцы Салтыкова-Шчадрына “Добродетели и пороки”, што было так характэрна для савецкай рэчаіснасці і што, як здаецца, зноў з’явілася ў сённяшняй Беларусі. Так што сапраўды міжвольна ствараецца ўражанне, што дарога, вымашчаная самымі добрымі намерамі, заўсёды прыводзіць у пекла. Або, згодна зусім ужо механічнай метафары, чым вышэй імкнецца падскокнуць у вышыню грамадства, тым мацней яно грукаецца тварам аб непазбежную зямлю. І чым мацней яно грукнецца аб яе, тым вастрэй хочацца зноў узляцець. Ніяк не атрымліваецца тая спакойная гарызанталь, па якой толькі і можа праходзіць свабоднае лунанне чалавека, створанага, згодна словам рускага пісьменніка У. Г. Караленкі, для шчасця, ні бы птушка для палёту. Шлях гісторыі грамадства – гэта, як і жыццё паасобнага індывіда, не раўнюткі асфальт, а ўхабістая, на жаль, дарога, на якой за крутым пад’ёмам часта ідзе яшчэ больш круты і абрывісты спуск. Сапраўды, як напісаў неяк наш выдатны беларускі паэт Уладзімір Някляеў, дарога да Бога дрогкая.

Гэткая рэдкасць гармоніі на старонках гісторыі праяўляецца і ў спецыфіцы самога разумення прагрэсу. Ён не злучае мінулае і будучыню ў гарманічным жа адзінстве, а наадварот, разрывае іх, бязлітасна супрацьстаўляючы іх адно аднаму. З найбольшай выразнасцю гэта выступае ў праславутай праблеме бацькоў і дзяцей, выразна адзначанай яшчэ Іванам Тургеневым. Паміж пакаленнямі губляецца ўзаемаразуменне і ўзнікае адчужанасць, а то і проста адкрытая варажнеча. У нас на Беларусі назіраюцца часам выпадкі, калі дзеці і ўнукі бацькоў-дысідэнтаў становяцца самымі заядлымі кадэбістамі! Арганічная цэласнасць нацыі як сацыяльнага арганізму разрываецца на яго паасобныя ўзроставыя членікі. Плаўна-паступовая працягласць гісторыі губляе сваю бесперарыўнасць і ператвараецца ў шэраг дыскрэтных момантаў і нечаканых скачкоў. Натуральная сувязь паміж былым і сучасным рвецца і, як у шэкспірава Гамлета, the time is out of joint, распадаецца сувязь часу. Зноў перамагае не якасць, а, зусім па Генону, бясформенная колькасць. Не адзінае, а многае, не парадак, а хаос. Плюралізм становіцца парадаксальнай формай адзінства ісціны.

У галіне эстэтычных каштоўнасцей і ідэалаў гэтая няшчасная асаблівасць гісторыі знайшла красамоўнае выражэнне ў вядомым ужо напалеонавым афарызме і ў гэтак жа славутай гегелевай формуле, што ўсё ў гісторыі ўзнікае спачатку ў форме трагедыі, а знікае ў канцы – як камедыя, фарс. Гэта любіў паўтараць і Маркс, не падазраючы, што і сам ён з яго разуменнем камунізму падпадзе пад уздзеянне той жа неразумна-бязлітаснай заканамернасці. А калі ўспомніць расійска-бальшавіцкіх яго спадкаемцаў, распачаўшых сваю гістарычную дзейнасць з зусім ужо крывавай трагедыі, дык скончылі яны нават не фарсам, а катэгорыяй нізасці і брыдоты, што нам сёння цынічна дэманструе тая ж найноўшая расійская гісторыя.

Але ў гэтым славутым афарызме заключаны разам з тым і нечакана аптымістычны, неабвержаны ў сваёй сапраўднасці пункт. Калі нешта стала прадметам смеху, яно ўжо не ўваскрэсне ніколі. Абсмяяныя мерцвякі, як у Оскара Уайльда, баяцца смеху і не вылазяць з магіл. Тут, дарэчы, выступае не толькі адмоўны, але і дадатны бок асіметрыі часу. Смех сапраўды забівае насмерць, і не толькі ў эстэтычным аспекце. А тым болей агіда, гэта пачуццёва-суб’ектыўнае выражэнне катэгорый нізасці і брыдоты. У плане этычным бальшавікі і іх наступнікі, адправіўшыя на той свет мільёны ні ў чым не павінных сваіх жа людзей, аб’ектыўна былі самымі страшлівымі і агіднымі носьбітамі зла. Так ці гэтак, але гэта прыходзіцца прызнаць. Прэзідэнт Рональд Рэйган меў поўную рацыю, калі акрэсліваў і іх стварэнне – Савецкі Саюз як імперыю зла, нягледзячы на ўсе яе знешнія матэрыяльна-сілавыя дасягненні. Ды і дасягненні гэтыя мелі выключна наступальна-ваенны характар, а значыць, таксама служылі злу, а не дабру. Пра гэта з нядобрай красамоўнсцю сведчаць і ганебныя “подзвігі” саветаў у Венгрыі, Чэхаславакіі і Афганістане, і пастаянная пагроза развязаць сусветную ядзерную вайну. Па няшчаснай традыцыі нават цяпер, так бы мовіць, пасмертна ў сувязі з нядаўнім югаслаўскім крызісам і цяперашнімі чачэнскімі войнамі. Дарэчы, і сённяшнія беларускія ўлады таксама спрабуюць цынічна заігрываць з гэтым жахлівым фактарам.

Усё гэта нам здаецца ўжо дастаткова зразумелым пасля знаёмства з гегелевай тэарэтычна-філасофскай канцэпцыяй і з яе эмпірычнымі пацвярджэннем, зробленым Шпенглерам, Тойнбі і Сарокіным. Як ужо было сказана ў самым пачатку, з марксізмам, напрыклад, гэта сталася пераважна таму, што здзяйсняць свае ідэалы ён пачаў, сам ужо знаходзячыся на зыходнай галіне “сінусоіды”, калі матэрыяльнае пераважала над ідэальным, і матэрыялістычна-бязбожны светапогляд са свядомай устаноўкай на палітычную дыктатуру і ў перспектыве на архіпелаг ГУЛАГ проста не мог не прывесці да далейшага злаякаснага перараджэння і выраджэння камуністычнага ідэалу ўвогуле. Так, напрыклад, сёння думаюць многія, бачачы гэтую прычыну ў тым, што бальшавікі паразбуралі цэрквы і задушылі рэлігію. Але не толькі ў матэрыялізме і ваяўнічай атэістычнасці прыхільнікаў камуністычнай канцэпцыі заключалася асноўная прычына іх гістарычнага краху. Прычыны хаваюцца тут глыбей і маюць яшчэ больш агульны і таксама, як убачым, не вельмі прыемны для іх характар.



Папярэднікі Маркса, вядомыя пад назвай сацыялістаў-утапістаў, не былі такімі заядлымі матэрыялістамі і бязбожнікамі, як Маркс. Сен-Сімон, напрыклад, увогуле адкрыта прапаведаваў, як было сказана, хрысціянскі сацыялізм (!) і свядома арыентаваўся на ідэалы першапачатковага хрысціянства. Сацыялізм і быў для яго своеасаблівым новым хрысціянствам. Гэтае новае хрысціянства, згодна Сен-Сімону, магло быць толькі маральнай сістэмай, якая ні ў якім разе не павінна была штурхаць бедны клас да актаў гвалту і насілля супраць ураду і багацеяў. Ужыццё фізічнае сілы забаранялася ёю ў прынцыпе. Сен-Сімон увогуле лічыў, што палітыка павінна грунтавацца толькі на маралі. За гэта якраз і выступіў, выступіў груба і зняважліва супраць яго Карл Маркс, для якога не мараль, а менавіта насілле з’яўлялася спавівальнай бабкай гісторыі. Да чаго гэта прывяло, мы ўжо ведаем.

Яшчэ больш раннія з утапістаў Кампанела і Томас Мор (ад апошняга, дарэчы, і пайшло гуляць па кніжных старонках слова “утопія”) увогуле натхняліся славутай “Дзяржавай” заснавальніка аб’ектыўнага ідэалізму Платона, якога ў гэтым сэнсе можна было б увогуле назваць, як гэта робяць Р. Пёльман і І. Шафарэвіч, заснавальнікам... камунізму! Праўда, марксісты ад гэтага заўсёды сарамліва адкрэшчваліся. І ўсе гэтыя утопіі, нават не дайшоўшы яшчэ да рэалізацыі іх ідэалаў, выразна паказвалі схільнасць да азначанага злаякаснага перараджэння. У платонавай дзяржаве, напрыклад, на базе ідэалу прадбачыліся жорсткія законы і яшчэ больш жорсткія пакаранні за адступленне ад іх, якія распаўсюджваліся нават на мастакоў і паэтаў. Пакаранні, не выключаўшыя і смерць, хаця К. Хюбнер, як мы ўжо бачылі, не прымае гэтага ўсур’ёз, лічачы гэта своеасаблівай платонаўскай іроніяй. У ёй панавала самая поўная і прыдзірлівая цэнзура. Суб’ектыўны ідэаліст І. Г. Фіхтэ, што таксама не пазбегнуў платонава ўплыву, у сваім вядомым ужо нам праекце замкнёнай гандлёвай дзяржавы з яе вялізным паліцэйскім апаратам, афіцыйна надзеленым абавязкам па-стукацку “отслеживать” сваіх грамадзян, настолькі дакладна прадбачыў і прадказаў будучую дзяржаву “развітога сацыялізму”, што бедныя яе ідэолагі і гісторыкі філасофіі пазней лічылі за лепшае ўвогуле маўчаць пра тыя “нетактоўныя выбрыкі” знакамітага філосафа, суб’ектыўна, зрэшты, вельмі сумленнага і прамога. Нядобрую аднабаковасць падобных утопій яшчэ задоўга да Фіхтэ разумеў славуты французскі скептык і весяльчак Франсуа Рабле, што на браме сваёй Тэлемскай абіцелі не без ядавітай іроніі напісаў закон, якім толькі і павінны былі кіравацца шчаслівыя жыхары гэтай выдуманай установы: рабі, што хочаш! І сапраўды, там, дзе такім “утапістам” удавалася хоць крышку здзейсніць свае ідэалы, там і рабілі яны сапраўды, што хацелі. Нават прыхільнікі хрысціянскага сацыялізму сен-сіманісты Анфантэн і Базар, трапіўшы ў Амерыку і стварыўшы там свае прасацыялістычныя калоніі, хутка дайшлі да таго, што таксама пачалі абагульніваць не толькі маёмасць, але і жанчын (зрэшты, таксама не без Платонава ўплыву!), чым, натуральна, зацікавіліся амерыканскія суды, у тыя часы вельмі строгія ў маральных адносінах. У гэтым жа спецыфічным кірунку адразу ж пасля рэвалюцыі 1917 года пачала рухацца справа і ў бальшавіцкай Расіі, пра што з пахвалой і здавальненнем пісаў вядомы фрэйдыст-тэарэтык “сексуальнай рэвалюцыі” Вільгельм Райх. Але бальшавікі, трэба аддаць ім належнае, своечасова заўважылі нядобрае (тут не апошнюю ролю адыгралі і асабістыя погляды Леніна: успомнім яго палеміку пра шклянку вады супраць памінанай ужо Калантай, з мілай жаноцкай настойлівасцю ваяваўшай за цалкам “свободную любовь”) і перайшлі на больш адпаведныя часу пазіцыі строгага пурытанства, прыняўшага, аднак, пазней ханжаскі характар, якім крывадушна прыкрывалася зусім ужо цынічная палавая разбэшчанасць вярхоў пазнейшай камуністычнай партнаменклатуры. Варта толькі ўспомніць, напрыклад, сексуальныя подзвігі Берыі або тое, што было ўпершыню паказана ў вядомым расійскім фільме “ЧП районного масштаба”. Славутая гарбачоўская перабудова ў прынцыпе гэтага кірунку ніколькі не змяніла, а толькі скінула з яго сарамлівае пакрывала Ізіды, надзвычай паскорыўшы сёння ў Расіі той нядобры і вельмі непрыгожы працэс. Каб упэўніцца ў гэтым, дастаткова палюбавацца забавамі сённяшніх “новых рускіх”. Працэс гэты, дарэчы, захапіў заадно і Беларусь, дзе на старонках нават самой “Народнай Волі” можна сустрэць шчыра-наіўную пропаведзь, напрыклад, выгод і прыемнасцей сексуальнай “групавухі” ў параўнанні з, маўляў, традыцыйна-занудлівым парным сексам. Пропаведзь, падпісаную нават не журналістам-мужчынам, а вельмі, зрэшты, сімпатычнай прадстаўніцай прыгожага полу.

Справа, аднак, не абмяжоўваецца толькі ўтапічнымі сацыялістамі. Вялікая грамадзянская вайна ў Германіі часоў Рэфармацыі, што вялася выключна пад рэлігійнымі сцягамі аднаўлення чысціні першапачатковага хрысціянства, у некаторых крайніх сваіх варыянтах праводзілася вельмі жорстка і пагражала закончыцца тым жа. Калі нічога такога мы не можам сказаць пра яе ўсё такі гераічнага правадыра Томаса Мюнцэра, заплаціўшага ў барацьбе за свае ідэалы ўласным жыццём, то, напрыклад, у так званай камуне Іаана Лейдэнскага былі і зверскія масавыя забойствы, і гвалтаванне манашак, і зноў такі абагульніванне жанчын! Нездарма Марцін Лютэр у свой час так рэзка адвярнуўся ад прыхільнікаў Мюнцэра і тым болей азначанага Іаана. Нездарма ж пазней і Марксу з Энгельсам прыйшлося старанна адхрышчвацца ад аналагічных абвінавачанняў на старонках свайго славутага “Камуністычнага Маніфеста”. А гісторыя самой хрысціянскай каталіцкай царквы перад Рэфармацыяй на чале з неверагодна разбэшчаным папам Аляксандрам VI з сямейства Борджа, які ладзіў сексуальныя спаборніцтвы нават у самім Ватыканскім палацы, і з амаль што пагалоўнай прадажнасцю цераз індульгенцыі і сіманію сярод духавенства, з-за чаго па сутнасці і распачалася Рэфармацыя? А контррэфармацыйны перыяд каталіцызму, што таксама меў на сваім сумленні інквізіцыю, нічога агульнага, па-сутнасці, ужо не меўшую з прынцыпамі сапраўднага хрысціянства з яго ідэалогіяй любові і дабрыні? А вядзьмарскія працэсы, з такой педантычна-садысцкай дакладнасцю апісаныя Шпрэнгерам і Інстыторысам у іх сумна славутым “Молаце ведзьмаў”? А бессаромна здраджаная і спаленая бязвінна на кастры інквізіцыяй нацыянальная француская гераіня Жанна д’Арк, рэабілітаваная царквой толькі праз паўтысячы гадоў і ўжо аблітая брудам з пяра не каго-небудзь, а самога Вальтэра?

Усё гэта міжвольна прыгадвае ўжо і біблейскага Эклезіяста з яго кругамі і адсутнасцю новага пад Сонцам і нават яшчэ намнога даўнейшых піфагарэйцаў з іх пастаяннай і непазбежнай цыклічнасцю ў развіцці ўсяго існуючага. Гэта ж звярнула на сябе ўвагу і вялікага нашага земляка Ф. М. Дастаеўскага, прысвяціўшага гэтай пакутлівай праблеме сваю вядомую “Паэму пра інквізітара”, дзе хрысціянін-інквізітар адпраўляе на касцёр самога Хрыста. Сапраўды, зноў міжвольна пачынае ўспамінацца сярэднявечны цмок, што пажырае сябе з хваста, і ў голаву прыходзіць панічная думка, а ці не ёсць гэта ўвогуле нейкі вечны, бязлітасны і бессэнсоўны ўсеагульны закон. Надта ж выразна здзяйсняецца ён у гісторыі, і перад ім, як мізэрныя выдумкі, гаснуць знакамітыя жыда-масонскія змовы і загавары, якімі спрабуюць сёння некаторыя тлумачыць, напрыклад, расійскі 17-ты год або так званы “развал” Саюза, свядома ўжываючы тут слова “развал” замест “распад”. А некаторыя з нашых філосафаў і палітолагаў услед за Ф. Хайекам і К. Поперам дык і ўвогуле пачынаюць лічыць, што прычынай усяму гэтаму з’яўляецца не што іншае, як менавіта само ідэальнае і адпаведны яму ідэал. К. Попер, напрыклад, прама аб гэтым заяўляе ў сваёй зрэшты вельмі цікавай і шчыра напісанай кнізе пра адкрытае грамадства і яго ворагаў, дзе камунізм і фашызм якраз і трактуюцца толькі як сумныя, хоць і лагічна-заканамерныя наступствы спроб рэалізацыі ідэалу (!).

Гэта пакутліва-складаная праблема, і недарэмна пасаваў перад ёю геній Імануіла Канта, аднёсшага ўвесь клас падобных дыялектычных па сутнасці праблем да ліку ў прынцыпе невырашальных антыномій. Гегель смела паспрабаваў іх вырашыць, аб’явіўшы, што ісціна хаваецца ўсё ж такі ў адзінстве палюсоў азначаных антынамічных процілегласцей, якія то супрацьпастаўляюцца, то ўтвараюць тоеснасць у залежнасці ад фазы развіцця ўсей бінарнай катэгорыі. Аднак і Гегель не звярнуў спецыяльна ўвагі, чаму тоеснасць, што павінна была адпавядаць гармоніі, такая непастаянная і такая нядоўгая. І ўвогуле чаму яна часам зусім не становіцца тоеснасцю, хоць і Гегель падкрэслівае яе мінучасць, не без меланхоліі зазначыўшы ў сваёй “Эстэтыцы”, што нічога прыгажэйшага, напрыклад, за гарманічную антычную класіку не было і ўжо ніколі не будзе. А сучаснага яму чалавека дык і зусім з-за яго, чалавека, непрыемнай раздвоенасці параўноўваў… з амфібіяй.

Тым болей заблытваецца наша звыклае светаадчуванне, калі і само жыццё пастаянна ставіць перад намі нялёгкую задачу выбару паміж крайнімі катэгарыяльнымі станамі праблемы. Нават той жа Эклезіяст у гэтай сувязі дае нам сумніўную, як на наш погляд, рэкамендацыю ў вядомым афарызме пра тое, што і жывому сабаку лепш, чым мёртваму льву. І менавіта таму сёння, у невясёлую, а то і проста паскудную эпоху адмовы ад ідэалаў увогуле, пастаянна адчуваецца нешта кашчуннае, калі, напрыклад, нехта дазваляе сабе кпіць з трагічна-узнёслага Чэ Гевары або тым болей кубінскага лозунга patria o muerte – радзіма або смерць. Хоць у той жа час цяперашняя Кастрава Куба сама ўжо, нажаль, становіцца, аб’ектам камічным. Невядома яшчэ, што больш верна вядзе да вечнасці: або смерць, напрыклад, вернага сваім маральным прынцыпам арабскага ці японскага камікадзэ або вядомая сексолагам mort douce (смерць ад аргазму), ці смерць ад абжорства, як у фільме францускага кінарэжысэра М. Ферэры “Вялікая жратва”, абедзьве магчымыя ў прынцыпе і ў сабакі. Зрэшты, і інтуітыўна адчуваецца, што перавага тут у нашых вачах усё ж такі будзе на баку камікадзэ, які кіруецца духам, а не матэрыяльным, падвержаным смерці і распаду целам (у японскай культуры існуе нават спецыяльная этыка самурая, дзе гэтыя прынцыпы распрацаваны вельмі пераканаўча (63). Ці, як піша з’едліва-таленавіты Пялевін, лепш ужо Чэ Гевара, чым Рома Абрамовіч. Тая ж самая сумніўная думка агортвае нас і пры чытанні Эклезіяста з яго афарызмам наконт жывога сабакі і мёртвага льва. Пры ўсёй павазе да старажытнаіудзейскага мудраца прыходзіцца ўсё такі прызнаць, што ад гераічна загінуўшага льва застанецца патомства, з якога вырастуць новыя мужныя і магутныя львы, а сабака назаўсёды застанецца хоць і жывым, але па-ранейшаму сабакам.

Цікава, што азначаная невясёлая акалічнасць з немагчымасцю дасягнуць гармоніі паміж ідэалам і матэрыяльнай рэчаіснасцю, калі не лагічна пазнаная, то ўпершыню адчутая была не філасофіяй, а рэлігіяй, якая ў тым жа хрысціянстве, напрыклад, прама акрэсліла яе як законнае наступства грэхападзення чалавека і яго агульную ў выніку гэтага сапсаванасць. Не гуллівага пушкінскага грэхападзення з “Ґавриилиады”, а як яно менавіта апісана ў Бібліі, калі Д’ябал, спакушаючы Еву, нашэптвае ёй, што, адведаўшы яблыка з дрэва пазнання, яны абодва з Адамам стануць як богі. Гэта значыць змогуць дзеля ўласнай выгады падняцца над прыродай і супрацьпаставіцца ёй. Паслухаўшы Д’ябла, яны парушылі райскую гармонію і менавіта за гэта аказаліся асуджанымі ў муках раджаць дзяцей і здабываць хлеб свой у поце твару свайго. У Бібліі, праўда, не вельмі выразна гаворыцца пра тое, адкуль у Сусвеце яшчэ да стварэння жыцця і чалавека ўзялася энтрапія, але адносна прычын вышэйазначанай шпаркабежнасці стану гармоніі і звязанай з ёю райскай прыгажосці, сказана, як для рэлігіі, дастаткова дакладна. Сярод антраполагаў і археолагаў, як ужо гаварылася, існуе нават думка, што біблейскі рай мог быць своеасаблівым успамінам пра эпоху росквіту палеалітычнага грамадства і яго культуры, ад якой захавалася для нас славутае мадленскае протамастацтва. Такой думкі, напрыклад, прытрымліваўся Герберт Кюн, хоць, паводле заўвагі В. Крауса, прырода перыяду чацвярцічнага абледзянення напамінала хутчэй пейзаж на Месяцы, чым райскі раскошны сад. Пераход жа да неаліту адчуваўся і тады як рэзкая і амаль што катастрафічная змена і, напрыклад, даследчык першабытнай еўрапейскай культуры М. Гёрнэс, меркаваў, што гэта магло быць звязана і з такімі несумненна рэальнымі гістарычнымі катаклізмамі, як той, што лёг у аснову тэкста пра біблейскі патоп.

Азначаны пераход сапраўды быў дастаткова рэзкім і мог цалкам адбіцца і на адчуванні гарманічнасці або дысгарманічнасці чалавечага жыцця і акаляючага яго асяроддзя. Вельмі працяглы перыяд палеаліту характарызаваўся, як вядома, збіральніцтвам і паляваннем, калі паміж дзеяннем па здабыванні ежы і спажываннем яе праходзіў адносна кароткі час і працэсы сацыяльна-разумнага планавання гэтай дзейнасці і індывідуальна-пачуццёвага спажывання яе прадукта не разыходзіліся яшчэ ў часе далёка адно ад аднаго. Неаліт жа з яго апрацоўкай зямлі, вырошчваннем раслін і гадоўляй жывёлы развёў адносна далёка адзін ад аднаго абодва гэтыя працэсы, у першым з якіх якраз і рэалізоўваўся ідэальны пачатак. Чалавеку прыходзілася ўжо загадзя выпрацоўваць у сваёй не вельмі развітой яшчэ галаве дастаткова падрабязныя, скажам так, ідэальныя мадэлі, якім і павінна была падпарадкоўвацца ўся яго матэрыяльна-фізічная гаспадарчая дзейнасць. Моманты, калі абодва працэсы аб’ядноўваліся ў прыемным акце гарманічнага задавальнення сваіх патрэб, сапраўды сталі больш скорацечнымі, што і лягло пазней у аснову вышэйазначанага непастаянства гармоніі і прыгажосці ў гісторыі чалавека і яго культуры. Чалавек жа ўвогуле, як вядома, тым і адрозніваецца ад жывёлы, што, перш чым зрабіць нешта, павінен выканаць тое ж самае спачатку ў думках. Чалавек ужо па сваёй сутнасці ёсць, так бы мовіць, істота з ідэаламі. Калі Бенджамін Франклін акрэсліваў чалавека як toolmaking animal (жывёла, што вырабляе прылады), дык азначэнне яго як жывёлы з ідэаламі было б, думаецца, яшчэ дакладнейшым. Без ідэалаў жа ён паўстае перад намі ўсяго толькі вельмі звычайнай жывёлінай. Або, згодна Роберту Грыну, ён нават і ад жывёлы вельмі невыгадна адрозніваецца здольнасцю хітрыць і падманваць141. Гэта якраз сустракаецца і сустракаецца вельмі нярэдка на пэўных старонках чалавечай гісторыі, папераменна чаргуючыся з чалавекам ідэальным і прыкметна абганяючы апошняга, як мы ўжо бачылі, у колькасным плане. Прычым, калі чалавек ідэальны адпавядае ў эстэтычных адносінах катэгорыі ўзнёсла-прыгожага, то такі хітрун і падманшчык поўнасцю ўвасабляе ў сабе нізасць, а то і брыдоту. Гэта багата назіраецца, на жаль, і сёння.

Чалавек звычайна ганарыцца сваім падабенствам да Бога, але гэта ж самае можна трактаваць і па-біблейску, як вынік боскага пакарання яго за ганарлівасць у выглядзе расшчаплення яго цэласнай першапачатковай прыроды на дух і цела, ідэальнае і матэрыяльнае, мэту і сродак. І як вынік жа можа толькі зрэдку як пэўнай узнагародай цешыцца шчасцем і прыгажосцю гармоніі паміж дзвюма яго процілеглымі іпастасямі духу і цела, ідэальнага і матэрыяльнага. Цешыцца як толькі часовым перамір’ем паміж вечна ваюючымі Ягве і Люцыферам, Армуздам і Арыманам, нірванай і майяй і г. д. У гэтым і заключаецца сэнс рэлігійнага грэхападзення чалавека.



Больш таго, калі зноў успомніць пра энтрапію, дык становіцца зразумелай і адзначаная вышэй непрыемная ўласцівасць некантралюемага паскарэння прагрэсу, у ходзе якога гэтая гармонія сустракаецца ўсё радзей і радзей. Старажытны чалавек, хоць і ставіўся ўжо да прыроды як нейкі валадар (дастаткова напомніць, што згодна меркаванням некаторых палеантолагаў менавіта ўжо гэтым чалавекам быў знішчаны такі неадольны, здавалася б, асілак, як мамант!), але ўсё ж такі пэўная ўзаемасувязь і раўнавага з прыродай у яго была. Пераважная большасць цяперашніх нашых хатніх жывёл і культурных раслін, напрыклад, былі прыручаны і выведзены менавіта ў тыя далёкія часы, факт у нашым кантэксце вельмі красамоўны і шматзначны. Гэта значыць, што дасягалася ўсё такі пэўная гармонія паміж прыродай і чалавекам. Пачынаючы з пісанай гісторыі мы гэтым ужо не займаемся, хоць і можна было б, напрыклад, прыручыць такіх высокаарганізаваных марскіх жывёл, як кіты і дэльфіны, або нашых даўнішніх лясных суседзяў - аленя і лася (аленя, праўда, прыручылі, але зноў такі прадстаўнікі вельмі старажытных паўночных культур). Жывёлагадоўля і першапачатковае земляробства таксама, зразумела, зніжалі негэнтрапійны ўзровень прыроднага асяроддзя, але далёка не так катастрафічна, як гэтае зніжэнне пачалося з узнікненнем тэхнічнага прагрэсу. Звычайная дзікая птушка, напрыклад, жыве ў гарманічным адзінстве з прыродай (пры ўмове, што адсутнічае разбуральнае для прыроды ўмяшанне чалавека!), а сучасны звышгукавы авіялайнер аплочвае свае хуткасныя і іншыя магчымасці цаной пачварнай, па сутнасці, некантралюемай дэзарганізацыі акаляючага прыроднага асяроддзя. Яго негэнтрапійны, скажам так, агульны КПД намнога ніжэй, напэўна, чым нават у паравоза. Колькі аднаго толькі кіслароду ён спальвае за раз, замяшчаючы яго вуглекіслым газам, а колькі ў момант распыляецца канцэнтраванай працы шматлікіх людзей, затрачанай на здабычу нафты, ачышчэнне бензіну, здабычу алюмінію, канструяванне і вытворчасць дэталей самалёта і г. д. і да т. п.?

1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   30


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка