М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу




старонка10/30
Дата канвертавання14.03.2016
Памер7.26 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   30
-рэгіянальны ўзровень, толькі яшчэ фарміруецца і не мае не толькі якой-небудзь юрыдычна-прававой рэалізацыі, але і як толькі яшчэ сам ідэал дагэтуль усведамляўся недакладна. Ён больш-менш прыкметны на культурным узроўні, дзе ён выступае ў якасці пэўных адметных рысаў, напрыклад, еўрапейскай, афрыканскай або далёкаўсходняй культуры і выступае ў цесным перапляценні з другімі ідэаламі, як, напрыклад, рэлігійна-канфесійным. Тым не менш пэўная актыўнасць і дзейснасць гэтых ідэалаў выразна адчуваецца і не толькі ў чыста дэкларатыўных выразах тыпу “еўрапейскія ідэалы” ці што-небудзь аналагічнае, падобна так званаму еўропацэнтрызму, але і ў дзейнасці, напрыклад, палітыкаў, заключаючых пэўныя дамовы паміж дзяржавамі, што грунтуюцца на міжнародным праве, рэгіянальных культурных традыцыях, абставінах, інтарэсах і г. д. І ўжо зусім выразна гэты рэгіянальны узровень ідэалу выступае ў апошнія часы, калі так абвастрылася, напрыклад, супярэчнасць паміж крыху ўжо ўпадніцкай амерыканаеўрапейскай культурай і перажываючай сёння імклівы духоўны і матэрыяльны пад’ём культурай ісламскай, пра што С. Хантынгтан напісаў як пра clash of civilisations (сутыкненне цывілізацый) і ў чым ён схільны бачыць нават магчымасць новай сусветнай вайны (168).

Куды большай дзейснасцю за вышэйпералічаныя вылучаецца нацыя як пэўная сацыяльная норма і адпаведны ёй ідэал. Гэта мае месца таму, што менавіта на гэтым узроўні ідэальнае мае сабе дакладны матэрыяльны адпаведнік у форме мовы, якая ў адзінстве са свядомасцю як ідэальным пачаткам утварае найбольш рэальнае існаванне гэтай свядомасці. І не толькі мовы, але і ўсёй нацыянальнай культуры. Пад нацыяй, фігуральна кажучы, мы маем яшчэ магутны падмурак у выглядзе таго, што называюць звычайна этнасам і што сваімі глыбіннымі апорамі ўваходзіць і ў антрапалагічную глебу, маючую ўжо біялагічна-расавы характар. Нацыянальная норма знаходзіць сабе моцны сродак матэрыялізацыі і ў асобе сістэмы прававых нормаў, якія ў сваёй сукупнасці складаюць густую сетку законаў, утвараючых і арганізуючых соцыум як суверэнную дзяржаву. Менавіта ў нацыі ў якасці пэўнага тыпу сацыяльнай агульнасці знаходзіць увасабленне і нацыянальная самасвядомасць як своеасаблівае калектыўнае або, як некалі сказана было М. С. Трубяцкім, “саборнае Я”. Нацыянальная самасвядомасць у сацыяльна-псіхалагічным плане выразна выступае як своеасаблівае “Мы-пачуццё”, зліваючыся з гэтым “саборным Я” у цесным арганічным адзінстве. Ні ў якой другой сацыяльнай агульнасці не назіраецца такога цеснага адзінства і такой унутранай структураванасці, як у нацыі, яе сацыяльных нормах і адпаведна таму нацыянальных ідэалах. Прагалошаны марксізмам пралетарскі інтэрнацыяналізм, што базуецца на норме класавай, як убачым ніжэй, куды слабейшы, чым нацыянальная еднасць і адпаведная ёй сацыяльная норма нацыі.

Толькі ў межах нацыі дасягаецца поўнае на дадзеным узроўні ўзаемаразуменне паміж людзьмі дзякуючы, адзінству мовы, што цягне за сабой адпаведна і рэальнасць адзінства нацыянальнай нормы як вынік узаемаразумення людзей. Нішто іх так не аб’ядноўвае, як гэтае ўзаемаразуменне, а яно магчыма толькі пры наяўнасці ўсім зразумелай і аднолькава ўсімі адчуванай з пялёнак мовы. Быць абсалютна паміж сабой зразумелымі – г. зн. уваходзіць у адну і тую ж інфармацыйна-структурную сетку агульнай сістэмы як пэўнай цэласнасці. Гэта ж, у сваю чаргу, прадвызначае адзінства і дзейснасць нацыянальнай ідэі як выразна акрэсленага ідэалу. Ідэалу, які выступае ўжо не толькі як пэўнае ідэальнае Sollen, але і ў некаторай ступені як ўжо рэалізаванае сацыяльнае Sein, быццё.



Наступны за нацыяй узровень іерархічнай сацыяльнай структуры – клас таксама ўжо не валодае той цэласнасцю і адзінствам, як мы бачылі гэта на ўзроўні нацыі. Хоць ён і назіраецца дастаткова выразна (некаторыя нашы ”прагрэсісты” па-невуцтву лічаць катэгорыю класа толькі марксісцкай выдумкай, абвінавачваючы і тых, хто карыстаецца ёю сёння, у “саўковасці”), тым не менш калі наступае калізія паміж нацыяй і класам, прыярытэт заўсёды атрымлівае нацыя як больш шырокая і больш моцная па сваёй сплочанасці агульнасць. Таму і класавыя ідэалы ўспрымаюцца ў параўнанні з ідэаламі нацыянальнымі як больш вузкія і больш прыватныя. І ў чыста лагічным сэнсе нацыя ўяўляе сабой старэйшую за клас катэгорыю. Таму Маркс зрабіў не толькі сацыяльную, але і чыста лагічную памылку, калі аб’явіў клас катэгорыяй у гэтым сэнсе важнейшай, чым нацыя. Не ратавала тут справу і ўведзенае ім паняцце пралетарскага інтэрнацыяналізму, якое аказалася штучным і алагічным ўтварэннем, і будучы па сутнасці сваёй утапічным аб’яднаннем класаў, у рэальнасці імгненна распадалася, як толькі ўзнікала вышэйпамянёная калізія паміж класам і нацыяй. Нацыя як больш моцнае сацыяльнае адзінства адразу ж разрывала слабое і хліпкае, хоць, здавалася б, і больш шырокае адзінства пралетарскага інтэрнацыяналізму. Гэта адразу ж пацвердзілася ў рэальнасці, напрыклад, яшчэ ў пачатку першай сусветнай вайны, калі рабочыя нечакана для прававерных марксістаў пакінулі гэты інтэрнацыяналізм і, як тады гаварылі, “разыйшліся па нацыянальных кватэрах”, а іх сацыял-дэмакратычныя правадыры прагаласавалі за ваенныя крэдыты. Тое ж самае паўтарылася і напярэдадні распаду Савецкага Саюза. Нават самыя вострыя класавыя супярэчнасці, якія выразна пачалі выступаць у апошнія дзесяцігоддзі існавання гэтай штучнай імперскай супольнасці і якія былі акрэслены Мілаванам Джыласам менавіта ў якасці класавых супярэчнасцей паміж працоўнымі і камуністамі як новым класам, аказаліся не асноўнымі. Першымі спрацавалі супярэчнасці нацыянальныя. Гэта проста такі па-прароцку прадказаў расійскі дысідэнт А. Амальрык у сваёй самвыдацкай працы “Ці дажыве Савецкі Саюз да 1984 года?”, дзе ён прама пісаў, што савецкая імперыя пачне распаўзацца менавіта па нацыянальных швах. Гэта было бліскуча пацверджана самім ходам пазнейшай гісторыі (Ігар Шафарэвіч, праўда, у яго нашумелай у свой час кнізе “Русафобія” растлумачвае гэта як толькі чыста яўрэйскую антырускую пазіцыю Амальрыка, але ж такое мог напісаць і беларус, прадстаўнік таксама “малога” ў параўнанні з рускім народу!). Ды і ў пазнейшыя гады ўсё гэта пацвярджалася не раз, калі ўспомніць хоць бы злачынную вайну ў Афганістане, дзе праславуты класавы “интернациональный долг” пацярпеў ганебнае паражэнне ад народа і яго муджахедаў, сплочаных менавіта нацыянальнай ідэяй. У яшчэ больш пераканаўчай форме гэта дэманструе сёння маленькая гераічная Чачня, процістаючы ў дзесяткі, а то і сотні разоў пераўзыходзячай яе і тэхнікай і людзьмі Расіі. З лёгкай рукі марксістаў на базе класавай супольнасці і з класавымі ж ідэаламі ўзнікалі палітычныя партыі і аб’яднанні, але ўсе яны аказваліся бяссільнымі, калі пачыналі процістаяць ідэалам нацыянальным, што пераканаўча прадэманстравала і германская гісторыя пачатку 30-х гадоў ХХ стагоддзя, калі нават слепа абмежаваныя толькі расава-нацыянальнай ідэяй нямецкія нацыянал-сацыялісты перамаглі законна, на выбарах “інтэрнацыянальных” камуністаў і сацыял-дэмакратаў.

Праўда, апошні прыклад паказвае, што магутны меч нацыянальнага ідэалу двухбаковавостры і патрабуе вельмі асцярожнага з ім абыходжання, асабліва калі яго спрабуюць падмацоўваць яшчэ і матывамі расавай перавагі. У сілу такой сваёй сацыяльнай моцы нацыянальны ідэал можа прэтэндаваць і на прыярытэт у адносінах да ідэалаў вышэйшага ўзроўню, як, напрыклад, агульначалавечая норма, што і здарылася, дарэчы, з тымі ж нямецкімі фашыстамі, якія не толькі дабіліся для Германіі раўнапраўя ў тагачаснай Еўропе, але і захацелі падпарадкаваць нямецкай нацыі разам з Еўропай і чалавецтва і ўвесь астатні свет. Тады пачынае спрацоўваць, даказваючы на справе сваё лагічнае старшынства, агульначалавечая норма, што і прадэманстравала сама гісторыя ў перыяд другой сусветнай вайны. Характэрна, напрыклад, што Чэрчыль, апраўдваючы тагачасную падтрымку Англіяй Савецкага Саюза, на другі ж дзень пасля нападу Германіі на Саюз ў сваёй знакамітай парламенцкай прамове спаслаўся не на нацыянальныя інтарэсы Англіі, а менавіта на тое, што Гітлер і гітлерызм ёсць поўнасцю антычалавечыя і амаральныя з’явы. Як рэалізацыя агульначалавечай нормы і адпаведнага ёй ідэалу была створана, дарэчы, і сама Арганізацыя Аб’яднаных Нацый.



Прафесійная норма і адпаведны ёй ідэал аказваецца нормай яшчэ больш слабой у сэнсе яе агульнасці, чым норма класавая. Зразумела, што і тут пад гэтым словам маецца на ўвазе не адна, а цэлы пакет пэўных рысаў і асаблівасцей, якія прад’яўляюцца грамадствам чалавеку і патрабуюцца ад яго як ад члена дастаткова вялікай групы людзей, аб’яднаных той або іншай прафесіяй і разглядаючых гэтыя рысы і асаблівасці як своеасаблівыя нормы і ідэалы. Гэтыя нормы і ідэалы бытуюць сёння пераважна ў маральнай, ідэальнай форме, г. зн. у большай ступені як ідэалы ў вузкім сэнсе слова, чым нормы, хаця існуюць і пэўныя нарматыўна аформленыя ідэалы, як, напрыклад, прафсаюзнае заканадаўства, пэўныя прафесійныя інструкцыі, правілы бяспекі, прафесійнай этыкі, як, напрыклад, этыка ўрача, і да т. п. У Сярэднявеччы ж падобныя нарматывы выконвалі значную ролю ў форме юрыдычнай цэхавай рэгламентацыі. Такія нормы і ідэалы могуць адыгрываць ужо і не толькі пазітыўную ролю, нярэдка выступаючы пад маркай прафесійнага снабізму (напрыклад, рускі выраз “военная косточка”), а то і з яшчэ больш нядобрымі прыкметамі, як, напрыклад, некаторыя прадстаўнікі паліцэйскіх органаў і пэўных спецслужбаў, якія ўсіх астатніх лічаць па прывычцы патэнцыяльнымі злачынцамі і “врагами” і могуць часам супрацьстаўляцца нормам самога гуманізму, як гэта было, напрыклад, у колішнім Савецкім Саюзе і цяпер па-маленьку зноў раздуваецца палітыкамі ў сучаснай федэральна-імперскай Расіі.

Нормы і ідэалы малых сацыяльных груп, або, як іх называлі ў марксісцкай сацыялогіі, працоўных калектываў, маюць яшчэ больш вузкую сферу дзейнасці і выступаюць часцей за ўсё ў форме нейкіх традыцый і звычаяў, характэрных для дадзенага калектыва і часам замацаваных у пэўных нарматыўнага тыпу дакументах як, напрыклад, правілах унутранага распарадку, рэкламных праспектах і г. д. Гэта адносіцца як да параўнаўча вялікіх калектываў, як, напрыклад, фірма, фабрычнае аб’яднанне і інш., так і да калектываў малых – фабрыкі, заводы або нават невялікай майстэрні, дзе людзей звязвае ўжо і асабістае знаёмства. Тут таксама назіраецца цалкам зразумелая залежнасць як ад агульнакультурных, так і ад мясцовых характэрных асаблівасцей. Напрыклад, у Японіі такога тыпу нормы адыгрываюць вельмі значную сацыяльна-рэгулятыўную ролю, выразна выступаючы і як своеасаблівыя мясцовыя, так бы мовіць, ідэалы і як пэўныя іх рэалізацыі ў няпісаных, але дастаткова моцных соцыякультурных традыцыях, нормах і звычаях у межах фірменнага, напрыклад, аб’яднання і г. д.

Такія ж агульнасці, як радня, сябры і знаёмыя, маюць яшчэ меншы нарматыўна-ідэальны паняццевы аб’ём, які вельмі залежыць яшчэ і ад мясцовых соцыякультурных асаблівасцей. Калі на Каўказе, як ўжо гаварылася, яны і дагэтуль маюць дастаткова моцны нарматыўны характар і характар пераважна з дадатным знакам (кунацтва), то ў былыя савецкія часы на тэрыторыі СССР яны лічыліся нават чымсьці адмоўным (кумаўство, сямейственасць і г. д.), выступаючы як нешта сацыяльна непажаданае і процістаячае больш шырокім ідэалам і нормам сацыялістычнага грамадства. Усё гэта, дарэчы, як убачым, мае сваё спецыфічнае значэнне і свой сэнс у дыяхранійным, гістарычным аспекце, дзе яно тлумачыцца як пэўныя фазы працэсу гістарычнага развіцці ідэалаў і нормаў і можа мець месца не толькі ў так званых сацыялістычных грамадствах.

На ўзроўні сям’і ідэалы і нормы зноў такі выступаюць дастаткова акрэслена ў ролі сацыяльна-рэгулюючых фактараў з дастаткова ж акрэсленым адрозненнем паміж іх спецыфікай. У якасці ідэальных патрабаванняў і экспектацый яны выступаюць тут у выглядзе трох асноўных ліній: узаемны маральны абавязак паміж мужам і жонкай з ярка выражаным ідэальным характарам (ідэальная вернасць “до гроба” і г. д.), маральны абавязак у адносінах да дзяцей і тое ж самае адносна старых бацькоў. Гэтыя ідэальныя патрабаванні і экспектацыі маюць дакладна выражаны характар і востра адчуваюцца грамадствам і паасобнымі індывідамі пры тых або іншых зменах або, тым болей, скажэннях у гэтай галіне іх сацыяльнага бытавання. І ў сацыяльна-нарматыўным аспекце яны матэрыялізуюцца ў форме пэўных дастаткова дакладна акрэсленых юрыдычна-прававых нормаў, якія ў пэўных канфліктных сітуацыях могуць мець нават матэрыяльна-прымусовы характар.

І, нарэшце, на ўзроўні паасобнага індывіда як сацыяльнай адзінкі мае месца таксама своеасаблівая ідэальная нарматыўнасць ў выглядзе пэўных асабістых прынцыпаў, якімі чалавек ужо як канкрэтна-індывідуальная асабістасць кіруецца ў прыватным жыцці і якія хоць і маюць зусім ужо прыватны, асабісты характар, але ў адносінах да канкрэтных паасобных учынкаў выступаюць таксама як нешта адносна ідэальнае і ў той жа час аб’ектыўна неабходнае і заканамернае, па крайняй меры, для дадзенай асобы як пастаянныя рысы яе характару, непасрэдна за якімі ідуць ужо чыста антрапалагічныя, расавыя асаблівасці, якія адносяцца ўжо да біялагічна-пачуццёвай структуры чалавека. Вось такую спецыфіку маюць сацыяльныя ідэалы і нормы пры іх паасобным аналізе. Тыя самыя нормы, што былі пералічаны тут ужо ў самым пачатку нашага тэксту. Але пэўная і дастаткова выразная спецыфіка выступае і пры разглядзе іх як пэўнай цэласнай сістэмы з агульнага пункту погляду.

Ідэальнае і матэрыяльнае як палюсы процілегласці самастойна не існуюць, што было паказана ўжо раней, і рэальнае быццё яны атрымліваюць толькі ў дыялектычна супярэчлівым, гаворачы словамі Гегеля, адзінстве. Чалавек, разгляданы выключна як нешта матэрыяльнае, – гэта ўжо не чалавек, з чым пагаджаўся нават сам Маркс, і нават не жывёла. Калі браць праблему да канца, ён усяго толькі хаатычнае воблака элементарных часцінак. Таксама і Бог сам па сабе, адрозна ад свайго цела – прыроды, так жа з’яўляецца абстракцыяй і рэальна не існуе, што шчыраму верніку можа здацца на першы погляд і непрымальным. Аднак, калі ўспомніць хоць бы таго ж Дыянісія Арэапагіта з яго апафатычным падыходам да праблемы Бога, які, згодна Дыянісію, прынцыпова не можа быць акрэслены як нешта канкрэтнае і, значыць, абмежаванае (гэты пункт погляду пазней быў развіты далей Майстрам Экхартам, Якабам Бёмэ і некалькі пазней Спінозам, якія ўвогуле прыйшлі, як мы памятаем, да вываду, што Бог ёсць, амаль што па Гегелю, нішто, але такое нішто, з якога ўзнікае ўсё), дык прыходзіцца лагічна дапусціць, што рэальнасць і Бога як найвышэйшай нормы і нормы самай першапачатковай, у ролі якой выступае норма асабістая, знаходзіцца дзесьці пасярэдзіне ўсёй іерархічнай сістэмы грамадскіх нормаў і ідэалаў.



Ідэал і нацыянальная норма. Вось гэтай залатой сярэдзінай і з’яўляюцца нацыянальныя нормы і ідэалы як праяўленне адпаведнага ўзроўню сацыяльнай сістэмы ўвогуле. Калі, напрыклад, узяць узровень агульначалавечай нормы, вядомай як гуманізм, то яна ўсё ж такі будзе яшчэ ў пэўнай меры абстрактнай і не маючай цалкам рэальнага існавання, або быцця. Яна існуе яшчэ не столькі як рэальнасць, колькі як ідэальная павіннасць (у сэнсе нямецкага Sollen або рускага “долженствования”), і не рэалізуецца, напрыклад, у агульначалавечай мове як носьбіту ўсяго комплексу сацыяльных ідэалаў і нормаў, якой, як вядома, не існуе ў яе канкрэтна-матэрыялізаванай форме. Гэта пакуль што толькі ідэал, які не атрымаў яшчэ нарматыўнай юрыдычна-прававой матэрыялізацыі. Таму і прававыя дакументы, дарэчы, арганізацый, выступаючых ад імя гэтай нормы, як, напрыклад, Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, не маюць рэальнай юрыдычнай сілы, застаючыся пакуль што пераважна маральным Sollen, маральна-духоўнай павіннасцю, рэкамендацыяй. Па той жа прычыне ўвогуле яшчэ больш далёкая ад рэальнасці і ідэя сусветнага ўраду, пра якую немала гаварылася на Захадзе ў першыя пасляваенныя гады. Роўна і тая ж асабістая норма, якой кіруецца ў сваім прыватным жыцці паасобны індывід, хоць і мае сацыяльны характар, але яна яшчэ настолькі вузкая і неабавязковая для другіх, што рэальнасць яе таксама вельмі нязначная. Гэта норма тут увогуле ўжо не столькі абавязак, колькі як права і права менавіта суб’ектыўнае. Вельмі пашыранае на Захадзе паняцце правоў чалавека нечакана набывае некалькі двухсэнсоўны характар, характар не духоўнага ідэалу, а чыста пачуццёвага індывідуальнага жадання і самавольства. У сувязі з гэтым некаторыя пачынаюць сёння гаварыць побач з правамі і аб неабходнасці сістэмнай распрацоўкі і абавязкаў чалавека. Гэта індывідуалістычнае адценне сэнсу правоў чалавека асабліва выразна адчуваецца і з непазбежнасцю паўстае перад намі, калі ўзнікае праблема правоў народа, нацыі. Праблема, якая на сучасным Захадзе, як здаецца, зусім нераспрацаваная і лічыцца там чымсьці вельмі неактуальным (57). Сказанае трэба асабліва ўважліва ўлічваць, калі размова пачынае ісці пра сітуацыю ў сённяшняй абезідэаленай і абязбожанай Беларусі, якую імкнуцца поўнасцю пазбавіць права на нацыянальную незалежнасць і суверэнітэт і дзе за правамі чалавека спрабуюць схавацца не толькі амаральныя, але і проста цынічна крымінальныя элементы.

Найбольш жа поўнай рэальнасці дасягае менавіта нацыянальная норма (мы тут наўмысна дзеля зручнасці ўжываем гэты тэрмін у адзіночным ліку, хоць яна заключае ў сабе, так бы мовіць, і цэлае мноства больш канкрэтных і вузкіх паднормаў), што праяўляецца ў агульнай зразумеласці нацыянальнай мовы і агульнай жа прынятасці і абавязковасці выражанай гэтай мовай нацыянальнай нормы, нацыянальнага ідэалу. Тут ідэальнае ў форме нацыянальнай самасвядомасці з усімі больш канкрэтнымі яе праявамі, як, напрыклад, мараль і матэрыяльнае ў форме мовы як матэрыялізаванай свядомасці яе выражэнне з усімі ж яе таксама больш канкрэтызаванымі формамі, як іерархічная сістэма пісаных законаў і няпісаных звычаяў на розных узроўнях сацыяльнай структуры і да т. п., – усё гэта выступае перад намі ўжо ў дастаткова рэальным стане. Нацыянальныя ідэалы ў якасці нормаў рэалізуюцца ў суверэннай нацыянальнай дзяржаве, дзе азначаныя ідэалы знаходзяць сабе здзяйсненне якраз у тым, што яшчэ Гегель, як мы бачылі, акрэсліваў як рэальнасць маральнай ідэі і што сёння можна было б трактаваць і як рэальнасць нацыянальнай самасвядомасці. Менавіта толькі ў гэтым выпадку дзяржава адыгрывае ролю рэальнага, г. зн. аб’ектываванага калектыўнага суб’екта, які дзейнічае не ў якасці бяздушнай машыны для падаўлення варожых класаў (Маркс), не як дыктатура пралетарыяту, прымусова выконваючая сацыяльнаарганізуючую ролю ў грамадстве, дзейнічаючы толькі як грубая матэрыяльная сіла (Ленін і Сталін)95 і зусім ужо не як жывёльная сіла самага магутнага самца, што з неверагодным цынізмам сцвярджаюць палітыкі сённяшняй Расіі (Хакамада), але як сіла ісцінна ідэальная, духоўная, творчая, што дзейнічае ад імя ідэалу і ў канечным ліку ад Боскага імя. Якраз гэта дарэчы, і меў на ўвазе апостал Павел, калі сцвярджаў, што ўсякая сапраўдная ўлада – ад Бога. Ён меў тут на ўвазе не чыста сілавую, касмапалітычную ўладу рымскіх імператараў, якой ён, як і ўсе яго сучаснікі раннія хрысціяне, увогуле не прызнаваў, а менавіта такую сапраўдную, скажам так, ідэальную ўладу. Над гэтым жа задумваўся і Тамаш Аквінскі, калі акрэсліваў сэнс паняццяў сivitas Dei i civitas terrena. Таму самай устойлівай формай дзяржавы ў гісторыі аказалася не шматнацыянальная імперыя, што падтрымлівае сваё адзінства штыкамі і танкамі, а менавіта самастойная нацыянальная, унітарная дзяржава, што і назіраецца зараз у бурным працэсе адраджэння такіх дзяржаў не толькі ў Беларусі, але і ў глабальным масштабе. Зрэшты, намёк на гэта, і намёк дастаткова прамы, мы знаходзім ужо ў біблейскім апавяданні пра будоўлю Вавілонскай вежы, гэтым самым раннім імперскім сімвале, згодна якому Бог рашуча спыніў гэтую будоўлю, змяшаўшы маўленне людзей, г. зн. стварыўшы паасобныя нацыянальныя мовы.

Нацыянальны ідэал і адпаведная яму норма менавіта дзякуючы мове мае выразную канкрэтна-аб’ядноўчую функцыю, якая якраз і вызначае азначаную спецыфіку нацыянальнага ідэалу і адпаведнай яму сацыяльнай нормы. І другія сацыяльныя нормы і ідэалы існуюць і фіксуюцца на мове канкрэтнага народа, канкрэтнай нацыі, што і надае нацыянальны характар усёй сукупнасці ідэалаў і нормаў гэтага народа як яго нацыянальнай самасвядомасці. Гэты характар пранікае не толькі на ніжэйшыя структурныя ўзроўні грамадскай сістэмы, як клас, прафесійны ўзровень і інш., але і на ўзроўні вышэйшыя, такія як глабальна-рэгіянальны, агульначалавечы і нават рэлігійна-тэалагічны ўзровень. Нацыянальнасвядомыя беларусы сёння, напрыклад, імкнуцца ўвайсці ў еўрапейскае сацыяльнае адзінства, але толькі як самастойная нацыя са сваёй нацыянальнай культурай і мовай. Тое ж самае і адносна агульначалавечага ўзроўню. Тут таксама гуманізм уяўляецца нам, беларусам, не як шэрая ўсярэдненая боўтанка-сумесь, а як яркі шматкаляровы дыван, на якім беларускі народ са сваёй культурай і мовай займае, падобна яскравай пляме на гэтым дыване, сваё характэрнае месца ў гарманічным адзінстве з другімі народамі. Нават на рэлігійным узроўні беларус звяртаецца да Бога на сваёй уласнай, роднай, нацыянальнай мове, і ў гэтым сэнсе глыбока сімвалічным аказваецца факт скарынінскага перакладу Бібліі менавіта на беларускую мову, што, зрэшты, увогуле было характэрна для еўрапейскіх народаў перыяду Рэфармацыі і Адраджэння, калі менавіта і фарміраваліся іх нацыянальны ідэал і нацыянальныя дзяржавы. Гэтым жа тлумачыцца і жаданне найбольш свядомай часткі беларусоў мець сваю нацыянальную, уніяцкую царкву.

Калі ўжо гаварыць аб грамадстве і яго культуры ў цэлым, дык яны маюць агульнанацыянаьныя рысы не толькі на духоўным, але і на мастацкім і нават на матэрыяльным сваіх узроўнях. Духоўная культура як увасабленне грамадскіх ідэалаў і нормаў мае азначаныя рысы непасрэдна ўжо таму, што, як толькі што было паказана, яна грунтуецца на нацыянальнай мове. І гэта выглядае цалкам верагодна. Але цесная сувязь з мовай назіраецца, напрыклад, і не толькі ў выпадку мастацкай літаратуры, дзе гэтая сувязь выступае перад намі з усёй відавочнасцю. Яна выступае і ў выяўленчым мастацтве. Амерыканскімі культуролагамі Сепірам і Уорфам была высунутая ў свой час гіпотэза аб тым, што чалавек увогуле бачыць і ўспрымае ўвесь акаляючы свет як бы праз каардынатную сетку ўласнай мовы. Згодна ім, калі пасадзіць, напрыклад, двух разнамоўных мастакоў перад адной і той жа натурай, то на напісаных імі карцінах гэтая натура будзе выглядаць па-рознаму. Гэта становіцца асабліва наглядным, калі супаставіць, напрыклад, беларускі і кітайскі пейзажы, дзе розніца паміж імі сапраўды проста б’е ў вочы, што можа тлумачыцца не толькі спецыфікай будысцкага светапогляду, але і вялікім адрозненнем беларускай мовы ад мовы кітайскай. Адсутнасць у кітайскім пейзажы выражанай лінейнай перспектывы безумоўна звязана з гэткай жа адсутнасцю выражанага граматычнага ладу ў кітайскай мове. І гэта не толькі ў сферы выяўленчага мастацтва. Музыка таксама мае арганічныя сувязі з мовай, так што І. Штумпф, напрыклад, увогуле лічыў, што музыка паходзіць з мовы. Гэта ж можа быць у прынцыпе прасочана і на прыкладзе другіх мастацтваў, хоць такія работы сур’ёзна у нас яшчэ і не праводзіліся. І нічога тут дзіўнага няма. Яшчэ псіхолагамі М. Коўлам і С. Скрыбнер было ўстаноўлена, што ўспрыняцце і разуменне ўбачанага залежыць і ад культурнай прыналежнасці таго, хто бачыць. А мова ж якраз і з’яўляецца важнейшым элементам нацыянальнай культуры.

Больш таго, аналагічная сувязь з мовай прасочваецца дастаткова пераканаўча і на ўзроўні культуры матэрыяльнай. Тут нават Маркс міжвольна спрычыніўся да гэтага, калі рабіў сваё знаёмае ўжо нам параўнанне архітэктара з пчалой. Сапраўды, перш чым нешта пачынаць рабіць і на матэрыяльным узроўні, чалавек стварае ў сваёй галаве паняцце як ідэальны вобраз таго, што ён збіраецца зрабіць. Ідэальнае ж у мазгу пачынае аб’ектывіравацца ў форме слова і толькі пасля гэтага матэрыялізуецца ўжо ў працэсе фізічных высілкаў і як канкрэтная рэч. Таму працэс задумвання плануемай рэчы знаходзіць адлюстраванне ў мове ў выглядзе таго, што лінгвістам і культуролагам В. Гумбальдтам было ўпершыню названа ўнутранай формай (у лінгвістыцы гэта прыблізна тое ж, што і этымалогія слова), а гэта апошняя, у сваю чаргу, можа быць выяўлена ў структуры самой ствараемай рэчы, што часам і робяць археолагі пры вызначэнні функцыі таго або іншага прадмета матэрыяльнай культуры. Дзесьці тут, дарэчы, адбываецца і памянёны вышэй пераход ад інфармацыйнага ўзроўню да ўзроўню энергетычнага, на якім рэалізуецца ўжо сам акт стварэння матэрыяльнай рэчы як працэс фізічнай дзейнасці, пераход, які несумненна, можа быць выражаны і ў строга матэматычнай форме ў выглядзе формулы, падобнай да формулы Эйнштэйна, што звязвае сабой энергію і масу. Гэткая формула, яшчэ раз паўторым, мела б, напэўна, такое ж вялікае значэнне для гуманітарных навук, як эйнштэйнава формула для навук прыродазнаўчых. Значэнне ў тым ліку і для культуралогіі і звязанай з ёй агульнай праблематыкай, ужо не кажучы пра эканоміку, дзе яна вельмі садзейнічала б справядліваму ўліку не толькі фізічнай, але і разумовай працы пры вытворчасці канкрэтнага матэрыяльнага тавару і яго вартаснай ацэнкі (у нас жа, з-за марксісцкага палітэканамічнага стэрэатыпу, аж дагэтуль разумовая праца фактычна не мае вартасці, і Маркс, як вядома, вельмі пакрыўдзіў англійскага класіка Джона Мілтана, напісаўшы ў сваім “Капітале”, што той сваім “Страчаным раем” не зарабіў і пяці фунтаў стэрлінгаў, і аж дагэтуль у краінах былога СССР зарплата прафесара ці не ніжэй, чым зарплата вадзіцеля тралейбуса).

Такім чынам, і матэрыяльная культура таксама прасякнута і насычана не толькі актыўнасцю духу як актыўнасцю ідэалу ўвогуле, але і яго больш канкрэтнай формай, што называюць звычайна нацыянальнай ідэяй, і ў нашым кантэксце аказваецца звязанай хай сабе і ўскосна, але з нацыянальным ідэалам і адпавядаючай яму сацыяльнай нормай, хоць непасрэдна само слова “ідэал” у гэтым кантэксце ўжываецца не так ужо і часта. Нават у самой эканоміцы, як пераканаўча даказваў яшчэ ў першай палове ХІХ стагоддзя выдатны нямецкі эканаміст Фрыдрых Ліст, зусім, як здаецца, невядомы нашым тутэйшым эканамістам, нацыянальная ідэя адыгрывае найважнейшую ролю, уваходзячы ў склад эканамічнай катэгорыі вартасці і як бы дапаўняючы і ўраўнаважваючы скандэнсаваную ў ёй фізічную працу (ён, напэўна, прадчуваў неабходнасць і вышэйазначанай формулы аб уземасувязі інфармацыі і энергіі!). Ф. Ліст менавіта пагэтаму і спрычыніўся сваёй канцэпцыяй нацыянальнай ідэі ў эканоміцы да адраджэння і ўз’яднання пад кіраўніцтвам Бісмарка Германіі як вялікай суверэннай еўрапейскай дзяржавы. На Ліста, дарэчы, вельмі прыхільна спасылаўся і знакаміты расійскі эканаміст М. Д. Кандрацьеў, у 1937 г. расстраляны бальшавікамі. Вось што ён, напрыклад, пісаў пра Ліста, крытыкуючы класікаў палітычнай эканоміі (фактычна і Маркса ў тым ліку): “Лист взял под сомнение именно представление классиков об общественном идеале. Он нашёл, что представление классиков об обществе слишком атомистично и проникнуто духом механического материализма. В противовес их пониманию общества он выдвинул понятие нации как целого. В противовес их представлениям о процветании общества как о накоплении только материального богатства он выдвинул задачу развития производительности сил нации, и притом не только материальных, но и духовных… Лист признал, что именно в интересах развития нации как духовного целого на известных исторических этапах благодетельной оказывается система покровительства (штосьці накшталт дзяржаўнага пратэкцыянізму – М. К.)… Лист не верил в какой-то единый и благодетельный для всех народов строй, опирающийся на свободную игру индивидуальных хозяйственных интересов” (сённяшні амаль што абагаўляны рыначны лад – М. К.) (79, 270). Вось такім быў гэты Фрыдрых Ліст, чалавек, адораны бліскучым талентам і, як заўсёды ў такіх выпадках, з трагічным лёсам (не зразуметы сваімі калегамі, ён быў змушаны скончыць жыццё самагубствам). Чалавек, з якім зусім няблага было б пазнаёміцца бліжэй і нашым беларускім эканамістам.



Ідэал і нацыянальная мова. Нацыянальная ідэя выразна праяўляецца і ў сферы суб’ектыўнага ідэалу, зноў жа выступаючы тут у арганічна неадрыўнай ад яго моўнай форме. Менавіта мова і мова абавязкова родная, сэнс чаго надзвычай добра выражаецца цёплым нямецкім словам Muttersprache (матчына мова), толькі і можа выявіць самыя інтымныя, унутраныя думкі і намеры чалавека ў яго дзейнасці і ўвогуле жыцці. Нездарма той жа Э. Сэпір пісаў, што сумленным можна быць толькі на роднай мове. Вельмі дакладны і глыбокі афарызм! У гэтым плане ніякае дзвюхмоўе і ніякі білінгвізм, на якія сёння так часта спасылаюцца прыхільнікі так званай інтэграцыі Беларусі ў склад Расійскай Федэрацыі, не можа лічыцца нармальным станам існавання пэўнага народа і яго культуры. Нават у індывідуальна-асабістасным аспекце дзве мовы могуць існаваць у свядомасці чалавека не паралельна адна адной у плане, так бы мовіць, гарызантальнага раўнапраўя (у лінгвістыцы гэта называецца сістэмай адстратных суадносін), а пераважна ў плане вертыкальнай іерархіі, дзе абавязкова выступае фактычнае нераўнапраўе і знаёмая ўжо нам барацьба процілегласцей, якую лінгвісты называюць канфліктнай сістэмай суперстратна-субстратных адносін, г. зн. адносін паміж чымсьці вышэйшым і чымсьці ніжэйшым. Параўнаўча рэдкія выпадкі такога “гарызантальнага білінгвізму” як нейкага звыродлівага спарыша скандынаўскі лінгвіст Крыстыянсен небеспадстаўна супастаўляў з шызафрэніяй.

У такім вертыкальным аспекце ўжо не можа быць роўнапраўнага суіснавання моў, а толькі барацьба з перамогай у перспектыве аднаго або другога ўзаемадзейнага фактару. Псіхолагамі даўно ўжо ўстаноўлена шматзначная з’ява, што дзіця, напрыклад, засвойвае матчыну мову ў такі перыяд, калі яго мозг спецыяльна настроены на гэта прыродай. І засвойванне гэтае адбываецца на своеасаблівай tabula rasa (чыстым лісце) свядомасці, а кажучы дакладней, дзесьці на мяжы свядомасці і ўмоўна-безумоўнай рэфлекторнай падсвядомасці, там, дзе рэалізуецца нядаўна адкрыты этолагамі таямнічы і магутны механізм так званага імпрынтынгу. Таму першая, матчына мова як бы зрастаецца з падсвядомасцю, а праз яе, так бы мовіць, і непасрэдна з целам дзіцяці. Дакладнае стасаванне паняцця імпрынтынгу да працэсу навучання мове ў дзіцячым узросце было б наогул вельмі цікавай і неабходнай праблемай (наўрад ці яна ставілася калі сучаснай псіхалінгвістыкай). Дзеці паміж двума і пяццю гадамі таму і з’яўляюцца, па выразе К. Чукоўскага, самымі дасканалымі лінгвістамі. Псіха-фізіялагічны механізм пазнейшага вывучэння якой-небудзь другой мовы тут ужо шмат у чым іншы, і само такое вывучэнне, як паказвае практычны вопыт, адбываецца куды цяжэй. Памянёны імпрынтынг удзельнічае, дарэчы, і ў фарміраванні эстэтычнага суб’ектыўнага ідэалу не толькі фізічнай, але і духоўнай прыгажосці. Вобраз маці, напрыклад, навечна застаецца ў свядомасці чалавека як ідэал дабрыні і пяшчоты, гэтак сама як і вобраз першай жанчыны або мужчыны ў сексуальных адносінах. Таму вельмі трапным ў гэтым сэнсе з’яўляецца азначэнне роднаснасці мовы ў немцаў як Muttersprache, а ў англічан дык і яшчэ пяшчотней – first language. Тое ж, што першае каханне, якое, дарэчы, таксама адыгрывае ў нашым жыцці ролю своеасаблівага псіхафізіялагічнага імпрынтынгу, калі наша першая жанчына або першы мужчына таксама пакідае пасля сябе невытраўнае ўражанне нашага эстэтычнага, або нават этычнага ідэалу.

Характэрным прыкладам такога вертыкальнага ўзаемадзеяння моў можа быць гістарычны лёс лаціны, якая, будучы распаўсюджанай ваяўнічымі рымскімі легіёнамі амаль што па ўсёй тэрыторыі тагачаснай Еўропы і несучы на сабе сапраўды вялікія соцыякультурныя каштоўнасці, не змагла тым не менш цалкам выцесніць з ужытку мясцовыя мовы гальскіх плямёнаў, пераможаных гэтымі легіёнамі. Азначаныя родныя мовы працягвалі існаваць у якасці своеасаблівага моўнага субстрату, які ў сваю чаргу актыўна ўздзейнічаў на прышлую лаціну, быццам раз’ядаючы яе знізу і паступова ператвараючы яе ў тое, што пазней стала называцца вульгарнай лацінай. А з прадуктаў разлажэння вульгарнай лаціны яшчэ пазней ўтварыліся вядомыя нам зараз француская, італьянская, гішпанская, партугальская, румынская і рэтараманская нацыянальныя літаратурныя мовы. Яны пасля і сталі выразнікамі нацыянальнай самасвядомасці гэтых народаў. Гэткі ж, як лаціне, лёс, па сутнасці, сёння пагражае і рускай мове, бытуючай на этнічна чужых рэгіёнах Расійскай Федэрацыі, як яна раней бытавала на тэрыторыях саюзных рэспублік і дзе замест яе пачынала ўжо ўваходзіць ва ўжытак нешта падобнае вядомаму pigeon-english тыпу “моя твоя не понимай”. Нават у нас на Беларусі славутая “трасянка” з’яўляецца дакладным аналагам старажытнай вульгарнай лаціны і яе бясслаўнага канца. І, дарэчы, сур”ёзнае вывучэнне нашай “трасянкі” лінгвістамі ўяўляе сабой, як піша наш вядомы беларускі лінгвіст Генадзь Цыхун, вельмі цікавую і важную не толькі для мовазнаўства, але і для агульнай культуралогіі праблему96.

Сур”ёзнае вывучэнне, дарэчы, нашай “трасянкі” лінгвістамі складае сабою сапраўды вельмі цікавую і важную праблему не толькі для мовазнаўства і агульнай культуралогіі, але і для правільнага разумення працэсу станаўлення нацыянаьнай самасвядомасці ў розных абставінах і розных гістарычных умовах увогуле. Тут бачыцца не толькі нейкае выпадковае падабенства да гістарычнай вульгарнай лаціны. Гэта нават і не аналогія, а дастаткова выразная агульная сацыякультурная законамернасць, якую мы можам назіраць на розных сацыякультурных рэгіёнах і ў розныя гістарычныя часы. Гальскія, напрыклад, дыялекты пад націскам класічнай лаціны фактычна зніклі, разбурыўшы класічную лаціну і ператварыўшы яе ў “трасянку” лаціны вульгарнай як базы вядомых нам сёння раманскіх моваў, лёгшых у аснову сучасных еўрапейскіх нацый з самастойнымі нацыянальнымі культурамі і суверэннымі дзяржавамі. Старажытныя ж яўрэі пад бязлітасным націскам таго самага імперскага Рыму канчаткова страцілі сваю дзяржаўнасць і рассяліліся па іншых краінах у форме сваеасаблівай дыяспары, якая прымала і мову таго народа, сярод якога існавала гэтая дыяспара. Так узніклі на тэрыторыі Германіі ў выглядзе сваеасаблівай нямецкай “трасянкі” вядомы ўсім йідыш і ў Гішпаніі ягоны адпаведнік сярод гішпанамоўных яўрэяў-сефардаў. Родная ж старажытнаяўрэйская мова (класічная мова Бібліі!) як фактычна ўжо мёртвая, была забыта і пакінута народам, і тое мела для яго трагічныя па сутнасці наступствы, стаўшы ўскоснай прычынай і так званага бытавога антысемітызму, што быў пазней так страшна выкарыстаны гітлераўскімі нацыянал-сацыялістамі. Толькі з сярэдзіны ХХ стагоддзя ісцінна родная мова яўрэяў была адроджана як сучасны іўрыт – дзяржаўная мова незалежнай краіны Ізраіль. Апошняе, зрэшты, магло б паслужыць добрым прыкладам і для нас, беларусаў, схільных часам зусім адрачыся ад сваёй усё яшчэ жывой і дзейснай, такой мілай нашаму вуху роднай беларускай гаворкі і вярнуцца назад, пад імперскі бот усё той жа Расійскай рускамоўнай жа метраполіі.

У абагульненай форме нацыянальная ідэя выступае звычайна ў ролі свядомасці і самасвядомасці народа, узятая як інтэгральная сума яго суб’ектыўных ідэалаў і сацыяльных нормаў. Гэта яго своеасаблівае саборнае “Я”, якое спалучае ў сабе і вышэйшыя і ніжэйшыя структурныя ўзроўні, і кірунак уверх, да Бога, і кірунак уніз, у матэрыяльнае царства князя гэтага свету, як кажуць багасловы. Як і індывідуальнае “Я” паасобнага чалавека, нацыянальная самасвядомасць народа таксама нагадвае сабой, калі ўжо зноў перайсці да метафарычнай вобразнасці, два конусы, падобна пясочнаму гадзінніку, злучаныя паміж сабой сваімі вяршынямі, а асновамі скіраваныя адна ўверх, другая ж – уніз (невыпадкова такім жа вобразам карыстаецца і С. Хокінг, апісваючы ўзаемаадносіны паміж мінулым і будучым (172, 46). Верхні конус сімвалізуе сабой вышэйшыя ўзроўні духоўнай структуры самасвядомасці народа ўжо як часткі чалавецтва ўвогуле, космасу, духу і, нарэшце, Бога як структуры структур. Ніжні – ніжэйшыя структурныя ўзроўні, такія, як клас, прафесія, працоўная суполка, сям”я, праз антрапалогію да біялагічных, а за імі ўжо і нежывых, чыста матэрыяльных узроўняў аж да элементарных часціц уключна. Гэтая метафара, дарэчы, мае вельмі глыбокі сэнс, бо яна дапамагае нам зразумець не толькі праблемы індывідуальнага “Я”, але і праблему, як мы вышэй бачылі, быцця і рэальнасці наогул.

Так выглядае найскладанейшая іерархія аб’ектыўных грамадскіх ідэалаў і нормаў, разгледжаная тут з пазіцый традыцыйна-класічнага, гегелеўскага па сваім паходжанні дыялектычнага метаду і сучаснага тэарэтыка-сістэмнага і структурна-функцыянальнага падыходу. Тое, што ідэалы гэтыя называюцца тут грамадскімі, мае адносна ўмоўнае значэнне, бо яны існуюць не толькі ў сферы чыста сацыяльных структур, звязаных непасрэдна з духоўнай культурай, але апасродкавана і ў культуры мастацкай і нават, як было паказана, у культуры матэрыяльнай, утвараючы побач з якаснай мяжой і плаўную колькасную градацыю шкальных паступова-ступенных пераходаў. Ніжні яе полюс мяжуе з элементным узроўнем “сырой” матэрыяльнай прыроды, дзе пануе хаос элементарных фізічных часціц (можа, якраз па гэтай прычыне ў сучаснай фізіцы і непаддаючыхся хоць нейкай сістэматызацыі!), верхні – з самым верхнім метаструктурным узроўнем, што ў грэкаў называўся космасам, у сярэднявечнай тамісцкай тэалогіі – Богам як формай форм, а ў сучаснай філасофіі і навуцы адпавядае таму, што Гегель акрэсліў у свой час як абсалютны Розум і абсалютную Ідэю, а мы тут услед за ім – як усеагульную структуру структур.

Пры такім разуменні ідэалу і ўвогуле прыроды ідэальнага становіцца яснай не толькі праблема ідэалу, але і ўся агульная карціна Сусвету набывае цэласны, адзіны па сваёй сутнасці характар. Раселаўская нічыйная зямля паміж рэлігіяй і навукай таксама аказваецца пераадоленай. Адначасова і філасофія, што апісвае такі Сусвет, пераадольвае, нарэшце, сваю адвечную, як здавалася б, разарванасць і праславутую барацьбу ідэалізму з матэрыялізмам. Аднак, гэта ніяк не азначае, што пачынаючы адсюль гэтая разарванасць і барацьба знікае зусім і становіцца, нарэшце, магчымым дасягненне царства абсалютнай гармоніі паміж ідэальным і матэрыяльным, грамадскім і асабістым, разумовым і пачуццёвым і г. д., пра якое марыла столькі разумных галоў яшчэ задоўга да Маркса і яго не вельмі разумных пазнейшых нашчадкаў. Праблема рэалізацыі ідэалу і гарманічнага яго зліцця з тым, што разумелася тут пад матэрыялізаванай нормай, аказваецца, як было толькі што паказана, не такой ужо простай. Мы былі таксама сведкамі таго, як адбывалася такая прымусовая рэалізацыя ідэалаў з тым, каб прыйсці да такой гармоніі, у нядаўнім грамадстве “развітога сацыялізму”, і ведаем, чым там усё закончылася. Ведаем, што і на Захадзе многія, наадварот, зусім адмаўляюцца сёння нават ад пошукаў такой гармоніі ў прынцыпе, лічачы гэта справай безнадзейнай і цалкам здаючыся на літасць абсурдысцкаму хаосу, што асабліва выразна праявілася ў філасофіі сучаснай постмадэрнісцкай дэканструкцыі і што таксама вядзе нас у гэткі ж неразумны тупік.

Становіцца ясным адпаведна і функцыянаванне ідэалу ў працэсе гістарычнага развіцця грамадства. Ужо з самай агульнай, разгледжанай тут раней лагічнай мадэлі развіцця ідэалу ў часе, выведзенай з гегелевай тэарэтычнай канцэпцыі развіцця грамадства і падтрыманай таксама магутнай эмпірыкай Шпенглера, Тойнбі і Сарокіна, бачыцца дастаткова выразна, што на кожнай фазе гэтага развіцця ідэалы адыгрываюць вельмі важную і вельмі спецыфічную ролю. На пачатковай фазе гістарычнага працэсу ідэал яшчэ не знаходзіць сабе матэрыяльнай рэалізацыі і знаходзіцца пераважна ў стане духоўнага Sollen, “долженствования”, з’яўляючыся асноўным фактарам і рухальнай сілай у развіцці грамадства97. Падобна таму, як і ў паасобнага чалавека, які толькі пачынае яшчэ нешта рабіць, будучы прадукт яго працы знаходзіцца пакуль што ў выглядзе пэўнай ідэі ў яго галаве або зафіксаванай на паперы. На фазе росквіту грамадства ідэал як змест знаходзіць сабе поўную рэалізацыю ў спалучэнні з матэрыяльнай формай і ператвараецца ў рэальнае сацыяльнае быццё, імкнучыся да ўнутранага гарманічнага адзінства з гэтай формай. І на фазе ўпадку яго ідэал, здавалася б, павінен ператварыцца ўжо ў нейкі тормаз грамадскага развіцця, як лічылі і французскія асветнікі і марксісты, выводзячы адсюль свой філасофскі матэрыялізм. Тут, аднак, трэба заўсёды памятаць, што пры гэтым не ідэал як бы траціць сваю творчую сілу, а набірае занадта моцы тая матэрыяльная форма, у якую ён увасобіўся і канкрэтызаваўся. Так, напрыклад, у падобныя перыяды нават у рэлігіі на першае месца выступае ўжо не сам рэлігійны дух, а ўвасабляючая яго царква як толькі пэўнае цела духу, што складаецца з канкрэтных абрадаў і людзей з іх зямнымі, чалавечымі ж асаблівасцямі. Вось чаму Вальтэр у сваім вядомым закліку “ecrasez l’infame!” (раздушыце гадзіну!) меў на ўвазе толькі царкву і царкоўнікаў, працягваючы сам так ці гэтак, але верыць у Бога. Толькі пазнейшыя яго паплечнікі і ў асаблівасці марксісты цалкам адмовіліся ад ідэальнага, у тым ліку і ад Бога як ідэалу ідэалаў, і пачалі шукаць ісціну, толькі рыючыся ў абсурдзе матэрыяльнага свету. Зрэшты і сённяшні наш недавер да ідэалаў таксама тлумачыцца гэтым. Цалкам расчараваўшыся ў сацыялістычных ідэалах у форме пэўнай сукупнасці канкрэтна-прававых і тым больш эканамічных нормаў, мы выплёскваем з бруднай вадой і жывое чысцюткае дзіця, адмаўляючыся ад ідэалаў у прынцыпе.

Ідэал, такім чынам, аказваецца адзінай аб’ектыўнай творча-рухаючай сілай, якая дзейнічае на ўсіх ступенях і ўзроўнях аб’ектыўнай структуры Сусвету, уключаючы і яго матэрыяльныя ўзроўні. І з тым большай выразнасцю выступае ён у гэтай сваёй актыўна-стваральнай ролі на ўзроўнях структуры соцыуму, выступаючы перад намі ўжо як цэласная інфармацыйная сістэма грамадскіх ідэалаў і падмацоўваючы сваю творчую сілу яшчэ і суб’ектыўным аспектам ідэалу.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   30


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка