Лупсякоў Мікола дняпроўская чайка




Дата канвертавання17.05.2016
Памер83.77 Kb.
Лупсякоў Мікола
ДНЯПРОЎСКАЯ ЧАЙКА
Мы вудзім з Казімірам рыбу, час ад часу перамаўляючыся. Раніца. 3 гадзіну як паднялося сонца, і раса на траве і кустах прыкметна высыхае. Мы паспелі ўжо выцягнуць па добрым акуню, не лічачы драбязы. Над намі, і над ракой, і пад кустамі ўвесь час лётаюць чайкі-рыбаловы. Казімір паплёўвае на чарвяка і закідвае вуду далёка ад берага. Відаць, ён спадзяецца, што павінна хапіць буйная рыбіна, бо шырока расстаўляе ногі, увесь нацэлены на тое, каб цягнуць яе. У мяне пакуль што не клюе, і я толькі гляджу. Вось Казіміраў паплавок пайшоў убок — рыба вядзе яго. Вось ён нырнуў раз і раптам спыніўся. Ён не кранаецца з хвіліну і вось ужо зноў слаба пачынае торгацца. Зноў нязначны нырок, і зноў паплавок замірае на месцы. Так клюе і буйны лешч, і буйная плотка, так клюе і драбяза. Але Казімір спадзяецца на буйную рыбіну і ўвесь як не ўрос нагамі ў бераг. Раптам нязначнае трапятанне, і паплавок пасля гэтага дае нырца. Увесь і адразу. Казімір робіць рывок на сябе. У паветры мільгае срэбрам невялікая рыбка, хутчэй за ўсё гэта пячкур. Рывок такі моцны, што рыбка разам з кручком і з лёскай залятае далёка за лазовы куст.

— А, ч-чорт!—лаецца Казімір.— Такі я яе залішне пацягнуў.

У паветры, над кустом, раптам паяўляецца чайка-рыбалоў.

— Кыш!— махае на яе рукамі Казімір.— Цябе не было яшчэ тут.

Але чайка, раптам склаўшы крылы, куляю падае ў траву. Момант, і яна ўжо зноў у паветры. У яе дзюбе трапеча рыбка, а да рыбкі ад Казіміравага вудзільна цягнецца лёска. Казімір, забыўшыся пра ўсё, махае рукою і крычыць:

— Кідай, кідай, кажу табе!—быццам чайка можа зразумець, што ён кажа.

Яшчэ момант, і лёска нацягваецца. Чайка праглынула рыбку і цяпер сама пачапілася на кручок. Яна лётае па крузе над кустом, адчайна ўзмахваючы крыламі, а разгублены Казімір трымае вудзільна ў руках, не ведаючы, што далей рабіць.

— Цягні яе да сябе,— раю я.— Чуеш, цягні! Казімір пачынае цягнуць лёску да сябе, але чайка, змораная барацьбой і болем, сама садзіцца на траву і зашываецца ў густы корч травы, так што мы ледзь дастаём яе адтуль. У яе распушчаны крылы, дзюба разяўленая і ўся ў крыві. Вушка кручка ледзь відаць у самым горле.

— Ай-яй,— стогне Казімір, трымаючы ў руках птушку.— Ну, што цяпер рабіць?

— Не ведаю,— кажу я.— Выцягнуць кручок нельга — яго не дастанеш. Значыць, птушка загінула.

— Шкада,— уздыхае Казімір, і вочы яго пахмурнеюць.— Шкада,— яшчэ раз кажа ён.— I як жа гэта я не паспеў яе адагнаць?.. А ў яе там, у траве, дзе-небудзь гняздо і малыя птушаняты. Самы той час, калі яны выводзяцца. Вось, значыць, і птушаняты загінулі. А яна, відаць, матка — няйначай. Ах я, стары дурань!

— Птушаняты не загінуць,— кажу я.— Іх будзе самец карміць, калі толькі гэта самка.

Чайка ў гэты час уздрыгвае, спрабуючы вырвацца з Казіміравых рук.

— Ах ты, небарака,— уздыхае Казімір.

Кроў ідзе і ідзе з разяўленай дзюбы. Яна кроплямі капае на Казіміравы рукі. Раптам твар етарога Казіміра яснее. Гледзячы на мяне сваімі прыжмуранымі ва-чыма, ён раптам загадвае:

— Перарэзвай лёску. Ды хутчэй жа! Гэта ж у нас у мястэчку ёсць ветурач. Калі ўжо ён з жывата ў майго парасяці цвік выцягнуў, дык гэты кручок ураз дастане. Во пабачыш! Яму гэта — раз плюнуць. Пакуль там яе дзеці будуць падрастаць, мы яе вылечым і зноў да іх выпусцім. Вось толькі не здохла б яна ў дарозе.

Я перарэзваю лёску, потым шпарка зматваю вуды, бяру і свой і Казіміраў улоў, і вось ужо мы ўдвух прабіраемся лугам да мястэчка. Яно кіламетры за два ад нас, на супрацьлеглым стромкім беразе. Адсюль відаць канцавыя дамы, высокія бярозы ў парку і макаўкі царквы, якой гэтым летам, кажуць, споўнілася аж трыста год. Трава густая, высокая, ісці па ёй вельмі цяжка. Чайка раптам пачынае вырывацца з Казіміравых рук, і з яе дзюбы ліецца кроў. Нарэшце мы выбіраемся на лугавую дарогу. Узыходзім на ўзгорак і бачым: нам насустрач ідзе бабулька з кошыкам у руцэ. Твар яе падобны на ссохлы памідор—так многа на ім маршчын і маршчынак. Старэчыя вочы выцвілі, бровы ледзь прыкметны. Параўняўшыся з намі, яна кідае нам кароткая «дзень добры» і ўжо шыбае далей, як раптам яе вочы спыняюцца на акрываўленых Казіміравых руках.

— Што гэта з ёю?—пытаецца бабулька спыніўшысл.

— Ды так што няшчасце,— хмурыцца Казімір і пачынае расказваць, як усё здарылася.

— Та-ак,— цягне бабулька, і вочы яе раптам гнеўна ўспыхваюць.— Ах ты, нягоднік!—кажа раптам яна, гледзячы на Казіміра.—Бач, бараду адгадаваў як не да пупа, а ў галаве — адна мякіна. Дзе ж гэта твае вочы былі, калі яна над той рыбінай лётала? Трэба было пужнуць як след.

Твар у Казіміра прыкметна чырванее ад сораму. Сорамна яму, і асабліва мне, бо, як ні кажыце, а я прыезджы, дый з цэнтра. Што ж гэта я скажу пра гэта там, у Мінску, сябрам-рыбакам? Што ён, Казімір, не карыстаецца ніякім аўтарытэтам?

— Не паспеў, бабулька,— кажа Казімір і вінавата апускае вочы на свае гумавыя, шмат дзе патрэсканыя боты.

— Не паспеў!— дакарае бабулька.— Такая прыгожая птушка і памрэ ў такіх пакутах. То ж не жартачкі — рыбалоўны кручок у самае горла засадзіць. Няма на цябе, барадатага д'ябла, управы. Вунь, бач, колькі чаек — глядзець хораша! А ты... Ну, чаго, чаго буркалы нацэліў, ідзі хутчэй, калі ўжо да ўрача!

Мы ідзём далей адны.

— Ну ж і старая,— кажа Казімір, папраўляючы ў руках птушку.— Гэта Параска Гайнава, са скепнянскага калгаса. Такая вострая на язык — страх! Яе там усе баяцца — і старшыня і брыгадзіры. Самой як не семдзесят, а ходзіць на працу ў поле, ударніца, летась нават у Маскву на выстаўку ездзіла. На слова — як тая брытва. А ля ракі, бачыш, ля ракі колькі народу?— кажа раптам ён.— Ну, цяпер мы не так хутка на той бок пераправімся. Глядзі, што здохне чайка,— ён прытульвае і хукае ёй на галаву.— Птушкі цеплыню любяць.

Крыху дзівіць, што гэты пажылы сталы чалавек, з чорнаю барадою, з вусамі, у салдацкай шапцы яшчэ часоў імперыялістычнай вайны, які мае ўжо нават унукаў, шкадуе гэтай птушкі, як малы. У яго нават і ў вачах поўна смутку.

— Куды ж гэта вы несяце яе, дзядзька Казімір?— пытаецца адзін з касцоў каля лодкі.

Дзядзька Казімір уздыхае і расказвае ўсё па парадку.

— Правільна, нясіце да ўрача,— падтрымліваюць каспы.— На тое ён вучыўся, на тое яму грошы плацяць.

— Дык вы, можа, хлопцы, прапусціце нас у лодку паперадзе?

— Што ж, шыбай, дзядзька,— спагадліва адгукаецца адзін касец.— I ты таксама,— кажа ён да мяне.

Пакуль мы ідзём па мястэчку, нас акружае цэлы натоўп падлеткаў, часам сустракаюцца знаёмыя Казіміру пажылыя людзі, і ўсе пытаюцца — што такое? Дзеці адстаюць ад нас толькі ля двара ветбальніцы.

Двор ветбальніцы шырокі і прасторны. Ля канавязі стаяць коні, паныла апусціўшы галовы. 3 хлява даносіцца бляянне ягнят, рыканне кароў і цялят. Гэта — хворыя, пакінутыя на стацыянарнае лячэнне. Ля ганка бальніцы стаіць некалькі дзядзькоў, адзін — з бізуном у руках, твар, боты, адзенне на ім запыленыя — па ўсім відаць, што чалавек толькі што прыгнаў сюды хворага каня.

— Каго гэта нясеш?— пытаецца ў Казіміра чалавек з бізуном.— Чайку? Хм. Бач, уся дзюба ў крыві. Што гэта з ёю?

Зноў трэба тлумачыць.

— Дадумаўся,— кажа чалавек з бізуном.— Ну, здохла б яна — вялікае няшчасце. Якая з яе карысць?—ён прыглядаецца да чайкі, бачыць, як тая сутаргава ўздрыгвае, выплёўваючы з дзюбы згустак крыві.

— А дзе ўрач?—пытаецца тым часам Казімір.

— У сябе ў кабінеце,— неахвотна адгукваецца ча-лавек з бізуном.— Ідзі, ідзі хутчэй, чаго марудзіш?— раптам нездаволена бурчыць ён.— Або не бачыш — здыхае твая чайка.

Чайка і сапраўды захлынаецца, галава яе прыкметна чарнее, вочы падкочваюцца, якраз як у курыцы на седале. Мы заходзім у прыёмны пакой, у якім зусім пуста, і Казімір адразу накіроўваецца да дзвярэй з надпісам: «Урач». Я іду следам за ім. У пакоі за сталом сядзіць пажылы, старанна паголены мужчына ў белым халаце і з круглымі бліскучымі акулярамі на носе.

— Добры дзень,— кажа Казімір.

Мужчына адрываецца ад папер, кладзе ручку на чарнільны прыбор і адразу нацэльваецца вачыма на чайку.

— Кгм,—чмыша ён.— Та-ак! Ну, што скажаце? Казімір таропка растлумачвае. I чым больш ён гаворыць, тым больш на твары ва ўрача расплываецца дабрадушная здаволенасць.

— Та-ак,— кажа ён — Гэта добра, што вы яе да мяне прынеслі.

Ен бярэ чайку, разглядае яе.

— Табе што ж, знелюбела над Дняпром лётаць, што ты на вуду кінулася?— гаворыць ён, разглядаючы ра-зяўленую яе дзюбу.— Чайка — гэта паэзія мораў, рэчак, азёр. Пра яе нават песня складзена вельмі жаласлівая. А цяжкавата табе, мілая мая. Ну нічога, выратуем. Давядзецца аперацыю зрабіць. Будзем, мілая, горла табе рэзаць, кручок дастанем, а тады зноў горла зашыем. Табе яшчэ пашанцавала: кручок не закрануў дыхальных шляхоў. Феня!—гукае раптам ён.

Чутны крокі, і з бакавых дзвярэй выходзіць медсястра.

Зараз жа на аперацыйны стол,— падае ён ёй нашу чайку.— А вы, таварышы, пабудзьце ў прыёмным пакоі, пачакайце там.

У прыёмным пакоі мы з Казімірам садзімся на лаўку. У вокны пакоя свеціць сонца, залатыя зайчыкі гуляюць то па падлозе, то па сцяне, то па плакатах. Гудзе чмель на акне. За акном паціху і заўзята шапочуць пра нешта маладыя бярозкі. Падзьме ветрык, і туляцца тады галіны адна да адной, і трапеча, трапеча, як бы спя-шаючыся расказаць пра нешта запаветнае, лісце.

— А цікава ўсё ж,— раптам кажа Казімір.—- Ці выратуе ён гэтую чайку? Урач, скажу табе, талковы. Яго тут усе паважаюць. Бруцэлёз — і той выгнаў з раёна. Да яго ўжо і катоў носяць і сабак водзяць. Нядаўна сустракаю адну тут жанчыну. Нясе пеўня пад пахаю, таксама лячыць. Чакайтка!— і мы сцішаемся і прыслухоўваем-ся. 3 кабінета ўрача даносяцца галасы. Потым дзверы расчыняюцца і, трымаючы ў руках чайку, выходзіць урач. Знізу на шыі ў чайкі выстрыжана пер'е і на тым месцы наклеены бінт. Крылы і ногі птушкі звязаны бінтам. Следам за ўрачом выходзіць сястра Феня. Напалоханая чайка ўвесь час варочае галавою і разяўляе дзюбу, але адтуль ужо не цячэ, як нядаўна, кроў.

— Прымайце хворую,— кажа ўрач і падае чайку Казіміру.— Сёння гэтая прыгажосць Прыдняпроўя есці не будзе, але затое заўтра, згаладаўшыся, пачне каўтаць. Давайце ёй дробную рыбу — найлепш малькоў. Праз шэсць дзён прынясіце — я здыму ёй шво,— і ён пачынае падрабязна растлумачваць, як даглядаць нам чайку.

Сястра Феня між тым працягвае да мяне сваю прыгожую руку і ўсміхаецца прыязна.

— Вазьміце,— кажа яна.— Гэта ж ваша.

Толькі цяпер я заўважаю, што ў яе ў руцэ Казіміраў рыбалоўны кручок з кароткай лёскай...

Пад вечар цэлым гуртам прыходзяць малыя.

Дзядзька Казімір,— крычаць,— мы прынеслі малькоў! Во яны, у бляшанках.

Казімір збірае бляшанкі, устаўляе імі ўсе падаконнікі.

Нельга бадай і расказаць, як жывём мы з Казімірам усе гэтыя шэсць дзён. Ля нас увесь час як бы экскурсіі, і найболып дапякаюць нас малыя. Мы ўпрыкмет худнеем, і нашы галасы хрыпнуць, бо амаль няспынна трэба расказваць, як чайка трапіла на кручок, як мы яе ратавалі. А чайка дзесяткамі глытае малькоў, запівае іх вадою і адчувае сябе выдатна. Яна нават пачынае падаваць голас — працяглы, прарэзлівы крык. Потым яна, на радасць усім, з'ядае ладнага шчупака, потым яшчэ аднаго, а там пайшло і пайшло.

— Папраўляецца?— пытаюцца ў нас суседзі.

— Папраўляецца,— адказваем мьі хрыпатымі, як прастуджанымі, галасамі.

На сёмыя суткі мы забіраем яе з клеткі і нясём да ўрача. I вось — шво знята.

— Куды вы яе цяпер дзенеце?

— Як гэта куды!— адказвае барадаты Казімір.— Вядома куды — занясём на той самы бераг і выпусцім. Там у яе блізка гняздо.

— Вось і добра,— кажа ўрач.

— Уладзіслаў Цярэнцевіч,— гаворыць раптам сястра Феня.— Дазвольце і мне пайсці з імі.

Уладзіелаў Цярэнцевіч маўчыць, нейкі час раздумваючы. Потым пазірае на пачырванелы Фенін твар і дазваляе:

— Што ж, ідзіце...

Мы выходзім на вуліцу. Тут Казімір раптам спыняецца і аддае мне чайку.

— А я і забыўся,— кажа ён.— Мне там жонка па гаспадарцы загадала сёе-тое зрабіць. Я праз гэтую чайку ўсю гаспадарку запусціў. Дый чаго мне ісці туды? Смяяцца пасля будуць... Вы ўжо без мяне выпусціце яе, толькі ж каб абавязкова на тым месцы.

— Добра,— кажа Феня.

Мы з ёю садзімся ў лодку і пераплываем на той бок. Доўга ідзём, размаўляючы пра нязначныя рэчы.

У лузе пачаліся сенакосы. Там, дзе сем дзён назад стаяла, як не ў рост, трава, цяпер усюды ляжаць пакосы. Гудуць трактары, і сакочуць сенакасілкі. Мы даходзім да таго самага берага, на якім вудзілі разам з Казімірам, і Феня пачынае развязваць бінт, якім звязаны чайчыны крылы.

Нарэшце бінт развязаны. Феня падымае чайку на сваёй прыгожай далоні. Нейкі час птушка стаіць, не разумеючы яшчэ як след, што гэта такое з ёю робяць. Прыдняпроўе вабіць і кліча яе. Раптам яна моцна ўзмахвае крыламі і падымаецца высока над ракой. Робіць круг, другі, кідае нам на развітанне радасны крык і, знізіўшыся, ляціць у лугі.

— I гняздо знойдзе, вось пабачыце, знойдзе,— кажа мне Феня, быццам я і сапраўды магу пасля даведацца — знойдзе яна сваё гняздо або не.

— А можа, у яе і гнязда не было,— кажу я.

— Ну, што вы!..— палохаецца Феня, і на яе прыгожым тварыку відаць хітрая ўсмешка.

— А вы прыгожая, Феня,— раптам кажу я і пачынаю ўпрыкмет чырванець.— Чэснае слова.



Чайка між тым адлятае ўсё далей і далей і вось ужо і зусім знікае за лазнякамі.

1956


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка