Колас Якуб Казкі жыцця Адзiнокае дрэва 2-4 Адзінокі курган 4-5




старонка1/7
Дата канвертавання13.05.2016
Памер1.09 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7
Колас Якуб

Казкі жыцця

Адзiнокае дрэва 2-4

Адзінокі курган 4-5

Асінае гняздо 5-6

Балотны агонь 6-7

Вадаспад 7-9

Гусі 9-10

Даль 10-11

Дудар 11-12

Жывая вада 12-14

Залаты прамень 14-17

Зло - не заўсёды зло 17

Кажух старога Анісіма 17-18

Камень 18-19

Крыніца 19-21

Купальскія светлякі 21-23

Кучаравае дрэва 23-24

На ўсё ёсць прычына 24-28

На чужым грунце 28-29

Над прасторамі зямлі 29-31

Ноч, калі папараць цвіце 31-33

Стары лес 33-35

Страказа 35-36

Супраць вады 36-37

У балоце 37-39

У чым іх сіла 39-42

Хвароба 42-43

Хмарка 43-45

Чортаў камень 45

Чыя праўда 45-47

Што лепей 47-48

Што яны страцілі 48-51

Як птушкі дуб ратавалі 51-53

Не ў адной толькі нашай душы

Зерне ёсць хараства —

Аб ім казку складае ў цішы

Колас нівы, трава.

Не ў адным толькі сэрцы людзей

Іскра праўды гарыць —

Аб ёй песню пяе салавей,

Аб ёй рэчка журчыць.

У той песні, шырокай, як свет,

Чутны ветры і гром.

Дык прымі ж ты прывет,

Свет бязмежны — мой дом.
Аўтар

9/VII1921,[1952]


Адзiнокае дрэва
Гэта было самае звычайнае Дрэва. А калi яно i зварачала на сябе ўвагу, то хiба толькi тым, што стаяла адзiнока. Але той, хто пранiклiва чытаў кнiгу прыроды i ўглыбляўся ў яе жыццё, яшчэ заўважыў бы, што гэтае Дрэва, апроч свае адзiноты, мела нешта чыста сваё асаблiвае - тое, што належала толькi яму аднаму. Нават агульны выгляд яго твару - бо i дрэва мае свой воблiк - меў характар цiкавай асаблiвасцi. А як такiх шчырых i пранiклiвых знаўцаў або зусiм не было, або было надта мала, то нiхто не зварочваў на яго ўвагi, i яно стаяла тут закiданае i крыху зняважанае людзьмi.
Спярша нават здавалася, што гэта закiданае адзiнокае Дрэва стаяла збоку жыцця - больш гiбела, чым жыло, а на праўду выходзiла, што яно жыло шмат паўней i глыбей пачувала жыццё нават ад тых дрэў, што раслi ў лесе. Такi ўжо характар адзiноты: гэта яе ўрода, яе iстота. I хто хоча жыць паўнейшым жыццём i гастрэй пранiкаць у яго тайны-глыбiнi, той павiнен быць адзiнокiм i незалежным.
Адзiн толькi Вецер любiў часта варушыць лiсцё гэтага Дрэва, гойдаць яго галiнкi i шаптаць яму хiтралiслiвыя напевы. Толькi Вецер, - хоць i часта ён дзьме ў пустых галовах, - умее быць сталым, умее маўчаць.
Праўда, крумкач-гарапашнiк не адзiн раз чуў тыя размовы-шэпты Ветра i Дрэва. Але крумкач залiшне важны для таго, каб разносiць чужыя гутаркi па свеце, хiба так, знячэўку, прагаворыцца калi. Затое ж крумкач калi што скажа, то скажа праўду. Затым жа i вароны паважаюць яго, як бiскупа.
Была тут яшчэ адна важная асоба, без якой не адбывалася нiводная тутэйшая справа. Асоба гэта - Ручаёк. I часта, бывала, iшла жывая гутарка мiж Ветрам, Дрэвам i Ручайком, а крумкач, начуючы тут, любiў паслухаць iх гаворку i сам нават устаўляў сваё мудрае слова.
А што было ўсяго найдзiўней, дык гэта тое, што як Вецер, так i Ручаёк крэпка палюбiлi адзiнокае Дрэва; па гэтай прычыне нiколi не было згоды мiж Ветрам i Ручайком. Кажу "палюбiлi", бо iначай трудна назваць iх такую шчырую прыхiльнасць.
Але трэба памятаць, што бадай не кожная рэч мае два бакi: паказны i праўдзiвы.
Можа, гэта з паказнога боку здавалася, што Ручаёк з Ветрам моцна ўкахалiся ў Дрэва. Няхай аб гэтым судзяць мудрыя i кемныя людзi, а я толькi раскажу, як усё тут было.
Вясной i ўлетку часта-часта прылятаў Вецер да Дрэва, абымаў яго i сваiмi пацалункамi асушаў роску з зялёнага лiсця яго.
- Як я люблю цябе, маё ты мiлае i прыгожае! - гаварыў Вецер. - Ты слухай толькi мяне i больш нiкога, пакладзiся на маю свядомасць, на сiлу маю, на маё моцнае каханне. Можа, холадна табе? Я праганю хмары, ачышчу неба i скажу сонцу, каб грэла цябе. Люблю я дзетак тваiх, бо твае дзеткi - мае дзеткi.
I Вецер прынiкаў да яго яшчэ цясней i абымаў яго моцна-моцна.
Дрэва ўсё дрыжэла не то з радасцi, не то ад трывогi i асыпала сваё насенне. Вецер падхоплiваў яго i нёс далёка-далёка. За доўгiя часы ён многа занёс у свет гэтага насення. З насення таго вырас цэлы лес, дзе i спачываў, калi было горача, гэты хiтры i злы Вецер. Як толькi ён вывiхроўваўся ў свет, пачынаў балбатаць Ручаёк, цякучы каля саменькага карэння дрэва.
- Ведаеш, любачка, - журчэў Ручаёк, - мне здаецца, што гэты Вецер фальшывы твой прыяцель. Языком ён намеле немаведама чаго: ён табе i хмары разгонiць, i сонцу прыкажа, - слухай яго толькi. А ўвосень вунь якiя штукi выкiдае! А зiмою што робiць? Ты замiраеш на ўсю зiму, нiчога не чуеш, што ён тут вытварае. А я хоць праз лёд, ды чую. Свiстун! Не слухай ты яго! Дзе твае дзеткi? Усiх разагнаў ён, а ты адно стаiш тут, як сiрата, i твае дзецi смяюцца з цябе, бо так панавучаў iх Вецер. Iншая справа - я. Перш-наперш мы суседзi, i ў нас многа супольнага, што трэба моцна трымацца адно другога, бо мы - дзецi зямлi...
Не скончыў Ручаёк гаварыць, бо наляцеў Вецер i сыпнуў са злосцi ў Ручаёк цэлае воблака пылу.

- Высушу, як шкурат у Пятроўку, - пагразiў сярдзiты Вецер.

- Уй, шалахтун сусветны, - сказаў Ручаёк, пацямнеўшы ад пылу.
- Што?

- Шалахтун! шалахтун! шалахтун! - грымеў Ручаёк.

- Я цар усяго свету!

- Кажы гэта дурнейшым ад самога, а не мне, валацуга! Цi ж можна табе верыць, калi ў цябе сем пятнiц на тыднi!


Адным словам, угнявiўся Ручаёк, ды цярпення не стала, i ён пацёк далей, бубнячы ўсю дарогу на Вецер: яму было крыўдна, бо Дрэва больш хiлiлася да Ветру, чым да яго.

Чаму?


Ручаёк нiяк не мог узяць гэтага на розум. Праўда, урэшце ён застанавiўся на думцы, што Вецер больш мае ўвагi ад Дрэва затым, што ён языком менцiць i туды i сюды, не гаворыць праўды, а замазвае вочы рознымi байкамi.

Як бы там нi было, а гэта нiколечкi не цешыла Ручайка, i яму ад гэтага не было лягчэй.


А што думала само Дрэва?

Яно часта сумавала тут адно. Яму хацелася пабачыць сваiх дзетак, пагутарыць са сваiмi роднымi, затым i выглядала яно такiм задуменным i смутным. За доўгiя часы яно прывыкла да свае адзiноты i страх як любiла азiраць гэта жыццё, што кiпела ўвакол, i ўсе з'явы, якiя вынiкалi i на небе, i на зямлi. I бывалi ў яго такiя моманты, калi нiчога не думалася, было так лёгка i добра, i самi лiсцi яго цiха спявалi. Любiла яно паслухаць, што гаманiў непаседа Вецер, таксама i Ручаёк любiла яно, толькi не ўмела сказаць, як яно любiць яго.


А Ручаёк палiчыў гэта за пэўную няўвагу да свае асобы.

Толькi ж раз паднялася навальнiца. Хмары, як мухi над гаршком куццi, вiлiся чорным роем над зямлёю, апяразваючы агнявiстымi стужкамi i трасучыся магутнымi громамi. Страшна было. Але трэба было ўмяшацца тут Ветру, i цяпер ён з'явiўся такiм, якiм ён i ёсць па сваёй натуры: буянам i забiякам.


Чуць-чуць стрывала беднае Дрэва - так iрваў i крышыў яго Вецер.

Нават крумкач павiнен быў моцна ўшчамiць кабдзюрамi галiну, каб не скiнуцца.

- Здаецца, я табе не насенне з гэтага Дрэва, што хочаш сарваць i мяне для свае забаўкi, - сярдзiта сказаў крумкач.

Тут у Дрэва расчынiлiся вочы; пазнала яно, якi хiтры i злы яго прыяцель.

Угнявiўся i Ручаёк. Ён надзьмуўся, насупiўся, пацямнеў i вылiўся з берагоў, запенены ўвесь.

Зняважаны Дрэвам, як здавалася яму, ён адышоўся далей.

I ўбачыла Дрэва, што сябры пакiнулi яго. I яшчэ мацней зажурылася.

- Што рабiць?



- Пусцiць глыбей карэннi ў зямлю, - сказаў крумкач, мудрая галава, летучы на раздабыткi.
Адзінокі курган
Ніхто не запамятуе, з якога часу стаяў тут адзінокі курган. Таксама ніхто не ведае, кім ён быў насыпаны і з якога поваду. Кажу «стаяў», бо зараз яго няма на свеце. Што ж з ім здарылася? Які лёс напаткаў яго? Пра гэта я і хачу расказаць.
Год за годам плыў час, праходзілі вякі, мяняўся выгляд зямлі. Месцамі зарастала яна лесам, непраходнымі пушчамі. Лес таксама стаяў на працягу вякоў. А потым людзі высякалі яго. Ссечаны лес выкарчоўвалі, а рэшткі таго, што раней называлася лесам, выпальвалі, а попел рассявалі па зямлі. Звяры пакідалі свае логавы і норы, пераходзілі ў другія мясціны, дзе было зацішней і дзе можна было знайсці прытулак. Разляталіся і птушкі. А курган, немы сведка вялікіх змен і падзей, што адбываліся на свеце, стаяў і стаяў, не прымаючы ўдзелу ва ўсіх гэтых праявах, стаяў маўклівы, строгі і замкнёны. За доўгія часы аброс ён густым, шчыльным дзірваном, сатканым з розных травінак, зёлак і кветак.
Мне вельмі хацелася б пранікнуць у таямніцы старажытнага кургана, якога ўжо няма на свеце, але які жыве ў людскіх паданнях. Хацелася б ведаць і тое асноўнае, што трымала яго на свеце і звязвала з жыццём.
А курган быў дужа цікавы. Верх яго, нібы круглая шапка-кучомка, кідаўся здалёку ўсім у вочы і вабіў да сябе вольных птушак. На курган прылятаў зоркі арол, садзіўся на самы верх яго, азіраў далечы, выглядаючы сабе спажыву. Залятаў сюды вечарамі бяздомнік бусел, якому не давялося знайсці сабе дружачку або які страціў яе, калі яна была ў яго. На верхавіне кургана ён часта начаваў, падзяляючы адзіноту маўклівага волата, — курган быў высокі, магутны. Як апавядае легенда аб гэтым кургане, у яго было сваё асабістае жыццё. Яно звязвала яго з зямлёю і з небам. Толькі людзі не ведалі пра гэта.
У адну ясную ноч, калі неба ўсё было ўсеяна зорамі, адзінокі курган заўважыў, што з недасяжнай нябеснай вышыні над ім свеціцца яркая, бліскучая, нібы дыямент, прамяністая зорка. Яна бесперастанку мігацела дзівосным бляскам, пералівалася разнастайнымі, як вясёлка, колерамі праз лёгкую туманнасць, нібы вока праз расніцы самай прыгожай дзяўчыны ў свеце. Свяцілася яна незлічоныя гады, калі і кургана не было на свеце. Яна зачаравала яго, і ён не зводзіў з яе свайго позірку. У кожную ясную ноч, калі запальвалася цудоўная зорка ў далёкім небе, адзінокі курган толькі і бачыў адну яе, толькі пазіраў на яе. Удзень, калі зоры пагасалі, ён жыў думкамі аб зорцы, што свяцілася над ім з глыбіні бяздоннага неба. Сумаваў старадаўні адзінокі курган, чаму такая далёкая-далёкая адлегласць, непераадольная, непраходная аддзяляе яго ад зоркі. Але сумоту таіў ён глыбока ў сваім нутры. Ён дужа засмучаўся, калі над зямлёю наплывалі хмары і засланялі сабою неба і далёкія зоры на ім. Тады ён быў хмуры, невясёлы, пануры. Яго сумоту злёгку разганяў паважны бусел, што прылятаў каратаць з ім ночы. Часамі ў іх і гутарка сякая-такая вялася, хоць, праўда, маўклівая.
— Ці даляцеў бы ты, буслік, да неба, дзе свеціцца унь тая зорка, што над намі? — хацелася гэтак запытаць бусла.
Бусел адмоўна ківаў сваім доўгім носам.
Асабліва цяжкая пара для адзінокага кургана была ўвосень, калі хмары наўсцяж і на доўгі час засцілалі неба, а яго падсуседнік — бусел — вылятаў у вырай. Але вось і хмурыя дні праходзілі. Неба раз'яснялася і свяцілася ўночы незлічонымі халоднымі агнямі зорак, а бусел варочаўся з выраю. Адзінокі курган весялеў. Ён адзяваўся ў новае ўбранне з маладзенькай траўкі, зелля і кветак. Як радасна было яму пазіраць на сваю зорку, што мігацела над ім у глыбі неба! Як многа хацелася яму сказаць ёй!
У нядоўгім часе дзівосная праява напаткала адзінокі курган. Аднойчы, калі ён дужа пільна пазіраў на сваю чараўніцу-зорку, яму здалося, што ад яе нібы адарваўся кавалачак, такі ж бліскучы і далёкі. Курган увесь замлеў ад нечаканай, няяснай радасці: няўжо зорка пасылае аб сабе вестачку яму, самы дарагі падарунак? І хіба ж ён не заслужыў гэтага сваёй адданасцю недасяжнай зорцы? А можа, гэта здалося яму? Можа, гэта зман? Ці то сапраўды самая затоеная, самая светлая мара становіцца праўдаю, рэчаіснасцю?
Ноч скончылася, зоркі пагаслі пры дзённым святле. Дзівоснае ачараванне знікла, як міраж. Але ў наступную ноч здарылася нешта яшчэ болей цікавае. Брыльянцісты кавалачак, што, як здалося кургану, скінула зорка, падаў уніз, на зямлю, і ўсё набліжаўся і набліжаўся, і так хутка, што за ім цяжка было сачыць. Толькі яркі блакітны след пакідаў ён за сабою. Курган увесь заміраў, яго радасці не было граніцы. А потым пачуў шум высока над зямлёю, а следам гудзенне, нібы гром садрыгаў надземныя прасторы і нібы дзесь у вышыні ігралі невядомую песню нябачаныя ў свеце арганы. Прайшоў яшчэ момант, і раптам непадалёку грукнуў выбух страшэннай сілы. Бусел ледзь управіўся зляцець з кургана, а на курган пасыпаліся асколкі распаленага жалеза і гарачы попел. Верх яго зваліўся на зямлю. Дзірвановае ж убранне было ўшчэнт апалена. Калі ўсё заціхла, бусел пакружыўся над адзінокім курганам і сам сабе падумаў: «Тое, што ты так горача любіў і да чаго так прагна імкнуўся, цябе і загубіла, мой друг стары».
Асінае гняздо
Даўно ўжо асталяваліся тут восы. Ні для кога гэта не было ні дзівам, ні клопатам вялікім: ну, жывуць — няхай сабе здаровыя жывуць. Чым, напрыклад, аса горш ад авадня або сляпня! І то брыда, і то брыда. Але калі прырода пусціла іх на свет, то, можа, яна мела на гэта свой погляд.

Не мы будзем папраўляць тое, чаго недарабіла або перарабіла натура. Кепска было толькі адно — восы залішне высока неслі сябе і ўсім у вочы казалі, што восы — гаспадары над усімі мошкамі на свеце, і крыху прыціскалі другую машкару. Карысным дзелам, як, напрыклад, збіраць па крышанчыку мёд, ім [займацца] не хацелася, яны часта заляталі ў вуллі, паквапныя на дарэмшчынку, і кралі або разбоем забіралі гатовае.

Праўда, не заўсёды ўдавалася ім гэта зладзейская работа, але клопату рабілі даволі працавітым і спакойным пчолкам. А іншы раз пчолкі прытвараліся, што нічога не бачаць, каб толькі не рабіць калатні, і дазвалялі ім жыць у тых закутках, дзе жылі і самі.

Другая людская мошка сказала б за гэта дзякуй, а восы пазіралі на гэта іначай, бо былі надта хванабэрыстыя.

— Э, — казаў ім самы галоўны, — будзьце смелымі: бачыце, як усе дагаджаюць нам. Але каб быць смелым, то для гэтага трэба быць дужым, а каб быць дужым, то трэба мець цвёрды грунт пад нагамі і ясна пачуваць і ведаць, дзеля чаго ты жывеш на свеце. Чаго мы жывём? Жывём, каб панаваць. А каб магчы панаваць, то трэба другіх заправіць служыць сабе. Дык дзе ж наш грунт? У чым наша сіла?

Восы маўчалі.

Я пэвен у тым, што некаторыя з іх ведалі адказ на гэта пытанне, — прынамсі, такі, які вымагаў асіны цар, але маўчалі: яны хацелі паказаць, што іх самы галоўны і ёсць самы разумны. Колькі часу маўчаў і самы галоўны.

Пераканаўшыся, што ніхто з яго залежных не сцяміць адказаць, асіны цар павярнуўся да сваіх залежных задам, паставіў угару вусы, вынуў джала і сказаў:

— Во ў чым наша сіла!

Усё асінае гняздо так і загуло ад радасці.

І пачалі восы гадаваць свае джалы. Пайшла трывога па ўсім царстве ўсялякіх кузурак: нядобрае, відаць, задумляюць гэтыя разбойнікі восы.

На каго ж яны першыя накінуцца? На каго рыхтуюць свае джалы?

Пчолы думалі, што на іх. Пакідалі і яны збіраць мёд, давай таксама вастрыць джалы. Няма чаго есці зімою, прыходзіцца часамі з голаду пухнуць.

Чмель, той самы спакойны і разважны чмель, што так хораша звінеў вясною над краскамі, пастанавіў:

— На нас, чмялёў, точаць свае зубы чортавы восы. Дык хвароба ж вам і скула ў бакі!

Давай і чмялі глыбей рыцца ў зямлі, таўшчэй высцілацца мохам.


— Будзе бура, біцца будзем, — гуў цяпер сярдзіта чмель.

Мухі лёталі, як шалёныя, не ведаючы, за што ўляпіцца, і давай без толку грызці жывёлу і чалавека. Нават камар і той збіраў сілы, не ведаючы сам навошта.

Цяжка стала мошкам. Восы, бачачы ўсё гэта, яшчэ больш захванабэрыліся.

Каб крапчэй чуць пад нагамі грунт, схаўрусаваліся яны з шэршнямі. Яшчэ большая трывога пайшла між машкары: шэршань — гэта не жарты. Перш-наперш веліч яго кідалася ўсім у вочы — амаль не з вераб'я ростам. Сам такі рыжы — жывот ды галава. Праўда, шчэплены яны вельмі тандэтна: варта было толькі крэпка стукнуць у гэтага ідала, каб галава і жывот параскідаліся кожнае па сабе. Цяжка стала жыць мошкам.

Толькі і гутаркі было ў іх, што аб восах, аб іх хаўрусе з шэршнямі.

Да гэтай гутаркі сталі прылучацца чуткі аб тым, што восы пачалі накідацца і кусаць другіх мошак.

А шэршні ўляцелі ў дупло асіны і выгналі адтуль камароў і мошак, і самі сталі там жыць.

— Не, — гаварыў камар, — далей так жыць няможна... Што з таго, што ў мяне доўгі нос, якім я пракусваю скуру людзям і жывёле, калі ім карыстацца нельга, бо за восамі свету няма?

Аж заплакаў, бедны.

— У нас у вуллі вятры веюць, а збіраць мёд баімося, — жаліліся пчолкі.

— Між гэтых лясоў лётаць небяспечна, — гаварылі тысячы другіх мошак.

А восы і шэршні важна гулі ў жэрале старасвецкага дуба, што рос над крыніцай. Старому дубу за доўгія часы абрыд усякі шум, — старому хацелася крыху адпачыць ужо, а тут навязаліся гэтыя дармаеды.

Учуў стары дуб гутаркі мошак, скалыхнуўся магутнымі сукамі, усміхнуўся і сказаў:

— Чым так жыць, то лепш памерці вам!

— А што рабіць?

— Што рабіць? А навошта вам вашы джалы?

— Так, так, так! — загулі мошкі. — Скарыстаем нашы джалы!

Стары дуб радасна ўсміхнуўся. Згінуць восы і шэршні, спакайней будзе на свеце.


Балотны агонь
Гэтая бярозка толькі нядаўна асталявалася тут. Кароткае жыццё выдарылася ёй, і незайздросная доля гадавала яе. Закрытая, заціснутая з усіх бакоў старымі дзеравякамі, не бачыла яна сонца, рэдка калі патыхаў на яе свежы ветрык. А як яна не бачыла іншага свету і жыцця, дык і не наракала ніколі на сваё сірочае існаванне. Яна няясна пачувала волю, прастор, сонца і, стоячы тут, сярод гэтых дрэў, як чужаніца, ні з кім не гаварыла пра свае думкі і лятункі.

Адна толькі ўцеха падтрымлівала яе. Уночы, калі заціхалі вакол птушкі і пераставалі гусці і звінець мошкі і толькі адны зоркі свяціліся ў небе ды часамі месяц сумным вокам азіраў зямлю, — гарэў дзесьці агонь, бледны, неразгаданы і прыемны. І блішчаў той агонь з-пад нізу, з нейкіх невядомых абшараў зямлі.

Балота, на якім прыгожа раскінуўся астравок, дзе расла разам з другімі дрэвамі і гэтая маладая бярэзінка, здавалася, не мела канца-краю. Найстарэйшы між усіх тут дуб, стоячы на самым высокім месцы вострава, не бачыў канца балота. Спрадвеку гадаваліся на астраўку розныя дрэвы. Па краях цягнуліся маладыя і старыя алешыны, пусціўшы глыбока карэнні. Далей цягнуўся цёмна-зялёны пояс елак. Яшчэ крыху вышэй бялелі стройныя камлі прыгожых бярэзін, сярод якіх пракідаліся ліпа, граб, ясень, вяз. На самай сярэдзіне астраўка стаялі магутныя дубы.

Наша маладая бярэзінка расла па суседству з вязам. Была поўнач на зыходзе лета. Неба было цёмнае, укрытае хмарамі. Яно дрыгацела час ад часу, асвятляючыся бліскавіцамі ад далёкага магутнага грому. На балоце прыветна мігцеў той самы агонь.


Маладая бярозка радасна дрыжала, гледзячы на яго. Абуджаны раскацістым гулам грому вяз папытаўся ў бярозкі:

— Чаму ты не спіш, дзеткі?

Бярэзінка здрыганулася знячэўку і прыкінулася, што нічога не чуе і спіць.

— Чаго ж саромеешся? — прыветна прамовіў вяз. — Ох, блазнота! Ты ўглядаешся на балота, цябе цягне агонь?

Вяз памаўчаў, а потым, махнуўшы галінаю, сказаў:

— Гэта не агонь.

Маладая бярэзінка аж задрыжала ўся ад гэтых слоў.

— Як, гэта не агонь? Гэта не праўдзівы агонь? — тужліва спытала яна і пачула, што перад ёю як бы адчынілася нейкая бяздонная пустэля.

— Гэта гнілякі на балоце свецяцца, — зноў прамовіў вяз, — плюнь на іх: у дрэва павінна быць дзве дарогі — адна ў зямлю, другая ўгару да сонца.

Доўга яшчэ гаварыў вяз. А бярэзінка маўчала і не чула яго слоў. «Дык гэта быў зман! А я думала, што гэта — сапраўдны агонь, і ў гэтым была мая радасць і ўцеха, у гэтым забывала я аб сваёй нядолі». І стала сумаваць і тужыць бедная бярозка. Цяпер ніякай радасці не было ў яе жыцці.

А калі гэты выпадак стаў вядомы паміж дрэў, то яны доўга шумелі і ніяк не маглі прыйсці да згоды: ці добра зрабіў вяз, развеяўшы гэты туман, гэты прыгожы туман зменнага шчасця беднай бярэзінкі?

І да гэтага часу вядуць дрэвы спрэчку.


Вадаспад

І

На гэты вадаспад, што так гучна сакатаў на ўсю ваколіцу, было шмат нараканняў. Наракалі на яго алешыны, якія звешвалі над ім зялёны вяночак злучаных угары верхавін; наракаў лес. Нават сярод птушак трапляліся такія, што не мелі вока на гэты шумлівы, заўжды парывісты і не ў меру гаманкі вадаспад.



— Ці дасі веры, любачка, — казала чарнагрудая пліска кропельцы расы, што выступіла на чарнабыльніку, — такі жаль, такі жаль! І навошта дае Бог сілу крыўдзіцелям? Ці ж для таго толькі, каб прыгнятаць слабых?

— А што такое, мілая плісачка? — спытала роска.

— Ох! несла я пушынку, — такое прыўдалае перачка. Ну, думаю, добрая будзе пасцелька для маіх дзетак. Аж лячу над вадаспадам, выпусціла пушынку, трапіла яна якраз у вір і прапала... От і вазьмі ж ты — такая самая, здаецца, вада, такая ж самая, як і ўсюды; дый ты сама, любка роска, такая ж самая вадзіца, як і ў тым вадаспадзе, а вось жа ты спакойная і з табою люба пагаманіць.

Прамень сонейка, прабіўшы гушчар зялёнага лісця, дакрануўся да расы, і яна ўся заіскрылася, зачырванелася, бы гожая дзяўчына, якой сказалі, што яна прыгожая і мілая.

— Я — частачка таго самага вадаспада, на які ты так крыўдуеш, — сказала расінка і яшчэ больш загарэлася: ёй прыкра было слухаць скаргу пліскі-даўгахвосткі, бо і сама яна, роска, была крыху вінавата ў гэтым яе горы.

— Ты?! — здзівілася плісачка.

— Я, я... Прабачай, мілая!

Чарнабыльнік, пачуўшы гэта, ціха засмяяўся і загайдаўся ад смеху. Беднай росачцы зусім сорамна стала, і яна, адбіўшы ў сабе апошні раз прамень сонца, упала на дол і знікла. Здзіўленая плісачка паківала галоўкай, пакруціла хвосцікам і паляцела на раздабыткі.


ІІ
У высокіх алешын, што стаялі непадалёку, таксама былі прычыны вялікай крыўды на вадаспад. Алешыны — кампанейскія дрэвы, яны любяць гурт, любяць жывую гутарку з ранішнімі вятрамі; і яшчэ — любяць алешыны сваіх дзетак. Старыя алешыны хацелі перакінуцца хоць словам, гаманілі адна з другой на вуха, але нічога не маглі расчуць за страшэнным шумам вады. Яны нахіляліся, злучаліся верхавінамі, — усё дарэмна: гінулі іх словы і думкі прападалі, не даходзілі да іх. Ці не здзек рабіў ім гэты неўтаймаваны вадаспад? Дзе іх дзеці? Хто пацешыць ім старыя вочы? Хто дасць палёгку ім у старасці? І толькі адна крайняя алешына зрэдку мела магчымасць загаварыць з дожджыкам. Старая кожны раз дзякавала дожджыку, што ён не пагарджаў ёю.

— На сэрцы робіцца лягчэй, калі хоць слоўкам перамовішся, — казала старая. — І чаму не ўсе роўныя на свеце: і ты, дожджык, — вада, і там вада... А вазьмі ж ты...

— І я — тая самая вада, што ў вадаспадзе; яшчэ тыдзень таму я грымеў там разам з мільёнамі іншых кропелек, — з гордасцю прамовіў ён тысячамі дажджынак.

У гэты момант хмары разарваліся, сонейка зірнула на зямлю бліскучымі стрэламі яркіх праменняў, і дрыготнымі зоркамі заварушыліся, заззялі дажджавыя кроплі на старой алешыне.

— Не, не можа быць, не можа быць! — здзівілася яна. — Ці ж можна раўняць іх?

Ах, як хацелася ёй пагаманіць аб гэтым з суседкамі!

ІІІ

Старасвецкі лес, асабліва тыя сыны яго, што стаялі непадалёку ад вадаспада, даўно ўжо сярдзіта шумелі, сварыліся і гразілі вадаспаду. Лес любіў спакой, у яго ёсць важныя думкі, мары. Лес хацеў паслухаць, як спяваюць прыгожыя птушкі, як шэпчацца зялёнае лісце з ціхімі кроплямі цёплага дожджыку; лес хацеў пранікнуць у цішыню і зразумець таемнасць свету. Лес любіў і буру, любіў паспрачацца з ветрамі-вар'ятамі, любіў рух-сілу, але вечнага няўпыннага шуму вадаспада ён не мог слухаць, — можа, таму, што вадаспад заўсёды балабоніў адно і тое. Праз гэты лес бегла быстрая, жвавая рачулка. Адвечныя хвоі з гладкаю карою стаялі на берагах і часамі любілі пагутарыць з рачулкай. І як было не любіць яе, калі яна так уважна, так прыветна вілася між карэннямі!



— Вось у каго трэба вучыцца вадаспаду, гэтаму балбатуну, млыну пустому, — казала старая бярэзіна, выгнуўшыся над рачулкай.

— Праўда, — падхоплівалі хвоі, — дзеці як бы адных бацькоў: і там вада, і тут вада, а нораў не той.

— А можа, не ўся вада аднакая, — уставіў сваё слова высачэзны вяз, — і не заўсёды ў яе роўны нораў? Ці не ўрода тут мае галоўную сілу? Тады няма чаго раўняць вадаспад, ну, хоць бы з нашай рачулкай. Можа, каб наліў у яе вады з вадаспада, дык і яна зверам загула б.

Дрэвы змоўклі і задумаліся: а можа, і праўда? Крыху паразважаўшы, зноў зашумелі яны, шукаючы пачатку і канцоў, і не маглі іх знайсці.

— Скажы ты нам, рачулка, разваж нашу спрэчку, — звярнуліся дрэвы да рачулкі, — чаму ты такая ўважная, такая спакойная, што сэрца цешыцца, пазіраючы на цябе, а чаму вадаспад такі ганарысты, такі надзіманы? Ёсць у цябе што-небудзь супольнага з вадаспадам? Адна ў вас натура ці не?

Рачулка ледзь-ледзь здрыганулася.

— Ведаеце, мае мілыя: часта бывае так, што праўда часамі кладзе непраходную сцяну між найлепшымі сябрамі.

— Затое ж праўда і раскідае гэтыя сцены! — сказаў стары дуб.

— Так... Ну, калі вы ўжо так хочаце, дык скажу вам, толькі ж не крыўдуйце: я — частка таго самага вадаспада! Справа ж уся ў тым, што калі сіла высока забіраецца ўгору і яе там набіраецца дужа многа, дык яна можа прычыніць вялікую шкоду, калі даць ёй поўную волю і не паставіць у пэўныя межы. І ніхто няхай не забывае, што ён частка вялікай прыроды.

  1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка