Класіка І сучаснасць украінская літаратура І ўкраінска-беларускія літаратурныя ўзаемасувязі




старонка7/13
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13

Каб зразумець, наколькі важным і своечасовым было з’яўленне такой установы, як Кіева-Магілянская акадэмія, неабходна ўлічыць гістарычную сітуацыю. У выніку падпісанай у 1569 г. Люблінскай ўніі з’яўляецца новая дзяржава – Рэч Паспалітая, якая злучае землі Польшчы і Вялікага княства Літоўскага. І ў сярэдзіне ХVІІ ст., калі Рэч Паспалітая была ў апагеі сваёй палітычна-стратэгічнай магутнасці як адна з найбольш моцных дзяржаў Еўропы, яна валодала абшарамі ад Балтыйскага да Чорнага мора, ёй належалі ўся Літва, Беларусь, Украіна, акрамя Закарпацця, і нават землі Смаленшчыны. Гэты перыяд агульнага існавання ўкраінцаў і беларусаў у адной дзяржаве ўкраінскія даследчыкі, у залежнасці ад палітычнай кан’юктуры, расцэньвалі па-рознаму. Сёння ж час уваходжання ўкраінскіх зямель у склад Вялікага княства Літоўскага трактуецца (пры ўсіх агаворках) як спрыяльны перыяд існавання ў «Заходнерускай дзяржаве». Прымальнай становіцца, у прыватнасці, і пазіцыя вядомага вучонага М. Доўнар-Запольскага, які пра
ўключэнне ўкраінцаў ў склад Рэчы Паспалітай пісаў як пра станоўчы акт, паколькі адбылося, на яго думку, аб’яднанне «часткі са сваім цэлым, члена са сваім целам і галавой». Такім чынам, пазітыўным фактам знаходжання ўкраінцаў у складзе Вялікага княства Літоўскага, а пазней і Рэчы Паспалітай (да 1648 г.) можна лічыць тое, што амаль увесь народ быў аб’яднаны ў адзінай палітычнай сістэме. Перад украінцамі і беларусамі спаўна адкрыліся стымулюючыя ўплывы Захаду. Праз далейшыя кантакты з Польшчай ўкраінская культура ўспрыняла заходнееўрапейскія павевы гуманізму, рэфармацыі і рэнесансу. У выніку ж пазнейшага падзелу ўкраінцаў паміж Расіяй і Польшчай пачалі ўзнікаць тыя акалічнасці, які сталі фармаваць адрозненні паміж украінцамі польскай і расійскай сфер уплыву. Нагадаем, што першы падзел Рэчы Паспалітай стаўся ў 1772 г., адбылося далучэнне Усходняй Беларусі да Расіі, Галіччыны – да Аўстрыі. Другі падзел Рэчы Паспалітай у 1793 г. абумовіў уключэнне ў склад Расіі Правабярэжнай Украіны і Цэнтральнай Беларусі. У выніку трэцяга падзелу Расія ў 1795 г. атрымала землі Заходняй Валыні, Заходняй Беларусі, Літвы і Курляндыі. І нельга не адзначыць, што тыя акцыі злучэння – як з палякамі, так і з расіянамі – заклалі асновы шматлікіх спрэчак і канфліктаў, якія час ад часу заяўляюць пра сябе і сёння. Найбольшыя з праблем, якія зарадзіліся ў тыя гады, звязаны як з паланізацыяй і акаталічваннем праваслаўнага насельніцтва Украіны і Беларусі, так і з яго русіфікацыяй…

За час свайго функцыянавання Кіева-Магілянская акадэмія забяспечыла высокакваліфікаванымі кадрамі шматлікія духоўныя, навуковыя і культурныя інстытуцыі ўсходнеславянскіх зямель. Сярод найбольш паказальных прыкладаў – лёс кіева-магілянца Феафана Пракаповіча (1681 ці 1677 – 1736). Атрымаўшы выдатныя веды з розных галін навукі – навучаўся ў Кіеўскай акадэміі, Рымскім езуіцкім калегіуме, – ён спаўна рэалізаваў свае навуковыя і творчыя магчымасці як прафесар, а затым і рэктар Кіева-Магілянскай акадэміі. Большая частка творчай спадчыны Пракаповіча прыпадае на ўкраінскі перыяд яго жыцця, гэта – філасофскія трактаты, «Паэтыка», «Рыторыка», «Матэматыка», пропаведзі, вершы, пераклады і інш. Пракаповіч быў выдатным багасловам, запачаткаваў на Украіне і Расіі філалагічны і гістарычны напрамкі вывучэння Бібліі, іншых хрысціянскіх прац. Як пісьменніку асаблівую славу яму прынесла знакамітая драма «Владимир», напісаная на тагачаснай кніжнай ўкраінскай мове і пастаўленая навучэнцамі акадэміі ў 1705 г. Аднак з 1716 г. Пракаповіч па загаду Пятра І пераязджае ў Пецярбург, дзе становіцца галоўным памочнікам цара ў царкоўных справах, уключаецца ў распрацоўку

гуманітарных і прыродазнаўчых навук, узначальвае так званую «вучоную дружыну», да якой ўваходзілі расійскія навукоўцы А. Кантэмір, В.Тацішчаў і інш. Шырокі і разнастайны ў сваёй навуковай дзейнасці, Ф. Пракаповіч, у прыватнасці, як гісторык задоўга перад М. Ламаносавым і В. Тацішчавам заклаў асновы рускай гістарычнай навукі, акрамя таго, ён непасрэдна здзяйсняў тэлескапічныя назіранні, працаваў у абсерваторыі і інш. Цікава адзначыць, што ў расійскай астранамічнай навуцы піянерамі былі менавіта прадстаўнікі духавенства, выхаваныя Кіева-Магілянскай акадэміяй. Дзякуючы высокай адукаванасці і кампетэнтнасці Феафана Пракаповіча, яго арганізацыйным здольнасцям адбылося адкрыццё Расійскай акадэміі навук, якая напрацягу доўгіх гадоў папаўнялася выхаванцамі кіеўскай навуковай школы. Так, у Расійскай імперыі заснавальнікам эпідэміялогіі выступіў вучань кіеўскай акадэміі Даніла Самайловіч. Працы Самайловіча па хірургіі 1770-х гадоў лічацца першымі навуковымі публікацыямі ўкраінскіх і рускіх вучоных-медыкаў за мяжою. Аўтарытэт гэтага славутага медыка як практыка і навукоўца у барацьбе з эпідэмія чумы атрымаў шырокае міжнароднае прызнанне. Самайловіч быў абраны членам цэлага шэрагу сусветна вядомых акадэмій – Парыжскай, Марсельскай, Тулузскай, Турынскай, Падуанскай і інш. Да гонару ўкраінцаў заўважым, што і М. Ламаносаў, адкрыцці якога ўзбагацілі розныя галіны навуковых ведаў – прыродазнаўства, хімію, фізіку, геалогію, геаграфію, гісторыю, філасофію, літаратуразнаўства, з ініцыятывы якога ў 1755 г. адбылося адкрыццё Маскоўскага універсітэта, у 1734 – 1735 гг. задавальняў свае шырокія навуковыя зацікаўленні як студэнт Кіева-Магілянскай акадэміі.

Характарызуючы мнагапланавую ўключанасць кіева-магілянцаў ў шматлікія сферы жыцця, адзначым, што з іхнімі імёнамі звязана развіццё, па сутнасці, усіх навуковых галін, у тым ліку і філасофіі. Асэнсаванне праблем філасофіі ўваходзіла ў праграму многіх лекцыйных курсаў кіева-магілянскай прафесуры – па логіцы і дыялектыцы, фізіцы і метафізіцы, этыцы. Элементы філасофіі закранаюцца ў тэкстах богаслужэбных кніг, у прыватнасці, у фундаментальнай працы Пятра Магілы «Konfessio opthodoxa». Заслужаную славу ва ўсім праваслаўным свеце як рэлігійны філосаф атрымаў кіева-магілянец Паісій Вялічкоўскі, праўнук пісьменніка і вучонага Івана Вялічкоўскага. Пасля навучання ў акадэміі ён каля 20-ці гадоў фармаваў свой светапогляд у Грэцыі, у знакамітым Афонскім манастыры, пасля больш як на 30 гадоў звязаў сваё жыццё з Малдавіяй. Вялічкоўскі вядомы не толькі актыўнай працай па абнаўленні духоўнага жыцця манастыроў (у манастырскай абшчыне


ён бачыў правобраз гарманічнага грамадства, своеасаблівую камуну), але і настойлівым удасканаленнем перакладчыцкай практыкі (пры манастыры арганізаваў скрыпторый, дзе перапісваліся і перакладаліся візантыйскія філасофскія творы, адкрыў там друкарню). Вялічкоўскі-філосаф шлях да яднання чалавека з Богам разглядаў у цэлай сістэме псіхафізічнага кантролю як «ачышчэнне сэрца» ў паяднанні з самазасяроджанасцю. Канцэпцыя яго мыслення, якое ўвабрала ў сябе прыкметы славянскага аскетызму, ісіхазму і балгарска-візантыйскага містыцызму, увайшла ў гісторыю як філасофска-рэлігійны накірунак паісізму. Уплывы вучэння Вялічкоўскага пазначыліся не толькі на працах філосафаў, але і ў мастацкай літаратуры – у творчасці М. Гогаля, Л. Талстога, І. Друцэ і інш. Пра Паісія Вялічкоўскага як пра «вялікага падзвіжніка» піша ў рамане «Браты Карамазавы» Ф. Дастаеўскі, пэўныя водгукі паісізму знайшлі сваё месца і ў іншых творах класіка рускай літаратуры – у раманах «Бесы», «Падлетак».

У Кіева-Магілянскай акадэміі побач з традыцыйным вывучэннем філасофіі Візантыі паступова ўзрастала цікавасць да заходнееўрапейскай філасофіі. Асаблівай ўвагай карысталіся творы Х. Вольфа, якія захапілі не толькі Нямеччыну, але і ўвесь заходнееўрапейскі культурны свет. У акадэміі здзяйснялася грунтоўная распрацоўка падручніка па філасофіі «Elementa philosophiae rekontioris» знакамітага вольфаўскага паслядоўніка Х. Баўмайстара. Вывучэнне гэтага філосафа на Украіне было настолькі значным, што ў Львове выходзіць пераклад названага падручніка, выкананы прафесарам Львоўскага універсітэта Пятром Лодзіем. Адпаведна да славянскай традыцыі і славянскай ментальнасці, Лодзія найперш цікавіла філасофія маралі. Не лішне будзе заўважыць, што менавіта Лодзія запрашаюць на пасаду прафесара ў толькі што адкрыты універсітэт Пецярбурга, дзе вучоны стварае аснову для пачаткаў расійскага філасофскага мыслення. На працягу ХVІІ –ХVІІІ ст. у Кіева-Магілянскай акадэміі вывучаюцца не толькі антычныя і сярэдневяковыя філосафы, але і творы Р. Дэкарта, Ф. Бэкана, Э. Пурхоцыя, Г. Лейбніца. Ужо згаданы намі вучоны-энцыклапедыст Ф. Пракаповіч абгрунтаванне і падтрымку рэформ Пятра І здзейсніў, абапіраючыся на тэарэтычныя распрацоўкі філосафаў Т. Гобза, Г. Гроцыюса, С. Пуфендорфа. У Пецярбургскай Ваенна-Медычнай акадэміі лекцыі па натурфіласофіі, абапіраючыся на канцэпцыі нямецкага філосафа-рамантыка Ф. Шэлінга, чытаў галоўны прапагандыст яго вучэння на ўсіх усходнеславянскіх землях, выпускнік Кіева-Магілянскай акадэміі Даніла Кавуннік-Веланскі.

Пашырэнню філасофскіх твораў замежных аўтараў спрыяў яшчэ адзін знакаміты кіева-магілянец Грыгорый Палетыка (1725 – 1784). Пасля заканчэння Кіева-Магілянскай акадэміі ён атрымаў запрашэнне на пасаду перакладчыка ў Пецярбургскую Акадэмію навук. Вольнае валоданне замежнымі мовамі дазволіла гэтаму нашчадку слаўнага казацкага роду перакласці для расійскіх навукоўцаў творы грэчаскіх філосафаў, скласці «Словарь на шести языках: на российском, греческом, латинском, французском, немецком и английском». Як грамадскі дзеяч Палетыка адстойваў ідэю ўкраінскай аўтаноміі, у гэтым накірунку напісаны цэлы шэраг яго гістарычных прац, выклікаюць цікавасць і яго «Записки о начале Киевской Академии». Гіпатэтычна Г. Палетыку і яго сыну належыць аўтарства выдатнага твора «Гісторыя русаў», па якім расійская інтэлігенцыя ХІХ ст., у тым ліку і А. Пушкін, вывучалі гісторыю Украіны.

Разглядаючы ўзровень тагачаснага філасофазнаўства на Украіне, мы павінны адзначыць, што адна з асаблівасцей ўкраінскай філасофіі выявілася, як адзначаюць спецыялісты, у яе не «вертыкальнай», а так званай «гарызантальнай» тэндэнцыі развіцця. Гэта значыць, што духоўная энергія ў форме філасофскага мыслення не знаходзіла сваёй рэалізацыі праз сканцэнтраванасць у дзейнасці асобных адзінак – магутных «чыстых» філосафаў. Гісторыка-палітычныя прычыны, умовы існавання сярод народу, які быў пазбаўлены сваёй дзяржаўнасці, іншыя акалічнасці абумовілі тое, што мысліцелі не засяроджваліся на абстракцыях, не імкнуліся да строгасці аргументацыі. Іх цікавіць хутчэй не пазнанне як філасофская катэгорыя, не магчымасці і межы пазнання – найперш аб’ектам такіх даследаванняў становіліся чалавек і яго жыццё. Адпаведна, грамадзянская пазіцыя вучоных абавязвала іх шукаць практычнае прымяненне сваім ідэям, задумвацца над фармаваннем тых умоў, у якіх чалавек можа знайсці рэалізацыю самога сябе. Тое, што філасофскія разважанні змяшчаліся не столькі ў спецыяльных навуковых працах, колькі на старонках многіх рознага плану твораў (царкоўных, гістарычных, мастацкіх), мела і свае станоўчыя моманты: гэта спрыяла пашырэнню філасофскай думкі сярод больш шырокіх колаў грамадства. На ўкраінскую філасофскую навуку паклала адбітак і спецыфіка ўкраінскага нацыянальнага светабачання.

Зыходзячы з гэтых акалічнасцей, на фоне ўсходнеславянскага філасофскага ареола асабліва яскрава праступае дзейнасць «украінскага Сакрата» Грыгорыя Скаварады (1722 – 1794), які значыцца сярод найбольш таленавітых навучэнцаў Кіева-Магілянскай акадэміі. Выхаваны ў навуковай атмасферы роднай акадэміі, замежных заходнееўрапейскіх універсітэтаў, Скаварада аформіўся ў абсалютна самастойнага творцу. Шматгранная дзейнасць гэтага знакамітага ўкраінскага філосафа, пісьменніка, кампазітара заслугоўвае спецыяльнага ўсебаковага разгляду. Тут жа, у кантэксце агульнай характарыстыкі часу, закранем асаблівасці яго філасофскага вучэння. Сутнасць сваёй дзейнасці Скаварада пазначыў дэвізам Сакрата – «пазнай самога сябе». У аснову яго філасофскай канцэпцыі пакладзены глыбокі антрапалагізм, які мае анталагічны, тэарэтыка-пазнавальны, этыка-практычны характар. Пазнанне, паводле вучэння Скаварады, не з’яўляецца самамэтай, яно – сродак, праз які павінна дасягацца панаванне «сэрца і волі». Рэалізацыя «шчасця» магчыма толькі пры той умове, калі чалавек здзяйсняе прызначаную яму ад прыроды, ад нараджэння ролю (ідэя «сроднай» працы) і тым самым выконвае волю Бога. Расшыфроўваючы Біблію, закладзеную ў ёй мудрасць многіх пакаленняў, Скаварада імкнуўся асэнсаваць сутнасць Сусвету, Бібліі і Чалавека. Большасць філасофскіх трактатаў Скаварады маюць назву дыялогаў, паколькі творы яго былі выкананы ў антычнай, вельмі прыдатнай для эпохі Барока, форме дыспутаў – як размовы паміж субяседнікамі. Як наватар Скаварада выступіў у сваіх байках і вершаваных творах. Усёй сваёй дзейнасцю, і навуковай, і творчай, і педагагічнай, Скаварада апярэджваў час. Ідэі Скаварады мелі асветніцкі характар, яго мэта – ва ўдасканаленні грамадства праз паглыбленне адукацыі, розум, мараль. І вельмі сімвалічна, што выхаванец Кіева-Магілянскай акадэміі Скаварада, вырастаючы з уласна нацыянальных традыцый і дасягненняў еўрапейскай культуры, акумуліраваў у сваёй спадчыне лепшае, выпрацаванае эпохамі Барока і Асветніцтва, праклаўшы дарогу ўкраінскай культуры для пошукаў і адкрыццяў у новыя стагоддзі.

Пад уплывам Скаварады адбылося развіццё «ўкраінскай школы» антрапалогіі, сярод яго паслядоўнікаў – выкладчык Кіеўскай духоўнай акадэміі, а затым прафесар кафедры філасофіі Маскоўскага універсітэту Памфіл Юркевіч. Адзначым, дарэчы, што студэнтамі ўкраінскага вучонага былі знакамітыя ў будучым расійскія навукоўцы – філосаф У. Салаўёў, гісторык У. Ключэўскі. Філасофскія погляды Юркевіча, яго «кордацэнтрызм» пабудаваны з улікам ідэй Платона і асаблівасцямі светабачання Скаварады. Навука пра чалавека была прыярытэтным накірункам яго дзейнасці. Катэгарычна адмаўляючы ўсякага роду аднабаковасць у даследаванні рэчаіснасці (у тым ліку і тагачасны інтэлектуалізм), Юркевіч адстойваў такі падыход, пры якім чалавек успрымаўся ў комплексе. Розум, лічыў вучоны, з’яўляцца толькі вяршыняй духоўнага жыцця чалавека, каранямі сваімі розум звязаны з сэрцам, якое вызначае маральную свабоду чалавека, яго сутнасць. Арыгінальныя погляды Юркевіча раскрыты ў шматлікіх яго працах, філасофскі твор Юркевіча «Сердце и его значение в духовной жизни человека согласно с учением Слова Божьего» сведчыць, у прыватнасці, пра пераемнасць у яго філасофіі нацыянальных украінскіх традыцый.

Кіева-Магілянская акадэмія была калыскай і тагачаснага выяўленчага мастацтва. Тут вырасталі майстры выдавецкай справы, афарміцелі тых кніг, якія выпускалі ў свет прадстаўнікі навуковай і творчай эліты. Сярод многіх іншых варта назваць мастакоў Л.Тарасевіча, Г. Лявіцкага, І. Мігуру. Так, выхаванец і выкладчык акадэміі, пазней духоўны дзеяч Іван Мігура заслужыў удзячнасць патомкаў, пакінуўшы пасля сябе цэлы шэраг панегірычных гравюр, выкананых у стылі ўкраінскага Барока з партрэтамі гістарычных дзеячаў (І.Мазепа, П. Сагайдачны, В. Качубей, казацкія старшыны, С. Яворскі і інш.) і вершаванымі надпісамі да іх. Працы Мігуры ўяўляюць сабою яскравы прыклад украінскага сінкрэтычнага мастацтва ХVІІ – ХVІІІ ст. Мастак Лявонцій Тарасевіч шмат зрабіў ў тэхніцы гравюры для ілюстрацыі выданняў Кіева-Пячэрскай лаўры. Некаторы час працуючы ў Вільні, ён здзяйсняў мастацкае афармленне асобных панегірыкаў, ілюстраваў выданне «Служэбніка» (1692). З беларускай культурай ён звязаны таксама, у прыватнасці, выкананнем Жыровіцкай іконы Богамацеры з апосталамі Пятром і Паўлам. Грыгорый Лявіцкі шмат увагі аддаў стварэнню самастойных гравюр рэлігійнага і алегарычнага зместу, выканаў цыкл гравюр да лаўрскіх выданняў, ілюстраваў падручнік па паэтыцы М. Даўгалеўскага, даследаванне пра Арыстоцеля-філосафа М. Казачынскага, працаваў над роспісам іканастаса знакамітай кіеўскай Андрэеўскай царквы. Пад уплывам Лявіцкага і ў яго майстэрні фармаваўся талент Дзмітра Лявіцкага – сына ўкраінскага мастака. Дз. Лявіцкі, выхаваны на лепшых узорах украінскага Барока, творча засвоіўшы набыткі класіцызму, быў запрошаны ў Пецярбург. Там ён выконвае шэраг партрэтаў, якія вызначаюцца бліскучай тэхнікай, майстэрствам кампазіцыі і перадачы каларыту. Сярод іх – знакамітыя партрэты Д. Дзідро, алегарычны партрэт Кацярыны ІІ і інш. З 1770 г. Дз. Лявіцкі – акадэмік Санкт-Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў. Яму ўдалося стварыць уласную рэалістычную школу партрэтнага жывапісу, з якой вырасла цэлая плеяда ўкраінскіх і рускіх мастакоў.

Нельга абысці ўвагай і дасягненні ўкраінскага музычнага мастацтва кіева-магілянскага перыяду. У змаганнях з тымі перавагамі ў развіцці спеўнага мастацтва, якія меў пад уплывам Захаду польска-лацінскі касцёл, праваслаўная ўкраінская царква ўдасканальвала сваю практыку. Яна не толькі адмовілася ад усталяванага ў ХVІ ст. так званага «строчнага спеву», калі запіс мелодыі рабіўся ў тры радкі, але пераўзышла дасягненні каталіцкага спеву. У ХVІІ ст. на Украіне замацоўваецца 4-, 5-, 6-, а нават і 8-і галосны спеў. Новы лінейны нотапіс, які атрымаў назву «кіеўскагу знаменія», пры Пятры І быў шырока запатрабаваны на расійскіх землях. Маскоўскі патрыярх адпраўляе на Украіну спецыялістаў для вывучэння традыцый кіеўскага царкоўнага спеву, у той жа час у манастыры маскоўскіх зямель прывозяць украінскія царкоўныя кнігі, запрашаюць найбольш таленавітых спевакоў з украінскіх рэлігійных устаноў, найперш з Кіева-Пячэрскай лаўры, Кіева-Магілянская акадэміі. Выхадцы з Украіны здзяйсняюць друкаванне і рэдагаванне расійскіх царкоўна-нотных кніг. Украінец Грыгорый Галаўня становіцца ініцыятарам выдання матэрыялаў Сіноду. Пад яго апекай знаходзілася фармаванне прыдворнай царскай капэлы, у склад якой ўвайшло шмат спевакоў з украінскіх зямель. Менавіта ў гэты час у капэлу быў залічаны і кіева-магілянец Грыгорый Скаварада, які валодаў многімі музычнымі інструментамі, меў выдатны голас, пісаў псальмы і сам ствараў да іх музыку. Велізарны ўплыў на станаўленне расійскага музычнага мастацтва здзейсніў знакаміты ўкраінскі кампазітар і харавы дырыжор, кіраўнік прыдворнай капэлы Дзмітрый Бартнянскі (1751 – 1825). Кампазітарскі даробак Бартнянскага велізарны – ён складаецца з музыкі да опер, балету, камедыі, канцэртнай сімфоніі. Бартнянскаму належаць больш ста твораў харавой царкоўнай музыкі (канцэрты і літургіі), стыль якіх пазначаны ўрачыстасцю і лірычнасцю, у іх выразна адчуваюцца матывы ўкраінскай народнай песеннасці. Творчасць Бартнянскага належыць да вяршынь сусветнай музычнай культуры.

Як паслядоўнікаў школы Бартнянскага можна назваць многіх кіева-магілянцаў. Сярод іх нельга не ўспомніць Арцёма Ведэля (1767, або 1770, 1772 – 1808). З акадэміяй ён звязаны і як студэнт, і як саліст-спявак, і як рэгент хору. Ведэль – аўтар 29 царкоўных канцэртаў, з іх 10 напісаны на 4 галасы; на ўсіх пазначыўся ўплыў украінскага народнага меласу. Другому кіева-магілянцу было наканавана лёсам прынесці вядомасць Украіне не толькі ў Расіі, але далёка за яе межамі. Максім Беразоўскі (1745 – 1777) таксама некалькі гадоў працаваў у прыдворнай капэле ў Пецярбурзе. Таленавіты спявак і кампазітар, ён удасканальваў сваё майстэрства ў Італіі. Як аўтар опер, шматлікіх духоўных канцэртаў, у якіх адчуваюцца ўплывы ўкраінскага меласу і кіеўскага царкоўнага спеву, атрымаў прызнанне ў Еўропе, быў абраны акадэмікам Балонскай філарманічнай акадэміі…

Падкрэслім яшчэ раз, што традыцыі Кіева-Магілянскай акадэміі, закладзеныя ў ХVІІ ст., мелі свой слаўны працяг і ў наступным стагоддзі. Не прэтэндуючы на паўнату агляду ўзнятага пытання ў межах аднаго артыкула, мы ўсё-такі лічым неабходным больш падрабязна спыніцца на грамадска-палітычнай і навукова-творчай атмасферы, якая прадвызначыла ўдзел кіева-магілянцаў у духоўным і культурным жыцці ўласнага народа, іншых еўрапейскіх, у тым ліку і славянскіх, народаў, падкрэсліць тыя дасягненні кіева-магілянцаў, што спрыялі ў самым шырокім сэнсе інтэнсіфікацыі агульналюдскога грамадска-гістарычнага прагрэсу.

Як мы ўжо адзначалі, сваім высокім статусам Кіеўская акадэмія абавязана найперш Пятру Магілу (25. ХІІ 1596 – 31. ХІІ 1646) і Івану Мазепу (прыбізна 20. ІІІ 1639 – 22. ІХ 1709). Менавіта яны напаўнялі новым зместам культурнае жыццё ўсходнеславянскіх зямель. Дзейнасць іх паплечнікаў і паслядоўнікаў наклала адбітак на развіццё культуры і наступных стагоддзяў.

Пётр Магіла быў чалавекам высокаадукаваным. Скончыўшы Львоўскую брацкую школу, ён далей паглыбляў веды ў розных інстытуцыях Заходняй Еўропы, у прыватнасці, навукі багаслоўя спасцігаў у Парыжскім універсітэце, «шляхецкім справам і рыцарскаму мастацтву» навучаўся пры каралеўскім двары ў Варшаве, дзе меў шмат знакамітых родзічаў і апекуна – канцлера і гетмана Станіслава Жалкеўскага. Заслуг у Пятра Магілы нямала ва ўсіх сферах духоўнай дзейнасці. Ён быў праваслаўным царкоўным і культурным дзеячам менавіта ў той гістарычны перыяд, калі ўкраінскія землі, разам з беларускімі, уваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай. Змаганне за праваслаўе патрабавала ў гэты час асаблівых намаганняў. Ужо адбылася Брэсцкая ўнія. Большасць форм арганізацыі рэлігійнага жыцця, у тым ліку і такая буйная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка царквы, як Кіеўская мітраполія, былі сілай адабраны ад праваслаўных і перададзены грэка-католікам. Кіеў быў пазбаўлены праваслаўнай мітраполіі, не было там і праваслаўных епіскапаў, езуіты адкрылі ў Кіеве свой калегіум, захапілі царкоўныя прыходы, нават Святая Сафія апынулася пад іх уладай. Прынцыповую падтрымку кіеўскае праваслаўнае свецкае і царкоўнае кіраўніцтва атрымлівае ад гетмана Войска Запарожскага Пятра Канашэвіча-Сагайдачнага, якога даследчыкі лічаць найбольшым ваенным і палітычным дзеячам у перыяд перад праўленнем Багдана Хмяльніцкага. Сагайдачны здабыў сабе славу ў пераможных бітвах за прычарнаморскія землі, у адносінах з Польшчай цвёрда трымаўся палітыкі замірэння. У 1620 г. гетман Сагайдачны разам з усімі сваімі воінамі запісваецца ў Кіеўскае брацтва, на базе якога ў хуткім часе і ствараецца навучальная ўстанова. Такі крок гетмана выразна засведчыў, што палітычная вайсковая сіла выступае ў падтрымку рэлігійных і культурных патрэб Украіны.

Менавіта ў гэты час Асманская імперыя актывізуецца ў сваіх захопніцкіх памкненнях. Турцыя распачынае ваенныя дзеянні з мэтай шырэйшага пакарэння славянскіх зямель, захопу не толькі Балканаў, але і польскіх, украінскіх, беларускіх тэрыторый. Не могучы супрацьстаяць сілам турэцка-татарскай кааліцыі, польскі кароль Сігізмунд ІІІ звяртаецца па дапамогу да ўкраінскага войска. У вырашальных бітвах 1620 – 1621 гг., якія ўвайшлі ў гісторыю як Хацінская вайна (адбылася каля замка Хацін на Днястры, цяпер горад Хацін Чарнавіцкай вобласці), у падтрымку польскай кароннай арміі, узначаленай гетманам Вялікага княства Літоўскага Янам Каролем Хаткевічам, выступілі магутныя сілы ўкраінцаў на чале з гетманам Пятром Канашэвічам-Сагайдачным. У гэтых бітвах спаўна выявіў мужнасць і Магіла. Дарэчы, у вайне ўдзельнічалі бацька і сын Хмяльніцкія. Што датычыць кантактаў Пятра Магілы з Багданам Хмяльніцкім, то яны пачаліся яшчэ ў Львоўскай брацкай школе. Багдан Хмяльніцкі таксама быў яе выпускніком. З павагай і разуменнем яны ставіліся адзін да аднаго і ў наступныя гады. Украінскае казацтва сваю місію бачыла ў абароне не Польшчы, а ўсяго хрысціянскага свету. Хацінская вайна скончылася бліскучай перамогай славян і мірным дагаворам паміж Турцыяй і Рэччу Паспалітай. Была ліквідавана небяспека, якая зыходзіла ад Асманскай імперыі. Перамога пад Хацінам з’явілася той вырашальнай акцыяй, у выніку якой была спынена экспансія Асманскай імперыі ў Еўропу!

У падзяку за згоду казацкага войска выступіць разам з палякамі супраць татара-турэцкай кааліцыі кароль Рэчы Паспалітай даў згоду на ўзнаўленне праваслаўнай мітраполіі ў Кіеве. Гэтая лёсавызначальная для праваслаўя акцыя адбылася дзякуючы настойлівасці Пятра Магілы, яго дыпламатычным здольнасцям. Польскі кароль Уладзіслаў ІV Ваза вымушаны быў падпісаць дзяржаўна-палітычны дакумент «Артыкулы для заспакаення насельнікаў Кароны і Вялікага княства Літоўскага народу рускага рэлігіі грэчаскай». За асаблівыя заслугі перад царквой у 1627 г. Магілу пасвячаюць у архімандрыты, а ў 1632 – 647 гг. Магіла ўжо ўзначальвае Кіеўскую мітраполію. Праваслаўная мітраполія на ўкраінскіх землях цяпер атрымала чатыры епархіі – Львоўскую, Луцкую, Пярэмышльскую, Мсціслаўскую. Праваслаўным вернікам вярталіся многія цэрквы і манастыры – як па ўсёй тэрыторыі дзяржавы, так і ў самім Кіеве: Сафійская царква, Кіева-Пячэрская архімандрыя, Дзесяцінная царква і інш. Беларускія землі ў Х –ХVІІІ ст. кананічна таксама падпарадкоўваліся Кіеўскай мітраполіі. Рэзідэнцыя мітрапаліта, зразумела, знаходзілася ў Кіеве, у асобныя (неспрыяльныя для Кіева перыяды) цэнтрам яе былі Львоў, Навагрудак, Вільня. Афіцыйны тытул Магілы – мітрапаліт Кіеўскі і Галіцкі. Аднак паводле сваіх абавязкаў ён кіраваў справамі праваслаўных і на ўкраінскіх землях, і па ўсёй Беларусі. Так, па ініцыятыве Магілы была ўтворана Магілёўская праваслаўная епархія як адзіная праваслаўная епархія на Беларусі – усе астатнія былі пераведзены ў унію. Пасля атрымання кафедры мітрапаліта, скарыстаўшы сітуацыю адноснага замірэння і атрыманыя свабоды, Пётр Магіла з новай сілай разгарнуў падзвіжніцкую працу.

Выдатны арганізатар і асветнік, Магіла не абмежаваўся стварэннем Кіеўскай акадэміі; дзякуючы яго намаганням і яго сродкам былі створаны калегіумы ў Вінніцы, Крамянцы, Гошчы, актывізавалася на ўкраінскіх і беларускіх землях выдавецкая дзейнасць. Дыяпазон падзвіжніцтва Магілы раскрывае і той факт, што ў 1640 г. пры яго дапамозе (маральнай і матэрыяльнай) былі адкрыты першая румынская школа – Славяна-грэка- лацінская акадэмія ў Ясах, і дзве друкарні – у Ясах і Доўгім Полі (Малдавія), выдадзена першая малдаўская кніга.

Адкрываючы друкарні, Магіла і тут падтрымліваў абнаўленчыя працэсы. Пры ім «мадэрнізуюцца» ілюстрацыйныя суправаджэнні да тэкстаў, якія выконваюцца па ўзору заходнееўрапейскага мастацтва, у прыватнасці, дрэварыт – украінская «рытавіна» – і гравюра. Пра такое наватарства сведчыць выдадзеная ў 1622 г. кніга «Вършъ на жалосный погребъ зацного рыцера Петра Конашевича Сагайдачного», афармленне якой складаецца з партрэта гетмана – гетман на кані, герба Войска Запарожскага, замалёўкі горада Кафы, узятага Сагайдачным у цяжкім баі. Расшырэнню тэматыкі ў малярстве (адыход ад абавязковага рэлігійнага зместу) спрыялі выпісаныя Магілам з Еўропы спецыялісты. Майстры па яго заказу і за яго грошы абнаўлялі і рэстаўрыравалі царкоўныя святыні. Дзякуючы мецэнацтву Магілы былі адноўлены спаленая мангола-татарамі, часткова змененая езуітамі Кіеўская Сафія, першы мураваны храм Кіеўскай Русі Дзесяцінная царква, Міхайлаўская царква Выдубіцкага манастыра, драўляная царква Спаса на Бераставе, Успенскі сабор у Пячэрскім манастыры, царкоўныя збудаванні ў Пераяславе, Чарнігаве, іншых месцах.

Як прадстаўніка палемічнай літаратуры Пятра Магілу залічваюць і ў кола пісьменнікаў. Ён – аўтар многіх кніг богаслужэбнага, маралізатарскага і навучальнага характару, у складанні і напісанні некаторых з іх бралі ўдзел і яго аднадумцы. Сярод найбольш важных прац трэба назваць «Літургіаріон, си есть служебник», зборнік малітваў і павучэнняў для студэнтаў – «Анфологія, сирєч молитвы и поученія душеполезная», «Літос, або Kamien z procy prawdy cerkwie Swety prawoslawne ruskiej na skruszenie falecznociemniej Perspektiwy …», «Євхологіон, албо Молитвослов, или Требник» («Великий требник Петра Могили»), які ўзгадніў царкоўныя абрады і богаслужэнні, і інш. Заўважым, што пад кіраўніцтвам Магілы быў падрыхтаваны поўны катэхізіс, апублікаваны (пасля смерці мітрапаліта) спачатку ў Еўропе на грэчаскай і лацінскай мовах, затым у Маскве ў 1696 г., калі ўжо атрымаў прызнанне багасловаў свету. Праца «Літос…» – адзін з лепшых твораў палемічнай літаратуры ХVІІ ст. Пад псеўданімам Яўсевія Пімена ён убачыў свет і на польскай мове – як адказ на твор Касіяна Саковіча «Перспектыва», у якім Саковіч пасля свайго пераходу ў рыма-каталіцызм выступіў з рэзкай крытыкай праваслаўя. У трактаце «Літос» тлумачыліся праваслаўныя богаслужэнні, абрады, пасты і святы. Вялікае прызнанне сярод вернікаў атрымаў твор, сёння вядомы пад назвай «Праваслаўнае вызнанне веры» (аўтарамі яго лічаць і Пятра Магілу, і Ісайю Казлоўскага, 1640), які ў 1672 г. на сінодзе ў Іерусаліме быў ухвалены як галоўная дактрына ўсіх праваслаўных цэркваў. Як адзначаюць сучасныя даследчыкі, Магіла ўсё ж такі «рыхтаваў грунт для «універсальнай уніі»: яго творы змяшчаюць элементы экуменічнага характару, ён імкнуўся, сінтэзуючы ўсходнюю і заходнюю цэрквы, аб’яднаць і «Русь з Руссю». Відавочна, пошукі падыходаў да вырашэння праблем супрацьстаяння паміж праваслаўнымі і католікамі абумовіла і тыя кантакты, якія час ад часу звязвалі Пятра Магілу з Мялеціем Сматрыцкім. Названыя працы кіеўскага мітрапаліта выкарыстоўваліся як падручнікі ў духоўных навучальных установах да пачатку ХХ ст.

Спрыяльную ролю ў развіцці літаратурнага працэсу адыграла тая агульная атмасфера, што складвалася ў Кіеўскай акадэміі – пад кіраўніцтвам Пятра Магілы, або ў працяг закладзеных ім традыцый.

Пётр Магіла аб’яднаў вакол сябе выдатных вучоных і культурных дзеячаў часу – Сільвестра Косава, Ісайю Трафімовіча-Казлоўскага, Атанасія Кальнафойскага, Тарасія Земку і інш., стварыўшы так званы Магілянскі Атэнэум. Ён выдатна разумеў, што статус навучальнай установы напрамую залежыць ад выкладчыкаў, таму падбору кадраў надаваў асаблівую ўвагу. Па прапанове Магілы ў Кіеў былі запрошаны людзі высокай адукацыі, навуковых і творчых здольнасцей. Дзякуючы ім акадэмію пачалі ўспрымаць як «вогнішча праваслаўнай навукі ўсяго еўрапейскага ўсходу і Балкан». Добрыя знаўцы ў розных галінах навук (рыторыкі, логікі, філасофіі), выкладчыкі акадэміі шмат увагі надавалі і даследаванню пытанняў тэорыі літаратуры. Іхнія навучальныя лекцыйныя курсы, прысвечаныя агульным пытанням паэтыкі, распрацоўкі прыкладных – практычных – методык напісання мастацкага твора мелі велізарнае значэнне для развіцця літаратурнага працэсу. Многія кіева-магілянскія падручнікі і па сённяшні дзень не страцілі сваёй каштоўнасці. Сярод іх праца Іанікія Галятоўскага (пэўны час ён быў рэктарам акадэміі) «Навука, албо способъ зложэня казаня», якая з’явілася першым грунтоўным курсам гамілетыкі – тэорыі пропаведзі. Разам з тэкстамі пропаведзей «Навука…» увайшла ў кнігу Галятоўскага «Ключ разумєния» і стала ўзорам новага тыпу аратарскай прозы. Шырокую вядомасць атрымала і «Паэтыка» Феафана Пракаповіча (які таксама быў рэктарам акадэміі), напісаная ім у кіева-магілянскі перыяд жыцця, да пераезду ў Расію. Вялікую каштоўнасць уяўляюць курсы лекцый Мітрафана Даўгалеўскага, выдадзеныя пад назвай «Сад паэтычны». У іх раскрываюцца пытанні гісторыі і тэорыі роднай літаратуры, здзяйсняецца асэнсаванне яе здабыткаў, на канкрэтных прыкладах вызначаюцца асаблівасці барокавага стылю ў тагачасным мастацтве слова.

След адзначыць, што патрон Кіеўскай акадэміі ўважліва ставіўся не толькі да выкладчыкаў, але і да моладзі. Таленавітыя студэнты, якія хораша зарэкамендавалі сябе пры навучанні ў Кіеўскай акадэміі, атрымлівалі ад Магілы дапамогу і накіраванне для ўдасканалення ведаў за межамі Украіны. Многія з кіева-магілянцаў праходзілі дадатковае навучанне ў Вільні. Так, мітрапаліт не памыліўся, адправіўшы Лазара Барановіча (канец ХVІ, прыблізна 1620 – 1693 гг.) на своеасаблівую «стажыроўку» ў Вільню і Каліш. Вярнуўшыся на Украіну, Барановіч распачынае бліскучую кар’еру, становіцца адной з буйнейшых фігур украінскага палітычнага, царкоўнага, культурнага і літаратурнага жыцця другой паловы ХVІІ ст. Спачатку ён выкладае граматыку ў малодшых класах, затым становіцца прафесарам паэтыкі, рыторыкі, філасофіі і багаслоўя. У 1650 г. ён ужо рэктар акадэміі. У наступныя гады – пачэсны рэктар гэтай навучальнай установы. Як царкоўны дзеяч, абраны спачатку епіскапам, а затым – архіепіскап, дамогся на доўгі час ад Канстанцінопальскага патрыярха прамой падпарадкаванасці, у 1675 – 1685 гг. быў месцаблюсціцелем Кіеўскай мітрапалічай кафедры. Палітычны ідэал Барановіча – саюз Рэчы Паспалітай з Масковіяй, дзе за Украінай ён бачыў статус аўтаноміі. Удзельнічаючы ў рэлігійнай палеміцы, Барановіч выяўляў талерантнасць, заклікаў да мірнага суіснавання праваслаўя, каталіцызму і уніяцтва. Патрыятызм Барановіча грунтаваўся на ідэі аб’яднання славян у супрацьстаянні перад магаметанскім светам. Як культурны дзеяч Барановіч згуртаваў вакол сябе шмат таленавітых людзей, стварыўшы так званае Кіева-Чарнігаўскае культурнае аб’яднанне. На кошты Барановіча была адкрыта друкарня, спачатку ў Ноўгарад-Сіверскім, пазней пераведзена ў Чарнігаў, дзе пры яго падтрымцы ўбачыла свет звыш 50 кніг – як па тых мерках, лічба вельмі вялікая. Сам Барановіч з’яўляецца аўтарам багаслоўскіх пропаведзей, палемічных трактатаў, духоўных і свецкіх вершаў. Асобнымі выданнямі выйшлі дзве кнігі яго пропаведзей, больш шасці паэтычных зборнікаў, сярод якіх асаблівае месца займае зборнік «Лютня Апалонава». Услед за Барановічам неабходнасць удасканальваць майстэрства пропаведзі зразумелі і іншыя яго калегі. Так, навучэнец, а пазней і рэктар Кіева-Магілянскай акадэміі Іанікій Галятоўскі, вучань акадэміі Антон Радзівілоўскі ўзнялі пропаведзь на той высокі ўзровень, на якім вялося прапаведніцтва ў католікаў.

Сярод найбольш таленавітых членаў Кіева-Чарнігаўскага літаратурнага таварыства неабходна назваць Івана Велічкоўскага (прыблізна 1650 – 1701), рэлігійнага і культурнага дзеяча, паэта, перакладчыка, тэарэтыка літаратуры, які таксама звязаны з Кіева-Магілянскай акадэміяй. Там ён навучаўся, ёсць меркаванні (У. Крэкацень), што некаторы час і выкладаў. Творчая спадчына І. Велічкоўскага сведчыць пра высокі ўзровень адукацыі, якую атрымлівалі студэнты акадэміі. Арыгінальныя адметнасці яго таленту як паэта дазваляюць гаварыць пра Велічкоўскага як пра «ўкраінскага футурыста ХVІІ ст.» Велічкоўскі вызначаўся шырокай эрудыцыяй, веданнем антычнай літаратуры і рэнесанснай культуры Заходняй Еўропы, яму належаць пераклады твораў англійскага лацінамоўнага паэта-эпіграматыста Джона Авена. Ва ўласнай паэзіі Велічкоўскі закранае тэмы як духоўнага, так і свецкага жыцця, напаўняе іх філасофскім і маральна-этычным зместам. Распрацоўваючы папулярныя на той час віды верша – эпіграматычную паэзію, панегірык, паэт прыўносіць у літаратуру новыя вершаваныя формы. Прытрымліваючыся свядомай устаноўкі на «эксперымент», ён становіцца непераўзыдзеным майстрам зрокавай, візуальнай вобразнасці, стварае цэлую школу «кур’ёзнага верша». З еўрапейскай паэзіі на нацыянальную глебу Велічкоўскі «перасаджвае» паліндромы-ракі, акравершы, вершы-лабірынты, фігурныя вершы і інш. Зборнікі Велічкоўскага «Гадзіннік з паўгадзіннікам», «Малако ад авечкі, што належыць пастару» уяўляюць сабою своеасаблівыя тэарэтычныя распрацоўкі-падручнікі па напісанні вершаў, у якіх падаюцца – як узоры – ўласныя творы паэта.

Высокая культура кіева-магілянцаў прыносіла ім прызнанне ў свеце. Веданне моў спрыяла іхняй адаптацыі ў іншанацыянальных сферах духоўнай дзейнасці. Так, Міхаіл (Мануіл) Казачынскі (1699 – 1755) пасля паспяховага заканчэння Кіева-Магілянскай акадэміі быў запрошаны сербскім мітрапалітам Вікенціем Ёванавічам на пасаду прэфекта і выкладчыка піітыкі, рыторыкі, лацінскай мовы ў Карлавацкую славена-лацінскую школу. У Карлаўцах (каля Новага Саду) Казачынскі напісаў драму «Трагедія, сиръчь печалная повъсть о смерти послъдняго царя Уроша V и о паденіи Сербскаго царства», пастаўленую вучнямі школы ў 1734 г. Гэты твор, надрукаваны ў 1798 г. у Будапешце ў апрацоўцы вучня Казачынскага сербскага гісторыка Ёвана Раіча, фактычна заклаў асновы сербскай нацыянальнай драматургіі. У пазнейшыя гады, ізноў звязаныя з Кіева-Магілянскй акадэміяй, Казачынскі працягваў літаратурную дзейнасць, пачатую так паспяхова ў Сербіі. Будучы прэфектам акадэміі, ён таксама займаў пасаду прафесара філасофіі. Да нашага часу дайшлі ў спісках, напісаныя на лацінскай мове, некалькі яго лекцыйных курсаў па філасофіі. Сярод мастацкіх твораў Казачынскага пазнейшага перыяду – п’есы, інтэрмедыі, панегірыкі. З боку моўнага афармлення цікава асобна вылучыць твор Казачынскага «Августъйшей, непобъдимой императрицъ Елісаветъ Петровнъ, самодержицъ всеросійской…», напісаным і выдадзеным у 1744 г. на так званым «трыгубым дыялекце» – на царкоўнаславянскай, лацінскай і польскай мовах. Апошні перыяд жыцця Казачынскага звязаны з беларускай зямлёй, ён – архімандрыт Слуцкага манастыра.



У перыяд росквіту акадэмія аб’ядноўвала прадстаўнікоў розных нацыянальнасцей, якія адданай працай усе разам паспрыялі развіццю ўкраінскай культуры. Сярод выкладчыкаў, якія не былі ўраджэнцамі Украіны, але ўпісалі ў гісторыю акадэміі слаўныя старонкі, вылучым асобна Інакенція Гізеля і Сільвестра Косава.

Інакенцій Гізель (прыблізна 1600 – 1683) нарадзіўся ў Прусіі ў нямецкай пратэстанцкай сям’і. Юнаком трапіў у Кіеў, дзе прыняў праваслаўе, навучаўся ў Кіеўскай акадэміі. Заўважаны Магілаю, атрымаў ад яго рэкамендацыю для працягу навучання ў Англіі. Праслухаўшы там курсы багаслоўя, гісторыі, юрыспрудэнцыі, Гізель вяртаецца на Украіну, дзе пры падтрымцы Магілы становіцца выкладчыкам, прафесарам, а ў 1645 г. і рэктарам акадэміі. З 1656 г. ён – архімандрыт Кіева-Пячэрскай лаўры. У гісторыю Украіны Гізель увайшоў як навуковец і пісьменнік. На лацінскай мове ён здзейсніў некалькі выданняў падручнікаў па філасофіі. У гісторыка-культурным плане вялікую цікавасць уяўляе яго дыдактычны твор «Мир с богом чъловеку». Напісаны як дапаможнік для духавенства пры выкананні абраду адпушчэння грахоў, гэты твор вызначае паняцці сумлення, свабоды, годнасці. Пры гэтым аўтар шырока выкарыстоўвае рэальны жыццёвы матэрыял, дае звесткі гістарычнага і побытавага характару пра тагачаснае ўкраінскае грамадства, малюе карціны руйнавання Украіны чужаземнымі захопнікамі. Твор Гізеля, які разглядаецца даследчыкамі як своеасаблівы «кодэкс маралі» (А. Мышаныч), быў папулярны не толькі ў тагачаснай Украіне, але і далёка за яе межамі.

Сільвестр Косаў (? – 1657) быў выхадцам з беларускай праваслаўнай шляхты. Навучанне праходзіў у Віленскай брацкай школе, Люблінскім езуіцкім калегіуме, Замойскай акадэміі. Як выкладчык распачаў сваю дзейнасць у Віленскай і Львоўскай праваслаўных школах. Пётр Магіла заўважыў Косава як перспектыўнага дзеяча і запрасіў яго да сябе, каб разам здзяйсняць рэформу школы. Пры падтрымцы Магілы Косаў становіцца архімандрытам Кіева-Пячэрскай лаўры, епіскапам Магілёўскім, Аршанскім і Мсціслаўскім. Шмат духоўных сіл Косаў аддае Кіева-Магілянскай акадэміі. Найперш заўважым, што менавіта па прапанове Косава адбываецца тое аб’яднанне навучальных устаноў, якое прывяло да яе стварэння. Праз год Косаў – ужо прэфект Кіева-Магілянскай акадэміі, дзе выкладае курс філасофіі. Пасля смерці Магілы Косаў атрымлівае Кіеўскую мітраполію. Менавіта ў той час, калі Сільвестр Косаў быў мітрапалітам, адбывалася Нацыянальна-вызваленчая вайна ўкраінскага народа пад кіраўніцтвам Багдана Хмяльніцкага ў 1648 –1654 гг.. Мэта вайны – вызваліцца ад нацыянальнага і сацыяльнага ўціску, скінуць уладу шляхецкай Польшчы. У выніку ваенных дзеянняў і рашэння Пераяслаўскай Рады 1654 г. Левабярэжная Украіна адышла пад пратэктарат Расіі, Правабярэжная частка Украіны засталася ў складзе Рэчы Паспалітай. Пазіцыя Сільвестра ў дачыненні да гэтых падзей выклікае асаблівую цікавасць. З аднаго боку, ён благаславіў Хмяльніцкага на ваенныя дзеянні супроць Польшчы, з другога, адстойваючы прынцып незалежнасці праваслаўя на беларускіх і ўкраінскіх землях, не падтрымаў рашэнні Пераяслаўскага дагавору 1654 г. пра з’яднанне Украіны і Расіі. Будучы экзархам Канстанцінопальскага патрыяршага прастола, Сільвестр адстойваў права Кіеўскай мітраполіі застацца пад юрысдыкцыяй Канстанцінопаля, адмовіўся скласці прысягу на вернасць маскоўскаму цару, выступіў супраць падпарадкавання Кіеўскай мітраполіі маскоўскаму духавенству.

Як пісьменнік Рэчы Паспалітай Сільвестр Косаў увайшоў у гісторыю літаратуры і Беларусі, і Украіны. Некалькі яго твораў убачылі свет на польскай мове. У сваім знакамітым багаслоўска-палемічным творы «Exegesis» Сільвестр засведчыў этапы стварэння акадэміі, тлумачыў неабходнасць заходнееўрапейскай адукацыі, абгрунтоўваў ідэю вывучэння на ўсходнеславянскіх землях польскай і лацінскай моў: «Вучыся, кажуць, на грэчаскай мове, а не на лацінскай. Парада слушная, але больш прыдатная для Грэцыі, чым для Польшчы, дзе менавіта лацінская мова ў пашане». Пяру Сільвестра Косава належыць арыгінальная польскамоўная апрацоўка «Кіева-Пячэрскага пацерыка» «Paterikon», у якой ён праявіўся і як багаслоў, і як пісьменнік. У творы абараняецца Кіева-Пячэрская лаўра – найбольшая святыня праваслаўных вернікаў – ад нападак каталікоў і пратэстантаў, якія падвяргалі сумневу цуды і подзвігі лаўрскіх угоднікаў. У выданне ўвайшло шмат дапаўненняў, напісаных самім Сільвестрам: прысвячэнне, уступная частка, геральдычныя вершы, эпіграмы, гістарычныя агляды і інш. «Paterikon» карыстаўся вялікай папулярнасцю: у ХVІІ –ХVІІІ ст. з’явілася некалькі рукапісных перакладаў яго тэксту на тагачасную ўкраінскую мову . Як сцвярджаюць даследчыкі, выданне Сільвестра Косава засведчыла ўзнікненне барокавых тэндэнцый ў літаратуры ХVІІ ст., спрыяла сцвярджэнню эстэтычных прынцыпаў гэтага новага напрамку. Стыль новых рэдакцый вызначаецца метафарызацыяй мовы, алегарычным пераасэнсаваннем традыцыйных сюжэтаў, кампазіцыйна-структурным абнаўленнем, што ўрэшце спрыяла секулярызацыі мастацкай літаратуры. Зыходзячы таксама і з даўніх традыцый напісання твораў на царкоўнаславянскай мове, Сільвестр здзейсніў шэраг іншых багаслоўскіх публікацый – «Дидаскалія…», «Краткое поученіе о седми сакраментах …». Захаваліся напісаныя Косавым граматы і універсалы, лісты да знакамітых асоб, у прыватнасці да Пятра Магілы, цара Аляксея Міхайлавіча. Пра аўтарытэт Сільвестра Косава сведчаць шматлікія панегірычныя вершы, складзеныя ў яго гонар, сярод якіх і вялікі, на 25 частак, тэкст «Гербы и трены при гробъ и трунъ того ж яснепревелебного єго милости господина, отца и пастыра кир Сильвестра Косова, архієпископа, митрополита кієвского, галицького и всея Россіи, екзархи святъйшого апостолского Константінополскаго трону, з свътом раздъленного, на подъленнє жалю, през музы коллекгіум Кіево-Могилеанского раздъленыє». Як бачым, дзейнасць Сільвестра Косава дае выразнае ўяўленне пра духоўнае напаўненне ўкраінска-беларускіх і ўкраінска-рускіх узаемадачыненняў кіева-магілянскага перыяду.

Праз гэтыя і іншыя факты міжлітаратурных і культурных кантактактных сувязей праступаюць культуратворчыя чыннікі часу, іх сілавое поле, цэнтрастваральныя (і, наадварот, адцэнтрабежныя) працэсы, складанасці і здабыткі. Наколькі разнастайнымі былі вектары такіх дачыненняў, выразна сведчаць і наступныя прыклады.

Георгій Каніскі (1717 – 1795), атрымаўшы адукацыю ў Кіева-Магілянскай акадэміі, стаў яе прафесарам і рэктарам. З 1755 г. ён – епіскап Магілёўскі, з 1783 г. – архіепіскап Беларускі. Каніскі абараняе правы праваслаўнай Царквы Беларусі, хадайнічаючы ў гэтай справе перад каралём Рэчы Паспалітай Станіславам Аўгустам Панятоўскім і расійскімі імператрыцамі Елізаветай і Кацярынай ІІ. Ён актыўна садзейнічаў вяртанню уніятаў у праваслаўе. Сярод цікавых даследаванняў Каніскага беларускага перыяду яго жыцця – гістарычная праца «Prawa і wolnosci obywateluw korony Polskej i W. kn. Litewskego…», «Историческое известие о Белорусской епархии» і інш. У Магілёве, дзе Каніскі адкрываў друкарню, ён перавыдаў ва ўласным перакладзе на «рускі дыялект» лаціномоўны «Катэхізіс» Ф. Пракаповіча. Яшчэ ў Кіева-Магілянскай акадэміі Каніскі зарэкамендаваў сябе і як пісьменнік. Яго пяру належаць прамовы, пропаведзі, вершы, драматычныя творы. Значнасць літаратурнай спадчыны Каніскага адзначаў А. Пушкін.

Сярод многіх іншых дзеячаў, якія працавалі на глебе ўкраінска-беларуска-рускіх дачыненняў, варта назваць і Сімяона Полацкага (1629 – 1680). У 40 –50 гг. ХVІІ ст. Палоцкі навучаўся ў Кіева-Магілянскай акадэміі, Віленскім езуіцкім калегіуме. Падчас пазнейшай працы ў Маскве Полацкі імкнецца закласці фундамент расійскай вышэйшай школы засвоеныя яшчэ ў маладыя гады заходнееўрапейскія прынцыпы адукацыі. Пісьменніцкая дзейнасць Полацкага мела вялікае значэнне для развіцця ўкраінскай, беларускай і рускай літаратур ХVІІ – першай паловы ХVІІІ ст. У рускай літаратуры ён абумовіў перадумовы зараджэння класіцызму, спрыяў развіццю драматургічнага жанру, прыскорыў рэформу верша, здзейсніўшы ва ўласнай творчасці пераход на сілабічную сістэму вершаскладання. І нельга не пагадзіцца з думкай акадэміка М. Возняка: – «Ён быў родам беларус і належыць беларускай і маскоўскай літаратуры, аднак і гісторык украінскай літаратуры павінен памятаць пра яго як пра прадстаўніка кіеўскай літаратурнай школы».

Як вядома, у 1685 г. Кіеўская мітраполія, страціўшы сваю самастойнасць, адышла пад кіраўніцтва Маскоўскага патрыярхату. У выніку гэтага некаторыя рэлігійныя і культурныя дзеячы ўкраінскай зямлі паступова пераходзяць на службу да расійскага цара, пераязджаюць у Расію, дзе ім прызначана было ўзначаліць расійскія навукова-асветныя і літаратурныя працэсы. На Украіне іх называюць «пералётнымі птушкамі». Сярод тых, хто сфармаваўся ў традыцыях Кіева-Магілянскай акадэміі, а затым аддаў свае веды, свой талент расійскай грамадскасці, можна назваць і Сімяона Полацкага, і Дзмітрыя Туптала, і Стэфана Яворскага, і Феафана Пракаповіча.

Вяртаючыся да ацэнкі дзейнасці патрона Кіева-Магілянскай акадэміі Пятра Магілы, падкрэслім яго велізарны ўклад у развіццё асветы і друкарства на ўкраінскіх і беларускіх землях. Як мітрапаліт Пётр Магіла бываў у Вільні, Мінску, іншых гарадах Беларусі, непасрэдна кіраваў Віленскім, Слуцкім, Магілёўскім, Аршанскім брацтвамі і манастырамі. Пра тую шырокую павагу, якою карыстаўся Пётр Магіла сярод сучаснікаў, сведчаць шматлікія панегірыкі, складзеныя ў гонар мітрапаліта. Асаблівую цікавасць, як па зместу, так і па форме, уяўляе верш «Евфоніа веселобрмячаа». Панегірык пабудаваны ў форме акраверша – «Петр Могила митрополит кієвскии». Твор вызначаецца арыгінальнай строфікай, яскравай вобразнасцю. Напісаны друкарамі Кіева-Пячэрскай лаўры, верш праслаўляе мітрапаліта за тое, што будаваў школы, утрымліваў бедных студэнтаў і настаўнікаў, аддаваў грошы на друкаванне кніг, аберагаў праваслаўную Царкву. Для падагульнення аналізу асаблівасцей кіева-магілянскага перыяду развіцця культуры на ўкраінскіх і беларускіх землях прывядзём ацэнку дзейнасці Магілы, выказаную вядомым рускім і ўкраінскім вучоным-славістам, гісторыкам, этнографам, фалькларыстам Юрыям Венеліным, якую з гонарам для сябе прыгадваюць сёння сучасныя ўкраіназнаўцы. «Яшчэ не вядома, – пісаў Венелін, – які Пётр здзейсніў найбольш важкія рэформы і найбольш мае права называцца «Вялікім»: Пётр І ці Пётр Магіла». У 1996 г. Пётр Магіла кананізаваны праваслаўнай царквою.

Росквіт Кіеўскай акадэміі, як мы ўжо падкрэслівалі, асабліва моцна звязаны з дзейнасцю гетмана Івана Мазепы. Мазепа распачынаў навучанне ў Кіева-Магілянскай акадэміі, працягваў адукацыю ў Варшаве, далей – у Італіі, Францыі, Галандыі. Ён валодаў многімі замежнымі мовамі, меў, як, дарэчы, і Пётр Магіла, каласальную бібліятэку, быў адным з найбольш адукаваных людзей свайго часу. Да таго ж, Мазепа валодаў каля 20-цю тысячамі маёнткаў. Будучы адным з буйнейшых магнатаў Еўропы, ён большую частку сваіх прыбыткаў ахвяраваў на развіццё рэлігійных і культурных устаноў. Падтрымліваючы праваслаўе, Мазепа на ўласны кошт узвёў шмат храмаў у Кіеве і па ўсёй Украіне, канчаткова аднавіў Сафійскі сабор. Як колішні вучань Кіева-Магілянскай акадэміі, выдатна разумеючы яе значэнне для развіцця культуры ў краі, пабудаваў новыя карпусы навучальнай установы, пасля чаго яна атрымала назву Магіляна-Мазепінскай. І калі пры Магіле арыентацыя на заходнія ўзоры толькі пачынала станавіцца стымулюючым фактарам развіцця культуры, то пры Мазепе гэтыя з’явы набылі выключна шырокі характар. У літаратуры і асабліва ў архітэктуры праяўляюцца прыкметы стылю барока. І трэба адзначыць, што менавіта барока, якое з’явілася сінтэзам мастацкіх знаходак розных культурных эпох, выявілася асабліва прыдатным для ўкраінцаў. Так, у будаўніцтве Мазепінскай эпохі вызначаюць два напрамкі. «Адзін з іх – у рэпрэзентатыўных збудаваннях украінізуе заходнееўрапейскую барокавую базіліку, другі – накладае барокавасць на канструкцыю ўкраінскай драўлянай архітэктуры». У царкоўным мастацтве на каноны ўсходняй манеры накладваюцца ўплывы, скажам, фламандскага партрэта. Мастакі ўсё радзей трымаюцца правілаў ранейшага іканапісу: тут назіраецца тэндэнцыя да інтэнсіўнасці каларыту, свабоды кампазіцыі. Побач з выявай святога або партрэтам духоўнай асобы малююцца прадстаўнікі свецкага кола. Тыпажы герояў, іх вопратка, іншы антураж, узяты з навакольнага жыцця, пры гэтым дэкор такога партрэта, у якім паяднаны рэлігійнае і побытавае, выступае праз нацыянальныя прыкметы, выкарыстанне народнага арнаменту. Падкрэслім, што нецаркоўнае мастацтва яшчэ ў большай ступені выяўляе прыкметы барока. Гербы, партрэты шляхты, афармленне панегірычных тэзісаў, рознага роду славесныя віды мастацтва – ва ўсіх дзялянках духоўнай і матэрыяльнай культуры перамагае Еўропа. І, як адзначаюць даследчыкі, «светапоглядны безупынны рух наперад і самаўдасканаленне перамагаюць усходні дагматызм і традыцыяналізм».

Вельмі паказальным з’яўляецца непасрэдны ўдзел патронаў Кіеўскай акадэміі ў літаратурным працэсе часу. Так, гетман Мазепа, хаця і не стаў непасрэдна ні выкладчыкам, ні пісьменнікам, ні навукоўцам, пакінуў пасля сябе «славесную спадчыну». Творчымі здольнасцямі гетман быў, безумоўна, адораны ад прыроды. Тое, што ён быў выхаванцам Кіева-Магілянскай акадэміі, дзе грунтоўна выкладаліся курсы паэтыкі, спрыяла развіццю літаратурных памкненняў. У прыватнасці, Мазепа пісаў вершы. Да нашага часу дайшоў твор «Дума гетмана Мазепы», у «Гісторыі русаў» сцвярджаецца яго аўтарства «Песні пра чайку», гіпатэтычна гетману належыць і шмат іншых твораў. Захаваліся таксама лісты гетмана да Мотры Качубеяўны, напісаныя высокім паэтычным стылем.

Больш шырокаму разуменню гісторыка-культурнага значэння эпохі гетмана Мазепы спрыяе знаёмства з яшчэ адным выдатным дзеячам Украіны – Піліпам Орлікам (1672 – 1724). Выхадзец па мацярынскай лініі са старажытнага беларускага роду (паводле сённяшняй картаграфіі, ён нарадзіўся ў Вілейскім раёне на Міншчыне), Орлік атрымаў адукацыю ў прэстыжнай Кіева-Магілянскай акадэміі. Як аднаго з лепшых выпускнікоў акадэміі яго запрашаюць на працу ў кансісторыю Кіеўскай мітраполіі, затым у Генеральную вайсковую канцылярыю. Высокакультурны і працаздольны, Орлік у хуткім часе становіцца правай рукой гетмана Івана Мазепы. Пасля смерці Мазепы, знаходзячыся ў эміграцыі, Орлік працягвае аддана служыць украінскай ідэі, ён – гетман Украіны ў экзылі. Сучасныя даследаванні трактуюць Орліка «як апошняга ўкраінскага гетмана перыяду Гетманшчыны, які адкрыта паставіў пытанне пра стварэнне ўкраінскай незалежнай дзяржавы». Веданне моў дапамагло Орліку ў правядзенні шырокаахопных дыпламатычных акцый: ён наводзіў масты паміж Украінай і Францыяй, Англіяй, Швецыяй, Турцыяй. Карыстаўся Орлік рознымі мовамі і ў літаратурнай дзейнасці. Яго кнігі «Alcides triumfalnym lawrem ukoronowany» (Вільня, 1695) і «Hippomenas Sarmacki» (Кіеў, 1698), прысвечаныя першая – гетману Мазепе, другая – нежынскаму палкоўніку Абідоўскаму, напісаны па-польску. Бліскучы версіфікацыйны стыль, вобразная мова твораў дазваляюць сённяшнім украінскім даследчыкам разглядаць творчасць Орліка як вяршынную з’яву развітога ўкраінскага барока. На польскай мове, з шырокім ужыванне лацінскай і царкоўнаславянскай лексікі, Орлік стварыў «Diariusz podrożny», які складаецца з пяці рукапісных тамоў і з’яўляецца унікальным па сваёй значнасці літаратурным помнікам, бо многае дае для разумення тагачаснай Украіны. Тэкст праекту першай украінскай канстытуцыі, вядомай сёння ўкраінцам пад назвай «Вывады правоў Украіны» (поўная назва – «Правовий уклад та конституції відносно прав і вольностей війська Запорозького»), быў створаны Орлікам у 1710 г. і шырока распаўсюджаны па краінах Еўропы ў дзвюх версіях – на лацінскай і стараўкраінскай мовах. Прадмова да Канстытуцыі, па словах сына Піліпа Орліка, французскага генерала Грыгора Орліка, была выканана на «казацкай мове».

Асоба Івана Мазепы – сапраўды знакавая фігура ўкраінскай гісторыі. Аднак сталася так, што на працягу доўгага часу афіцыйныя структуры мэтанакіравана праецыравалі ў свядомасць усходнеславянскага насельніцтва ацэнку дзейнасці гетмана з выразным знакам мінус. Савецкая гісторыяграфія праз школьныя падручнікі адразу і назаўсёды выхоўвала ў чалавеку разуменне Мазепы як антыгероя з-за яго ўдзелу ў лёсавызначальнай для ўсходніх славян Палтаўскай бітве 1709 года. Заходнееўрапейскі падыход да асобы гетмана Украіны пабудаваны пераважна на іншай канцэпцыі ўкраінскай ідэі як нацыявызначальнага, дзяржаватворчага пытання.

Перакананыя, што паўнавартаснае разуменне гісторыка-культурнай атмасферы жыцця Украіны разгледжанага намі перыяду немагчыма без ведання таго рэзанансу, які атрымала дзейнасць Мазепы ў еўрапейскіх колах. Зразумела, мастацкае прачытанне біяграфіі гетмана, стварэнне яго вобраза знаходзіліся ў непасрэднай залежнасці ад палітычных арыентацый творцаў і тых метадаў мастацкага пісьма, якімі яны валодалі. Украінскае і рускае літаратурнае «мазепазнаўства» распачалося яшчэ пры жыцці гетмана. Ствараецца ўзвышаны вобраз Мазепы, за яго моляцца, выказваюць удзячнасць як мецэнату, праслаўляюць баявыя подзвігі. Гетману прысвячаюць свае творы С. Яворскі, І. Арноўскі, П. Орлік, Д. Туптала, Ф. Пракаповіч ды інш. Пасля смерці гетмана з’яўляюцца крытычныя творы, створаныя ягонымі нядаўнімі прыхільнікамі (С. Яворскі, Ф. Пракаповіч). Узнікае і шэраг ананімных твораў. Іх дыяпазон — ад усхвалення да непрыкрытых пасквіляў.

Цікавасць да вобраза Мазепы працягвалася і ў наступныя стагоддзі. Так, у ХІХ ст. у Заходняй Еўропе вобраз Мазепы ўспрымаўся як сімвал Украіны: да яго звярталіся ў жанрах падарожных нататак заходнееўрапейскія вучоныя, якія імкнуліся да геаграфічных «адкрыццяў экзатычнай краіны». Вымалёўваецца вобраз гетмана на старонках рамантычных паэм, ствараецца ён і сродкамі рэалістычнымі – у гістарычных драмах і т. п. Цікава адзначыць, што паэма Байрана «Мазепа» узнікла на падставе матэрыялу «Гісторыі Карла XII», якая была створана Вальтэрам яшчэ ў 1731 годзе. З асобай шведскага караля ў Еўропе многія звязвалі свае ўяўленні аб гістарычным прагрэсе. На Карла ХІІ, як на трацейскага суддзю, у прыватнасці, ускладаліся надзеі і ў развязанні польска-маскоўскіх спрэчак. На яго паспадзяваліся са свайго боку і ўкраінцы. У пошуках шляхоў да ўкраінскай незалежнасці Мазепа не адразу звярнуўся па падтрымку да Карла ХІІ. Чатырма гадамі раней, у 1704 г., украінскі гетман заключае аналагічную дамову з польскім каралём Станіславам Ляшчынскім. Аднак, трэба разумець, шведскі кароль быў для Мазепы больш перспектыўным саюзнікам, паколькі Швецыя, у адрозненне ад Польшчы, не выклікала апасенняў у плане тэрытарыяльных прэтэнзій на ўкраінскія землі. Паміж шведскім каралём, кіраўніком Запарожжа атаманам К. Гардзіенкам, гетманам Украіны Мазепам было складзена пагадненне пра сумесныя ваенныя дзеянні. Аднак вынікі Палтаўскай бітвы, капітуляцыя шведскай арміі сталі прычынай краху мазепінскай ідэі аднаўлення дзяржаўнай аўтаноміі Украіны.

Пра Украіну і пра яе гетмана Мазепу пісаў франзузскі дыпламат барон Адольф Д’Аўрыль. Праспэр Мэрымэ, цікавасць якога да славянства праходзіць праз усё яго жыццё, пасля вывучэння і перакладу твораў Пушкіна, Лермантава, Гогаля, Тургенева, Марка Ваўчок, як вынік шматгадовага знаёмства і сяброўства з C. Сабалеўскім, звяртаецца да вывучэння Украіны. Вобраз Мазепы Мэрымэ малюе ў сваім эсэ «Багдан Хмяльніцкі», у працы «Украінскія казакі і іх апошнія гетманы». Нельга не згадаць тут і такія аўтарытэтныя крыніцы, як «Апісанне Украіны…» Г. Баплана, «Гісторыя вайны казакоў супраць Польшчы» П. Шэвалье, што дапамаглі пісьменнікам Еўропы ў пошуках выключна цікавай асобы, якая магла б стаць цэнтрам мастацкага твора. Да вобраза гетмана Мазепы звярнуліся француз В. Гюго – верш «Мазепа». З’яўляецца вобраз Мазепы ў польскай літаратуры: М. Мусніцкі – «Палтава, эпічная паэма», Ю. Славацкі – драма «Мазепа». У 30-40-х гадах ХІХ ст. увага да ўкраінскай тэмы ў нямецкіх літаратараў настолькі моцная, што крытыка нават робіць спробу вылучыць своеасаблівую ўкраінскую школу нямецкай літаратуры. Сярод іншых украіназнаўчых твораў з’яўляюцца паэма «Мазепа» Г. Штэбіна, двухтомны раман «Мазепа» А. Мюцельбурга, трагедыя «Мазепа» Р. Готшаля.

Шырокую вядомасць у 20-50-х гадах XIX ст. атрымалі палотны еўрапейскіх мастакоў Ораса Вернэ («Мазепа, прывязаны да каня» і «Мазепа пад канаючым канём»), Луі Буранжэ («Мазепа»), Тэадора Шасэрыа («Дзяўчына-казачка знаходзіць непрытомнага Мазепу на канаючым ад стомы кані»). Вобраз Мазепы выкарыстоўвалі таксама І. Рэпін, В. Масюцін, А. Архіпенка, Т. Шаўчэнка-мастак. Бадай, трэба згадаць тут і музычныя творы, прысвечаныя Мазепу, што стварылі Ф. Ліст, П. Чайкоўскі, П. Сакальскі.

Сярод рамантычных твораў на рускай мове, напісаных як рускімі, так і ўкраінскімі аўтарамі, гістарычным падзеям на Украіне XVII – пачатку XVIII ст., у тым ліку вобразу гетмана Мазепы, прысвечана, па падліках В. Сіпоўскага, больш за 30 твораў. Асаблівай чытацкай увагай карысталіся раман Ф. Глінкі «Зіновій Багдан Хмяльніцкі, альбо вызваленая Маларасія» (1816) і празаічны твор Ф. Булгарына «Мазепа» у дзвюх частках, напісаны пад уздзеяннем «Палтавы» А. Пушкіна (1833-1834), раман А. Чуроўскага «Запарожскія наезды» (1837), паэма Ю. Баршава «Яўрэй» з галоўным героем – Мазепам, раман М. Семянтоўскага «Мазепа, гетман Маларасіі» (1845).

Паэма А. Пушкіна «Палтава» у кантэксце названых твораў вартая асобнай гаворкі. Даследчыкі ўкраінскай дыяспары з выразнай катэгарычнасцю выказваюцца адносна пушкінскай паэмы: «Паэму «Палтава», якую высока ацаніў Мікалай I, Пушкін напісаў у адпаведнасці з планамі, інспіраванымі царом, а таксама дзеля дэманстрацыі сваёй адданасці афіцыйнай ідэалогіі ў сувязі са следствам супраць яго. Мэтаю «Палтавы» было даказаць «гістарычную заканамернасць» знішчэння ўкраінскай дзяржаўнасці і стварэння Расійскай імперыі: у адычным плане апяваецца веліч Пятра І, у меладраматычным запланавана асоба Мазепы, які паказаны як увасабленне валенрадызму». Аднак, зыходзячы з навуковай аб’ектыўнасці, неабходна аддаць належнае Пушкіну, які, надзяляючы Мазепу асабістай індывідуальнай адметнасцю, паказвае яго ўсё ж як дзяржаўнага дзеяча. Мазепа ў Пушкіна «падступны», «хітры», «хіжы», «змей», у яго «чорныя намеры». І ў той жа час – Мазепа Пушкіна падымае на Пятра «знамя вольности кровавой». У прадмове да першага выдання «Палтавы» Пушнін пісаў: «Мазепа з’яўляецца адной з найбольш значных постацей той эпохі». Не пагаджаючыся з канцэпцыяй вобраза Мазепы ў ў паэме К. Рылеева «Вайнароўскі» (1825) і ў аповесці Я. Аладзьіна «Качубей» (1828), Пушкін зазначае, што «лепш было б развіць і вытлумачыць сапраўдны характар гетмана-бунтаўніка, не скажаючы адвольна гістарычную асобу». Відавочна, што Пушкін усё-такі лічыў Івана Мазепу выбітным дзеячам. Класік рускай літаратуры вывучаў гісторыю Украіны і марыў напісаць спецыяльнае ўкраіназнаўчае даследаванне.

У беларускай літаратуры першая ж спроба асэнсавання вобраза Мазепы выявіла драматычную канфліктнасць узаемадачыненняў паміж Усходам і Захадам еўрапейскага кантыненту ў падыходзе да ўкраінскай ідэі. Пра гэта яскрава сведчыць твор А. Абуховіча «Дума аб Каралі ХІІ». У свой час А. Мальдзіс і В. Рагойша ў хрэстаматыйным выданні «Беларуская літаратура ХІХ ст.» звярнулі ўвагу на «супярэчлівасць» верша. У «Думе…» выяўляецца парадаксальнасць «гісторыясофіі» Абуховіча. З аднаго боку, аўтар у перадапошняй восьмай страфе з непрыхаванай эмацыянальнасцю і катэгарычнасцю выказвае ідэйную задуму твора: «Будзьце ж пракляты, палі Палтавы, і ты, народаў мардэрца! «. З другога, крытыкуе Мазепу за сувязь з каралём Польшчы. А як сцвярджае вопыт гісторыі, палавінчатасць заўсёды пагражае дэфармацыяй ісціны. Сам не спадзеючыся на тое, Абуховіч міжволі наблізіўся да афіцыёзнай трактоўкі вобразу гетмана, якая існавала ў царскай Расіі. Па сутнасці, паэт зрабіўся апалагетам Пятра І, вобраз якога ў «Думе…» пададзены ў абсалютна адмоўным плане. Менавіта з падачы расійскага цара Пятра І Мазепа павінен быў успрымацца як чалавек хцівы і сквапны, які кіраваўся ў жыцці не дзяржаўнымі інтарэсамі, а ўласнымі дробнымі амбіцыямі. Такім чынам, Абуховічава трактоўка вобразу Мазепы не пераступіла за межы рускацэнтрысцкай канцэпцыі асобы гетмана.

Пазіцыя яшчэ аднаго ўраджэнца Міншчыны, выхаванца руска-беларуска-польскай культурнай прасторы – Мар’яна Здзяхоўскага, пазначана іншымі каардынатамі ў падыходзе да ўкраінскага пытання і да асобы Івана Мазепы. Ужо ў ХХ ст. Мар’ян Здзяхоўскі, занепакоены прывідам «турмы народаў», які зыходзіў і з абшараў савецкай дзяржавы, і з боку гітлераўскай Нямеччыны, украінскую ідэю разглядаў у кантэксце дэмакратычных правоў народаў на самавызначэнне. Не прымаючы палітыкі прыцяснення нацыянальных меншасцяў у поліэтнічнай Польшчы, Здзяхоўскі спрыяў публікацыі ў Кракаве тэтралогіі ўкраінскага пісьменніка Б. Лепкага «Мазепа», выдаў у Вільні ўласны ўхвальны літаратуразнаўчы нарыс пра аўтара і яго гістарычную эпапею. Увогуле ж ХХ ст. не было спрыяльным для спасціжэння ўкраінскай гісторыі. Таму і сёння для многіх асоба гетмана Мазепы па-ранейшаму працягвае заставацца перадумовай аб’ектыўнага вывучэння ўкраінскай ідэі.

Як сцвярджаюць даследчыкі, украінская ідэя як палітычная дактрына ўкраінскага казацтва фармавалася прыблізна ў сярэдзіне ХVІІ ст. менавіта ў сценах Кіева-Магілянскай акадэміі. Выхаванцы акадэміі папаўнялі рады казацкага войска. Як людзі адукаваныя, яны станавіліся членамі казацкай старшыні, уваходзілі ў склад вайсковага і адміністрацыйнага кіраўніцтва. Менавіта з іхняга асяроддзя выйшлі аўтары знакамітых казацкіх летапісаў. Гэта былі пісьменнікі, якія найперш цікавіліся гісторыяй роднага краю. Вяршыні летапіснай літаратуры – «Летапіс Самавідца», «Летапіс гадзяцкага палкоўніка Грыгорыя Грабянкі», летапіс Самойлы Вялічкі. Падкрэслім, што і Грыгорый Грабянка ( ? – 1728), і Самойла Вялічка (1670 – пасля 1728) прайшлі выдатную навуку ў Кіева-Магілянскай акадэміі. Названыя творы асвятляюць падзеі гераічнай барацьбы ўкраінскага народа, асаблівая ўвага надаецца ўзброенаму змаганню казакоў – адсюль і назва «казацкія летапісы». Іх варта разглядаць як помнікі – літаратурныя, гістарычныя, лінгвістычныя. Стыль летапісаў адрозніваецца ад стылю звычайнай хронікі эпічнасцю, лірызмам, напружаным драматызмам аповеду. Побач з дакументальнай асновай тут знаходзім шырокае выкарыстанне фальклору, прычым не толькі як непасрэднага матэрыялу (легенды, паданні, пераказы), але і як крыніцы выяўленчых сродкаў (гумар, сатыра і інш.). У пэўнай ступені мовай казацкіх летапісаў выступае жывая мова таго часу. І нельга не прызнаць, што летапісы маюць і гісторыка-навуковае, і літаратурна-мастацкае значэнне. Яны значна дапаўняюць агульную характарыстыку літаратурнага працэсу ХVІІ –ХVІІІ ст. Бо калі навуковая эліта і духавенства, ахарактарызаваныя вышэй, успрымалі сябе найперш прадстаўнікамі праваслаўнага свету, то аўтары летапісаў у цэнтры аповеду ставілі асобу гетмана Багдана Хмяльніцкага, падымалі патрыятычныя ідэі, выхоўвалі нацыянальны светапогляд.

Характарызуючы адметнасці развіцця ўкраінскай культуры, мы засяродзілі ўвагу на найбольш яскравых постацях часу. Аднак, паўнавартаснае асэнсаванне кіева-магілянскага перыяду немагчыма без разгляду творчай дзейнасці студэнтаў, ці бурсакоў (бурсай называўся інтэрнат для навучэнцаў акадэміі). Студэнты, як вядома, бралі ўдзел у пастаноўках драматычных твораў, якія пісалі для іх выкладчыкі, а паміж дзеямі п’ес выступалі з інтэрмедыямі, якія, відавочна, самі і стваралі. Калі ж уявіць, што ў складзе такіх студэнцкіх калектываў абавязкова былі і ўкраінцы, і беларусы, можна выразна ўбачыць вытокі структурнага падабенства паміж інтэрмедыямі, вяртэпам і беларускай батлейкай. Яны спалучаюць рысы народнай смехавай культуры і карнавальна-кірмашовага дзейства. Дабро і зло ў іх інтэрпрэтуецца, як правіла, з пазіцый народнай звычаёвай маралі. Мова такіх твораў знаходзілася пад уплывам фальклору: у тэкстах шырока выкарыстоўваліся народныя песні, выслоўі, прымаўкі, сакавітае народнае слова. Гэтыя якасці пачаткаў народнага тэатра відавочныя ў культуры як украінцаў, так і беларусаў.

З ліку кіева-магілянскіх студэнтаў з’яўляліся і так званыя вандроўныя паэты. Сярод іх варта назваць Кліменція Зіновіева (сярэдзіна ХVІІ ст. – пасля 1712 г.). Жыццё яго прайшло ў вандроўках па Украіне, Расіі, Польшчы, Беларусі. Ён пакінуў пасля сябе цікавы рукапісны зборнік, які змяшчаў 369 вершаў, 1600 прыказак і прымавак. Зборнік яго «Вершы іераманаха Кліменція, сына Зіновія» (апублікаваны ў 1912 г.) –своеасаблівая энцыклапедыя жыцця ХVІІ –ХVІІІ ст. Паэт стварае вобраз зямнога прытулку чалавека са шматлікімі сацыяльна-бытавымі праблемамі, у вершах падаюцца замалёўкі працы гараджан і вяскоўцаў, крытыкуюцца «вярхі» і абараняюцца «нізы», побач з украінцамі, прадстаўнікамі іншых народаў дзейнічаюць і беларусы.

Агляд літаратурнага працэсу немагчымы без асвятлення моўнага пытання. Моўная характарыстыка ўкраінскай літаратуры ХVІІ ст. поўнасцю адлюстроўвае разнастайнасць духоўнай дзейнасці ўкраінцаў. На гэты час старажытная літаратурная мова, якая была агульнай літаратурнай мовай ўсходніх славян, адчула на сабе актыўнае ўздзеянне грамадска-палітычных і культурна-асветных працэсаў: адбываецца расшырэнне лексічнага складу (за кошт унутраных магчымасцей народнай мовы і іншаземных уплываў), не зважаючы на ўсталяваныя нормы старажытнарускага правапісу, тэксты твораў пачынаюць адлюстроўваць фанетычныя, марфалагічныя, стылістычныя асаблівасці жывой размоўнай мовы. Усе гэты тэндэнцыі знайшлі сваё адлюстраванне ў творах кіева-магілянскіх студэнтаў. Элементы «ўкраінізацыі» пачынаюць прысутнічаць і ў рэлігійных тэкстах, створаных на царкоўнаславянскай мове, асабліва – пры апісанні рэалій навакольнага жыцця. У творцаў узрастае цікавасць да мясцовых гаворак у сувязі з усё большай увагай да народнай паэтычнай творчасці, пашырэннем практыкі вершавання.

Вядома, дзяржаўнай мовай народаў, што ўваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, была польская. Гэта ў пэўнай ступені вызначала моўнае аблічча і тагачаснай украінскай літаратуры, паколькі польская мова была мовай адукацыі. Запазычаная з Заходняй Еўропы мода на латынь (якая на ўкраінскія і беларускія землі прыйшла са спазненнем на некалькі стагоддзяў – вялікі Дантэ, адмовіўшыся ад карыстання лацінскай, яшчэ ў пачатку ХІV ст. напісаннем «Боскай камедыі» на італьянскай мове даў прыклад павароту ў мастацкай творчасці да нацыянальных моў) таксама пакінула свой адбітак на літаратуры таго часу. Нагадаем, кіева-магілянцы спасцігалі навуковыя дасягненні і культурную спадчыну Еўропы праз польскамоўныя і лацінамоўныя публікацыі. Валоданне гэтымі мовамі стала адзнакай высокай адукаванасці. Таму не дзіўна, што прадстаўнікі вышэйшага эшалону грамадства – сярод іх палітычныя дзеячы, навукоўцы – карысталіся і польскай, і лацінскай мовамі, на іх часткова стваралася і элітарнае ўкраінскае мастацтва. Гэтыя акалічнасці, у сваю чаргу, адкрывалі перад прадстаўнікамі ўкраінскага грамадства дарогу ў шырокі еўрапейскі свет.

Культурна-асветны дыскурс духоўнага жыцця Украіны ХVІІ -- першай паловы ХVІІІ ст. і тагачаснай Беларусі прасочваецца, як вядома, праз агляд цэлага корпусу палемічных твораў, якія адлюстроўваюць праблемы канфесійнага характару. Пазначаны аспект літаратурнага працэсу досыць добра даследаваны і ў беларускім, і ва ўкраінскім літаратуразнаўстве.

У гэты ж перыяд фармуюцца найбольш яскравыя адметнасці нацыянальнага ўкраінскага мастацкага бачання свету, якія раскрываюцца праз характарыстыку своеасаблівасцей ўкраінскага Барока.

ХVІІ ст., пазначанае прыкметамі сталага барока, лічыцца ва Украіне асабліва плённым і знамянальным у развіцці ўласнай культуры. Так, ва ўкраінскім музычным мастацтве «залатым векам» называюць якраз кіева-магілянскі перыяд, бо пераважна ў гэты час выпрацоўваюцца і замацоўваюцца тыя характарыстычныя якасці ўкраінскай народнай песні, якія адрозніваюць яе ад песень іншых народаў. Галоўным чынам у гэты час закладваюцца асновы царкоўнай музыкі, распрацоўваюцца формы ўзаемадзеяння народнага меласу і так званага «італьянскага стылю», удасканальваецца «партэснае» выкананне – шматгалосы ці гарманійны спеў, Украіна першай з усходнеславянскіх краін засвойвае заходнееўрапейскую форму канцэрту і інш. Грунтоўны аналіз тагачаснага літаратурнага працэсу даў падставы выдатнаму ўкраінскаму літаратуразнаўцу Дз. Чыжэўскаму сцвярджаць наступнае: «ХVІІ ст. стала для Украіны адной з тых эпох, якія ў жыцці народаў вызначаюць іх гістарычны лёс… ХVІІ ст. з’явілася для ўкраінскай культуры векам калі не «залатым», то «срэбным»… ХVІІ ст., безумоўна, найбольш важная эпоха ў гістарычнай памяці ўкраінскага грамадства (побач, праўда, з гайдамаччынай ХVІІІ ст., з якой ў памяці народнай ХVІІ ст. часткова знітавалася)». Відавочна таксама, што і палітычная ідэалогія ХVІІ ст. сваімі асновамі моцна звязана з культурным стылем барока, менавіта таму ва Украіне вынікла азначэнне гэтага стылю як «казацкага барока».

Барока, хаця і лічыцца першым агульнаеўрапейскім літаратурным напрамкам, у розных краінах мела свой «графік» развіцця і заняпаду. На ўкраінскай культурнай прасторы барока замацавалася найбольш трывала. Існуюць канцэпцыі, паводле якіх барока на ўкраінскай глебе прапануецца разглядаць як цыклічна паўтаральную фазу мастацтва (Г. Вельфлін, Дз. Чыжэўскі і інш.). Ставіцца пытанне нават пра «эстэтыку Новага Барока», рысы якога вырынаюць у творчасці новых пакаленняў. Сапраўды, з пачаткам ХХ ст. барока адрадзілася ў формах украінскага неабарока. І можна пагадзіцца з А. Ткачэнкам, які лічыць, што схільнасць да неабарокавай паэтыкі ўласцівая творам П. Тычыны, М. Бажана, М. Хвылявога. Карані міфапаэтычнасці ў творчасці пісьменнікаў-шасцідзесятнікаў таксама можна адшукаць у даўнім украінскім барока. З ім сапраўды лёгка звязваецца і роднасная з эпохай барока творчасць аўтараў «хімернай прозы» – В. Шаўчука, П. Заграбельнага, У. Яварыўскага. Барока мадэрнізуецца, каб потым з новай сілай заявіць пра сябе у канцы ХХ ст. у творчых эксперыментах тых маладых творцаў, якія наследуюць стыль балагану, буфанады, бурлеску, адраджаюць зрокава- візуальную паэзію і г. д.

Зрэшты, у сучаснай украінскай літаратуры існуе пераемнасць не толькі авангардысцкіх захапленняў барокавага пісьменства: у найноўшы час прыйшлі не толькі коды і шыфры элітарнай паэзіі. У рэальным жыцці і ў мастацкай літаратуры ўсё выразней праступаюць ідэі «казацкага барока», сярод іх найважнейшая – ідэя ўкраінскай дзяржаўнасці, побач з ёю можам паставіць пытанні дэмакратызацыі дзяржаўнай улады. Як адзначаюць украіназнаўцы, «Украіна і сёння кіруецца тымі ж пастулатамі, што і ў даўняе ХVІІ ст., толькі мы, людзі сучасныя, гэтага ўжо не ўсведамляем або не хочам усведамляць. Казацкі дух украінскай культуры выяўляецца перш за ўсё ў агромністай павазе ўкраінскіх творцаў да мастацкага генія народных мас, у пашырэнні сярод украінцаў схільнасці да атаясамлення нацыянальнага з народным».

Прысутнасць паэтыкі барока ў сучасным мастацтве сведчыць, у пэўнай ступені, пра спіралепадобнае развіццё гісторыі. І, як нам падаецца, з усяго таго, што было вызначальным у практыцы кіева-магілянцаў, вырастае «барокавасць» сучаснай украінскай ментальнасці, даюць пра сябе знаць і іхнія знаходкі, адкрыцці, паступальны рух наперад, а таксама і прычыны іхняга заняпаду. Відавочна, у гэтых (і не толькі) сучасных праявах сутнасці даўняга ўкраінскага Барока адчуваецца «связующая нить времён», непахісная пераемнасць эпох і пакаленняў.

Такім чынам, разгляд адметнасцей развіцця духоўнага жыцця Украіны ХVІІ – першай паловы ХVІІІ ст. дазваляе адзначыць наступнае. Творчая дзейнасць кіева-магілянцаў была моцна звязана з развіццём усіх відаў мастацтваў, навукі, пісьменства, мовы, культуры. Барока ва ўкраінскай літаратуры заявіла пра сябе як арыгінальная культурна-гістарычная эпоха з уласнай сістэмай светабачання. Гаворачы пра праявы барокавага ўніверсалізму, падкрэслім сувязь Барока з контррэфармацыяй, яго ўключанасць у міжканфесійныя праблемы. Асобна вызначым знітаванасць Барока з гісторыяй казацтва. Вызваленчая вайна 1648—1654 гадоў з’явілася фактарам развіцця нацыянальнай гісторыяграфіі. Даўнейшая практыка летапісання набывае новыя тэндэнцыі: ствараюцца казацкія летапісы – самабытная з’ява ўкраінскай культуры. Галоўныя здабыткі нацыянальнага літаратурнага працэсу – у секулярызацыі духоўнага жыцця, калі ўслед за аўтарытэтам рэлігіі рэалізуецца як своеасаблівая дамінанта адкрыццё чалавека, адбываецца адначасовае «аб’яднанне» гэтых каштоўнасцей, бо з аднолькавай увагай пісьменнік пачынае ставіцца і да духоўнага пачатку, і да праяў рэчаіснасці. Літаратура сталага ўкраінскага Барока выяўляе такія прыкметы, як грунтоўнасць і прыгажосць славеснай формы, дынамізм і напружанасць апавядання, сімвалізм, алегарычнасць, кантраснасць, рытарычнасць, эстэтыка агіднага, трагічны гуманізм. Паступова ў сістэме літаратуры як мастацтва нарастае інтэнсіўнасць развіцця кніжнай паэзіі. Мадыфікуецца празаічны тэкст, набываючы жанравую акрэсленасць. Драматургія выяўляе тэндэнцыі да сцэнічнасці і відовішча. У гэты час здзяйсняецца фарміраванне новай жанрава-стылёвай структуры і наладжванне новых літаратурна-фальклорных кантактаў: народная творчасць уплывае на літаратуру і, наадварот, прыгожае пісьменства актыўна ўздзейнічае на фальклор. Ажыццяўляецца адкрыццё выяўленчых магчымасцей роднай мовы. У выніку Барока выступае моцным падмуркам эстэтычнай сістэмы і мастацкай мовы Асветніцтва, закладаючы ў яго ўласныя гісторыка-нацыянальныя традыцыі.

Галоўныя здабыткі нацыянальнага літаратурнага працэсу – у секулярызацыі духоўнага жыцця, калі ўслед за аўтарытэтам рэлігіі рэалізуецца як своеасаблівая дамінанта адкрыццё чалавека, адбываецца адначасовае «аб’яднанне» гэтых каштоўнасцей, бо з аднолькавай увагай пісьменнік пачынае ставіцца і да духоўнага пачатку, і да праяў рэчаіснасці. У гэты час здзяйсняецца фарміраванне новай жанрава-стылёвай структуры і наладжванне новых літаратурна-фальклорных кантактаў (народная творчасць уплывае на літаратуру і, наадварот, прыгожае пісьменства актыўна ўздзейнічае на фальклор). Ажыццяўляецца адкрыццё выяўленчых магчымасцей роднай мовы.

Зразумела, пры аналізе тагачасных літаратурных твораў варта ўлічваць умоўнасць межаў культурна-гістарычных перыядаў і ўзаемапранікнёнасць эстэтыкі эпох. І ўсё-такі ХVІІ ст. вызначаецца комплекснай цэласнасцю, патэнцыялам духоўнага стрыжня якой з’яўлялася Кіева-Магілянская акадэмія. Пад уплывам ідэалагічных і філасофскіх канцэпцый часу, пад уздзеяннем як агульнаграмадскіх, так і ўнутраных чыннікаў развіцця роднай літаратуры, кіева-магілянцы, выкарыстоўваючы ўласныя індывідуальна-творчыя, асабістасныя магчымасці, зрабілі вялікі ўклад у культуру ўсіх славянскіх народаў. У культуры народаў, што ўваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, адбываюцца актыўныя працэсы ўзаемаўплываў і ўзаемаўзбагачэнняў. Гістарычны феномен часу – фармаванне ўкраінска-беларускай культурнай еднасці.

Падкрэсліваючы яшчэ раз шматнацыянальную прыналежнасць прадстаўнікоў тагачаснай эліты, не адступаючы ад гістарычнай справядлівасці і навуковай карэктнасці, заўважым, што тагачасныя лепшыя прадстаўнікі духавенства, дзеячы навукі, культуры, у тым ліку і пісьменнікі, незалежна ад іх нацыянальнага паходжання, зыходзілі ў сваёй працы пераважна з пазіцыі служэння інтарэсам таго народа, з Божага блаславення духоўнымі і культурнымі пастырамі якога яны сябе ўсведамлялі. Таму і ўкраінец, і беларус, як і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей, – пры адпаведнай грамадзянскай пазіцыі, у адпаведнасці з запатрабаванасцю часам і ў меру сваіх прыродных магчымасцей – спрыялі агульнакультурнаму ўкраінатворчаму .працэсу.
Л І Т А Р А Т У Р А


  1. Беларуская літаратура ХІХ стагоддзя: Хрэстаматыя /Склад. А.А.Лойка, В.П.Рагойша. – Мн., 1988.

  2. Грицай М. С., Микитась В. Л., Шолом Ф. Я. Давня українська література. – Київ, 1978.

  3. Довідник з історії України. – Київ, 2002.

  4. Історія української культури / За ред. Івана Крип’якевича. – Київ, 1994.

  5. Макаров Анатолій. Світло українського Бароко. – Київ, 1994.

  6. Перша конституція України гетьмана Пилипа Орлика. 1710 рік. – Київ, 1994.

  7. Рэлігія і царква на Беларусі: Энцыкл. давед. – Мн., 2001.

  8. Ткаченко Анатолій. Мистецтво слова. – Київ, 1998.

  9. Українська література у портретах і довідках: Довідник. – Київ, 2000.

  10. Українська літературна енциклопедія. – Т.3. – Київ, 1995.

  11. Харишин М. В. Історія підпорядкування української православної церкви московському патріархату. – Київ, 1995.

  12. Чижевський Дмитро. Українське літературне Бароко. Київ, 2003.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка