Класіка І сучаснасць украінская літаратура І ўкраінска-беларускія літаратурныя ўзаемасувязі




старонка6/13
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Апостальская місія Андрэя Первазванага, яго «хаджэнне» і ўсходнее славянства: Андрэй як герой легендарна-апакрыфічны і фальклорны.
У культуры ўсходнеславянскіх народаў значнае месца займае апостал Андрэй, названы Першазваным, бо першы ўспрыняў вучэнне Хрыста і быў першым сярод дванаццаці апосталаў, які пайшлі за Ісусам Хрыстом. Слова апостал разумелася як пасланнік, той, хто нясе вестку. З біяграфіі Андрэя вядома не шмат. Ён нарадзіўся ў Капернауме, займаўся лоўляй рыбы. Быў пры тым, калі Іаан Хрысціцель сярод натоўпу людзей пазнаў Божага сына Хрыста. Андрэй імкнуўся спасцігнуць вучэнне Ісуса, прывёў да яго і свайго брата Пятра. Усюды суправаджаў свайго Настаўніка, слухаў яго пропаведі, стаў, у прыватнасці, сведкам таго цуда, калі на Элеонскай гары Хрыстос нагадаваў тысячы людзей пяццю боханамі хлеба, быў разам з Ісусам да самой яго смерці… Пасля ўваскрасення Ісуса ўсе вучні пайшлі прапаведаваць яго вучэнне па свеце, кожны абраў сваю дарогу. Андрэй накіраваўся ў Малую Азію, Скіфію. Ён прапаведаў хрысціянства на тэрыторыі Басфорскага праліва, Крымскага паўвострава, быў у Керчы, Феадосіі, Херсанесе. Як і яго Настаўнік, Андрэй таксама загінуў ад рук тых, хто выступаў супраць прыняцця хрысціянства. У грэчаскім гародзе Патры ён быў асуджаны рымскім магістратам на смерць і распяты на крыжы. Аднак яго не ўкрыжоўвалі цвікамі, а прывязалі за рукі і за ногі. Таму апостал Андрэй яшчэ тры дні перад смерцю не спыняў свае пропаведзі. Яго крыж меў асаблівую форму -- «Х» і атрымаў назву так званага «Андрэеўскага крыжа». (Гл. далей параўнанне з салярным сімвалам, што выкарыстоўваецца ва ўкраінскім абрадзе Андрэя-калеты). У Бібліі яго імя прачытваецца як муж моцны. У 150 – 200 гг. н. э. было напісана «Дзеяніе апостала Андрэя». Рукопіс, на жаль, не захаваўся, аднак пазнейшыя тэксты месцяць урыўкі з яго. У ІХ ст. манах Епіфаній прайшоў тры разы па мясцінах апостала і склаў «Жыціе святога Андрэя».

Асаблівую папулярнасць апосталу Андрэю прынесла апакрыфічнае апавяданне, звязанае з гісторыяй пашырэння хрысціянства на землях усходніх славян.

Старажытнарускія аўтары, ствараючы летапісныя матэрыялы пра нашу гісторыю, вельмі часта, не маючы дастатковай колькасці зафіксаваных раней пісьмовых гістрычных звестак і фактаў, звярталіся да апокрыфаў і народнай творчасці. Так, звернем увагу на «Аповесць мінулых гадоў», якую сёння фактычна ўспрымаем як летапісны твор. Мастацкай пераканальнасці аўтару «Аповесці» Нестару ўдалося дасягнуць не ў апошнюю чаргу праз увядзенне ў тэкст гіторыю пра «хаджэнне» апостола Андрэя, яго шляху «з грэкаў у варагі». Апокрыф – аповед, не пацверджаны кананічнымі біблійнымі тэкстамі. Таму сюжэтны ход, звязаны з «хаджэннем» апостала Адрэя ўверх па Дняпры праз Кіеў і Ноўгарад у … Рым з цягам часу пачало паддавацца сумневу. Адным з тых, хто заклікаў верыць у сапраўднасць падзей, звязаных з апосталам Андрэям, быў мітрапаліт Макарый. Ён выказаў меркаванні, што св. Андрэй прапаведваў хрысціянства некалькі дзесяцігоддзяў, і, звязаны са славянамі не меней 40 гадоў, мог здейсніць свой подзвіг. Археалагічныя даследаванні і адкрыцце Зарубінецкай культуры пацвердзіла існаванне ўздоўж па Дняпры і далей па Прыбалтыцы пасяленняў людзей ў апошнія стагоддзі да новай эры і ў першыя стагоддзі новай эры. Такім чынам, шлях, якім ішоў св. Андрэй на поўнач ад Херсанеса, быў ужо не безлюдным. Манах Епіфаній пісаў пра шлях св. Андрэя з Херсанеса ў Сіноп. Нестар ўдакладніў маршрут «хаджэння», дапоўніўшы яго геаграфію. Час узнікнення апокрыфа вельмі даўні. Апостал ажыццявіў сваё падарожжа з Візантыі праз Корсунь (Херсанес) уверх па Дняпры, відавочна, тады, калі грэкі адкрывалі для сябе землі ўсходніх славян. Сёння нам гісторыкі пацвярджаюць тагачаснае існавнне шляху з Балтыкі ў Рым, пазначаючы, што ён называўся «бурштынавым».

Аўтар «Аповесці» летапісец Нестар таленавіта паяднаў сакральную мэту, закладзеную ў «хаджэнні» Андрэя, з сакральнай мэтай свайго твора. Апостол Андрэй падымаецца супроць цячэння ўверх па Дняпры, каб потым, дабраўшыся да Скандынавіі, прайсці далей цяжкі шлях да Рыму, да месца пахавання свайго брата апостала Пятра. Менавіта ў Рыме апостал Пётр быў пакараны смерцю за прапаведніцтва вучэння Хрыста. Святасць «хаджэння» падсвечваецца святасцю той місіі, якую ўсклаў на брата Андрэя Пятра сам Ісус – быць асновай царквы Хрыста. Геаграфічны маршрут апостала Андрэя нібы пакліканы падкрэсліць прастору хрысціянскага свету, вызначыць яго тэрыторыю. Увядзенне апокрыфа пра апостала Андрэя дапамагло Нестару выявіць патрыятычную скіраванасць свайго твора. Бо падчас свайго «хаджэння» апостал Андрэй ўбачыў цудоўныя мясціны, спыніўся, узышоў на бераг і паставіў там крыж. Лічыцца, што адбылося гэта знамянальная падзея ў 55 г. н. э. На Дняпроўскіх узгорках, на месцы, пазначаным апосталам Андрэям, і быў пазней пабудаваны слаўны гарод Кіеў. Паводле задумкі Нестара, прароцтва Андрэя павінна было прадвызначыць святасць галоўнага горада ўсходніх славян, святасць дзяржавы Кіеўскай Русь. І нельга не пагадзіцца з даследчыкамі, якія пазначаюць, што «старакіеўскія кніжнікі найперш выбудоўвалі ў сваіх творах схему станаўлення хрысціянскай дзяржавы» (П.Білоус).

Асобна звернем увагу на пэўную таждзественнасць паломніцкіх маршрутаў, здзейсненых апосталам Андрэям і скандынавам Вандроўнікам Торвальдам. Упаўне магчыма, ўто ў скандынаўскую сагу закладзена як архетып гісторыя з «хаджэннем» апостала Андрэя «з грэкаў у варагі». Той самы шлях, уверх супраць цячэння, па Дняпры, той самы прыём праслаўлення дастойнага горада. І калі ў першым выпадку летапісец Нестар на хрысціянскай прасторы ўзвялічыў Ноўгарад і Кіеў, то сага разшырыла ўсходнеславянскую прастору, прслаўляючы выбар Торвальда і апяваючы Полацкую зямлю.

Там, дзе паставіў крыж на кіеўскім узгорку св. Андрэй, была пабудавана царква ў гонар апостала. Яраслаў Мудры зрабіў Кіеў падобным да Канстанцінаполя. Каля знакамітай Сафіі сыходзіліся чатыры галоўныя кіеўскія магістралі, паўтараючы абрысы Андрэеўскага крыжа. Сын Яраслава Мудрага Усевалад пабудаваў сабор св. Андрэя, захаваўся ліст візантыйскага цара да князя Усевалада, напісаны з гэтай нагоды. Часткі мошчаў св. Андрэя шанабліва захоўваюцца ў розных саборах, узведзеных у яго гонар. ХХ ст. прынесла моцны ўдар па царкоўным святыням, але сёння яны актыўна адраджаюцца. Арганізаваны грамадскі фонд св. Андрэя ў Кіеве. Яго стараннямі пабудаваны храм-капліца св. Андрэя – паміж Кіева-Пячэрскай лаўрай і магілай Аскольда, аднага з першых правіцеляў Кіева. У сцены храма закладзены часткі мошчаў св. Андрэя. Да тысячагадовага юбілея прынняця хрысціянства на Русі ў Кіеў для асвячэння вернікаў была прывезена галава св. Андрэя, якая захоўваецца ў Патрах у велічным саборы св. Андрэя, пабудаваным яшчэ ў 1764 г. .

Апостал Андрэй, які, паводле апакрыфічных паданняў, быў месіянерам, прапаведваў хрысціянства балканскім і прычарнаморскім народам, у тым ліку і скіфам, уваходзіць у свядомасць сённяшняга славянскага хрысціяніна як вельмі заслужаны перад праваслаўнымі вернікамі. У імперскай Расіі святога Андрэя палічылі патронам ваенна-марского флота. Пётр І увёў Андрэеўскі сцяг, Андрэеўскі ордэн, адзін са старэйшых ордэнаў Расіі. Цікава адзначыць, што ордэнам Андрэя Первазванага Петр І у 1700 г. узнагародзіў І. Мазепу. Увяла ордэн Андрэя Первазванага і афіцыйная руская царква. Урад сучаснай Украіны таксама ўганароўвае найбольш заслужаных перад дзяржавай людзей ордэнам Андрэя Первазванага. Сёння велічна ўпрыгожвае Кіеў скульптурная кампазіцыя, якая складаецца з трох помнікаў – княгіні Вользе (у цэнтры), Св. Кірылу і Мяфодзію, Св. апосталу Андрэю Первазванаму.

Ва ўсходнеславянскай народнай традыцыі 30 лістапада (па с. ст.) // 13 снежня па н. с. адзначаецца як дзень Андрэя. Гэты прысвятак народнага календара супадае з хрысціянскім святам апостала Андрэя. Паказальна, что артыкул «Андрэй» змешчана і ў энцыклапедыі «Беларускі фальклор» , і ў энцыклапедычным даведніку «Рэлігія і царква на Беларусі». Характэрна, што і ў першым, і ў другім выпадках аўтарам артыкулаў з’яўляецца вядомы фалькларыст У. Васілевіч. Сярод адметнасцей беларускага святкавання Андрэя вылучаецца варажба, якую маладыя дзяўчаты наладжвалі на суджанага. Тут і выліванне расплаўленага воску ў ваду, і выкраданне мужчынскага адзення, і гульня ў высяванне насення лёну ці канапель з прыгаворкамі «Святы Андрэю, канапелькі сею, дай мне знаць, з кім век векаваць». Пры гэтым, адначае даследчык, дзяўчаты павінны былі прытрымлівацца посту і пазбягаць размоў (гл. дакладней артыкул У. Васілевіча).

Цікавыя адметнасці старажытных вераванняў украінцаў, звязаных з днём Андрэя, знаходзім у аўтарскай кнізе В. Вайтовіча «Українська міфологія». Варажба ўкраінскіх дзяўчат звязана з выпяканнем балабушак. «Адна з дзячатак, набраўшы ў рот вады, прыносіць яе ў хату і вылівае ў цеста. Балабушак робяць столькі, колькі дзяўчат у хаце. Кладуць іх на лаву парамі. Кожную пару называюць «жаніх і нявеста». Затым упускаюць да хаты сабаку, які цэлы дзень нічога не еў. Дзяўчына, чыю балабушку першай ухопіць сабака, раней за іншых выйдзе замуж». З выпяканнем цеста на Андрэя звязаны і яшчэ адзін цікавы абрад, які мае назву «Калета» ці «Звычаі Анрэя-Каліты». Гэта свята доўжыцца на працягу тыдня і адбываецца дзеля ўшанаванне людской долі, вечнага памочніка Сонца ў барацьбе з цёмнымі сіламі. Менавіта напрыканцы восені наступае найбольш спрыяльны час для шлюбу. Калета пасланы на зямлю, каб уберагчы святы дар кахання, Божы дар, цяпло сэрцаў закаханых. І маладыя людзі прычашчаюцца да гэтага ўсяленскага дзейства менавіта праз кусанне калеты – абрадавага перніка, які мае круглую форму. Праменні Сонца паўтаралася ў коржыку праз па-майстэрску выпечаныя касічкі-праменьчыкі, каласочкі і інш. Так званая «роставая калета» павінна была мець аж пятнаццаць праменьчыкаў. Сонечны колер ствараўся поліўкай з варэння, бурачным квасам і інш. Упрыгожвалі калету і ягадамі каліны.

Сярод абавязковых умоў: калета павінна быць салодкай. Адначасна з падрыхтоўкай калеты ў хаце абавязкова распальвалася печ. Дровы клаліся накрыж, паколькі крыж у форме «Х» мае значэнне перакрыжавання сімвала Сонца і агню. Соладзь і агонь мелі свой «сакральны», эратычны падтэкст. Перад тым, як пасадзіць калету ў печ, дзяўчына брала крапільца і прыгаворвала: «Водице-студенице, окропи калеті дорогу до печі від порогу, а від печі до столу, щоб ми були гарні та веселі!». Распаліўшы ў печы, прамаўлялі: «Гори, вогонь, ясно, спечи нам калету красну! Щоб ми її кусали і горя не знали!» Асаблівае значэнне ў гэтае свята меў абрад абсявання канапляным насеннем, пры яго выкананні ціха прамаўлялі малітву-варажбу:


Андрію, Андрію,

На тебе конопельки сію,

Спідницею волочу,

Бо заміж вийти хочу.

Приснися уві сні,

З ким буду братися по весні.


Украінскія фалькларысты адзначаюць, што свята на Андрэя праз вялікую колькасць разнастайных варожбаў у народзе яшчэ называецца «Вялікімі вечарніцамі». На думку некаторых даследчыкаў, «кусанне калеты як нарачонай, яшчэ да таго ж з салодкім мёдам… вельмі суадносіцца з містэрыямі на святога Андрэя, якія належаць да «жаніхання», да будучай долі, пра што марыць моладзь». Абрадавыя дзеянні хлопцаў, якія адкусвалі «кавалачак сонца», нагадвалі салярны культ продкаў. Можна за абрадам калеты ўбачыць і сімвал аднаўлення астральнай сілы. Цікавая і яшчэ адна адметнасць свята. Калі бацькі не пускалі з дому дзяўчыну на такія вечарніцы, хлопцы маглі дапамагчы ёй «адчыніць вароты»: вароты знімалі і чаплялі іх да коміна. Адсюль і вынікла ўкраінскай прымаўка: «Стережи ворота на Калету, а на Купайла колеса».

Цікава адзначыць, што ў народнай афарыстыцы і ўкраінцаў, і беларусаў імя Андрэй апавіта лірычным стаўленнем, нават у выпадках гумарыстычнай падсветкі. «Андрэй, не дурэй, не дзяры капоты, ты не праў, ты не ткаў, не твае работы…» – жартам павучаюць дзяцей беларусы. Аналагічны па змесце прыклад знаходзім ва ўкраінцаў: «Обійдеться Андрушка без того кожушка». Ды і ў дзіцячым фальклоры ўкраінцаў фігуруе Андрэй: «Засмійся, Андрійку, дам тобі копійку». У гэтых выпадках тэкставае падабенства выступае на ўзроўні эстэтычна-выхаваўчым.

Папулярны ў народзе абрад варажбы на святога Андрэя зафіксаваны і ў жывапісе. У прыватнасці, шырокую вядомасць на Украіне атрымала карціна «Варажба на святога Андрэя» мастака М.К. Піманенкі, які ў 90-х гадах ХІХ ст. адным з першых у мастацтве паяднаў жанр паэтычнага нацыянальнага пейзажа з побытавымі і этнаграфічнымі сцэнкамі, сярод іх таксама варта назваць «Вяселле ў Кіеўскай губерніі», «Сваты» і інш.

Як бачым, беларускія і ўкраінскія фальклорныя тэксты зафіксавалі шмат элементаў язычніцкіх вераванняў прадаўніх славян. У некаторых момантах можна назіраць падабенства паміж беларускімі і ўкраінскімі абрадамі. Дапасаваныя да свята святога Андрэя, яны з’яўляюцца своеасаблівым «дапаўненнем» да апакрыфічных тэкстаў пра апостала Андрэя.


* * * *
У эпоху Сярэднявечча на тэрыторыі ўсходніх славян у ролі дзяржаўнай рэлігіі актыўна замацоўвалася хрысціянства. Паступова «вера грэчаская» стала называцца «верай рускай». Аднак, паралельна з хрысціянскай рэлігіяй у нашых продкаў існавала і вера язычніцкая. Даследчыкі гавораць пра пэўны стан двухвер’я ў асяроддзі ніжэйшых слаёў грамадства. Найбольш поўна язычніцкія паданні, абраднасць, прымхі захаваліся ў тым асяроддзі і ў той сферы, кантраляваць якую царкве было цяжэй: гэта сялянская сям’я і лад сялянскага жыцця. З дугога боку, і хрысціянства, свядома і несвядома, выкарыстоўвала тое, што звязанае з язычніцкім светабачаннем. «Паколькі чалавек смяротны і мае патрэбу ў рэлігіі, дык увесь назапашаны вопыт рэлігійнага перажывання – і язычніцкага, і хрысціянскага – не можа знікнуць, ён выкарыстоўваецца кожным чалавекам у залежнасці ад народных і сямейных традыцый, адукацыі, выхавання і нейкім таямнічым чынам злучае далёкія і сённяшняе пакаленні» (К. Тарасаў). Праз асэнсаванне літаратуры старажытнасці, пісьмовых тэкстаў, тагачасных фальклорных твораў і абрадавых дзеянняў мы набліжаемся да разумення нас саміх на шырокай карце свету. Усе этнакультурныя дасягненні нашых продкаў, у тым ліку і міфы, свае і чужыя, якія сёння паддаюцца актыўнай рэканструкцыі, закладзены ў аснову развіцця мастацтва слова наступных эпох. З духу мінуўшчыны, з абагуленага вопыту жыццедзейнасці продкаў, адлюстраваных і захаваных праз сістэму вобразаў, вырастае сённяшняя багатая мадэль свету, тып мастацкага мыслення, заснаваны на рэаліях і фантазіі.

ЛІТАРАТУРА

  1. Адрианова-Перетц, В. П. Древнерусская литература и фольклор / В. П. Адрианова-Перетц. – Л., 1974.

  2. Анталогія даўняй беларускай літаратуры: ХІ – першая палова ХУІІІ стагоддзя. – Мн., 2003.

  3. Белы А., Рыч В. Торвальд Кодрансан. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Мн., 2001. – Т.6, кн.1. С 516

  4. Библейская энциклопедия. М., 2001.

  5. Білоус П.В. Давньоукраїнська література і фольклор: проблема художнього коду. Житомир, 2006

  6. Білоус, П. Жанрова система української літератури (період Київської Русі) / Петро Білоус // Слово і час. – 2002. – № 2.

  7. Велесова книга. Волховник. / Гал. ред., авт.-упор. Г.Лозко. – Київ, 2002.

  8. Вельтман О. Аттила та Русь IV – V сторіч. // Хроника 2000, 19-20 – Київ, 1997

  9. Веселовский, А.Н. Из истории эпитета / А. Н. Веселовский // Историческая поэтика. – Л., 1940.

  10. Висоцький С.О. Київська писемна школа Х –ХІІ ст. Львів, Київ, Нью-Йорк, 1998.

  11. Водовозов Н.В. Хождение Даниила в первый крестовый поход // Русская литература и народное творчество. – М., 1962; УЗ МГПИ. №178. с.16-35

  12. Возняк, М. С. Історія української літератури: у 2-х кн. – Львів, 1992. – Кн. 1.

  13. Войтовіч В. «Українська міфологія». – К., 2002.

  14. Всемирная энциклопедия Христианство, – Мн., 2004.

  15. Гаранін, С. Шляхамі даўніх вандраванняў / Сяргей Гранін. – Мн., 1999.

  16. Гісторыя беларускай літаратуры ХІ –ХІХ ст.: у 2-х т. – Мн., 2007. – Т. 1.

  17. Глазырина Г.В. Сага об Ингваре Путешественнике. – М., 2002, 464 c.

  18. Гуревич А.Я. Категории средневековой культуры. – М., 1984.

  19. Житье и хоженье Данила Русьскыя земли игумена // Библиотека литературы Древней Руси: В 20 т. – СПб, 1998. – Т. 4 (ХІІ век).

  20. Історія української літератури: у 2 т. – К., 1987. – Т. 1.

  21. Каныгін Ю. «Шлях аріїв». – Кіеў, 2003.

  22. Катлярчук А. Шведы ў гісторыі і культуры беларусаў. – Мінск, 2002

  23. Кніга жыцій і хаджэнняў / Уклад., прадм. і камент. А. Мельнікава. – Мн., 1994.

  24. Культура українського народу. – К., 1994.

  25. Ластоўскі В. Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. – Коўна, 1926

  26. Легенды і паданні. – Мн., 1983.

  27. Лихачев, Д. С. Поэтика древнерусской литературы. – 3-е изд., дополн. / Д. С. Лихачев. – М., 1979.

  28. Наливайко С. Варшава: загадкова назва польскої столиці у світлі балто-українсько-індоарійских фактів. // Українознавство. Номер 4, 2006. // Под ред. П. Кононенка. – Киів, 2006.

  29. Пиккио Р. Древнерусская литература, – М., 2002.

  30. Повесть временных лет. / Памятники литературы Древней Руси. XI – начало XII. – М., 1978.

  31. Рыбаков Б.А. Древняя Русь. Сказания. Былины. Летописи. М. – 1963.

  32. Слово о законе и благодати Илариона. // Молдован А.М. Слово о законе и благодати Илариона. – Киев, 1984. С.78-89, 91-100.

  33. Тарасаў Кастусь. Памяць пра легенды. – Мн., 1994.

  34. Українська література у портретах і довідках: довідник. – К., 2000.

  35. Українська літературна енциклопедія: у 5 т. – Київ, 1988. – Т.1.

  36. Фалькларызм (другое існаванне фальклору) // Беларускі фальклор: Энцыклапедыя. – Мн., 2006.

  37. Шамякіна Таццяна. Міфалогія і беларуская літаратура Нарысы і эсэ. Мн. 2008.

  38. Чижевський Дмитро. Українське літературне Бароко. Київ, 2003.

  39. Яковенко Наталя. Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України. – Київ, 2006


СЛАВУТЫЯ КІЕВА-МАГІЛЯНЦЫ

НА СКРЫЖАВАННІ ЕЎРАПЕЙСКІХ КУЛЬТУР

Каардынаты духоўнага культурна-асветнага жыцця Украіны

ХVІІ – першай паловы ХVІІІ ст.



  • Кіева-Магілянская акадэмія: прычыны ўзнікнення, яе статус, праграма і мэты.

  • Культуралагічны стрыжань прагрэсіўнай дзейнасці мітрапаліта Пятра Магілы і гетмана Украіны Івана Мазепы.

  • Уклад кіева-магілянцаў ў развіццё духоўнай культуры Еўропы.

  • Кіева-магілянцы і літаратурны працэс.

У выніку татара-мангольскай навалы і распаду Кіеўскай Русі на ўкраінскіх землях на працягу некалькіх стагоддзяў ажно да ХVІ ст. назіраецца пэўная запаволенасць культурных працэсаў. Аднак, у выніку Брэсцкай уніі 1596 г. і арганізацыі брацкіх школ ва Украіне ажыўляецца літаратурнае жыццё. Абуджэнне нацыянальнай свядомасці ўкраінскага народу, уздым развіцця яго культуры і літаратуры ў ХVІІ – ХVІІІ ст. былі падрыхтаваны ўзнікненнем казацтва і ўтварэннем своеасаблівай казацкай рэспублікі Запарожскай Сечы (1550-я гады), адкрыццём Астрожскай школы і друкарні (1580), Львоўскага універсітэта (1661), дзейнасцю Кіева-Магілянскай акадэміі, арганізацыяй кнігавыдавецкай справы. Менавіта Кіева-Магілянская акадэмія стала галоўным чыннікам працяглай інтэнсіфікацыі культурна-асветнага жыцця на землях Украіны. Дасягненні ўкраінцаў мелі вялікае значэнне і для развіцця культуры суседніх народаў. Славутыя кіева-магілянцы пакінулі пасля сябе непагасны след, вынікі іх дзейнасці асвятлялі і працягваюць асвятляюць духоўныя пошукі новых пакаленняў.

Кіева-Магілянская акадэмія – адзін з першых і галоўных навуковых цэнтраў ва Усходняй Еўропе, які меў статус вышэйшай навучальнай установы. Яе ўзнікненне было абумоўлена як палітычнымі, так і агульнакультурнымі працэсамі, што вызначалі воблік тагачаснай Еўропы. Фундамент акадэміі быў закладзены дзейнасцю праваслаўных рэлігійных арганізацый украінскіх гараджан, якія аб’ядноўваліся пры царкоўных прыходах і атрымалі назву брацтвы. Брацтвы, кіруючыся ідэямі абароны рэлігіі продкаў і культурна-асветніцкімі мэтамі, адкрывалі за ўласныя грошы школы, друкарні, бібліятэкі. Адно з буйнейшых брацтваў было заснавана ў Львове ў 1439 г. Пазней ў гэтым
старажытным горадзе, пабудаваным князем Данілам Галіцкім у гонар свайго сына Льва, распачалі дзейнасць яшчэ некалькі брацтваў. Так, вядома, што дата заснавання Львоўскага Благавешчанскага брацтва – 1542 г., Львоўскае Мікалаеўскае брацтва арганізавана ў 1544 г., Успенскае брацтва распачало сваю дзейнасць у 80-х гадах ХVІ ст. Пры Успенскім брацтве ў 1585 г. была адкрыта першая брацкая школа. Статут Львоўскай брацкай школы «Парадак школьны» (поўная назва дакумента на сучаснай украінскай мове – «Про правила і порядок науки виховання молоді в школах, встановлених Ставропігійським братством»), пазначаны 1591 г., з’яўляецца выдатным помнікам тагачаснай педагагічнай думкі, паколькі прадугледжваў дэмакратычныя асновы навучання. Так, у Львоўскую брацкую школу прымалі дзяцей розных саслоўяў і з гарадоў, і з вёсак навакольных зямель. Малодшых шкаляроў вучылі грамаце, старэйшыя – спудэі – вывучалі стараславянскую, грэчаскую і лацінскую мовы, граматыку, рыторыку і піітыку, элементы філасофіі. Школа з’яўлялася таксама асяродкам харавога спеву і тэатральнай дзейнасці. Адзначаныя акалічнасці вызначылі той вялікі ўплыў, які мела Львоўская школа на развіццё асветы не толькі ва Украіне, але і на тэрыторыі Беларусі.

Па ўзору Львоўскай школы, кіруючыся яе статутам, Кіеўскае Богаяўленскае брацтва ў 1615 г. арганізавала Кіеўскую брацкую школу. Звернем увагу на гісторыю стварэння навучальнай установы, якая ўзнікла пры манастыры, збудаваным на землях сям’і беларускіх магнатаў: Гальшка Гулевічоўна, жонка мазырскага маршалка Лозкі, «з любові і прыязнасці да ўкраінскага народу» падаравала манастыру і школе, з адпаведнымі мэтамі, зямельны надзел, што належаў ёй у Кіеве. Другой магутнай кіеўскай школай з’яўлялася адкрытая ў 1631 г. пры Троіцкім манастыры Кіева-Пячэрскай лаўры так званая Лаўрская школа.

У 1632 г. абедзве установы былі аб’яднаны, у выніку чаго быў створаны Кіеўскі Калегіум, узначалены архімандрытам Кіева-Пячэрскай лаўры, кіраўніком Лаўрскай школы Пятром Магілам. Адпаведна з прозвішчам яе арганізатара, кіраўніка і фундатара Пятра Магілы навучальная установа атрымала назву Кіева-Магілянскай. Пазнейшы актыўны патранат над установай гетмана Івана Мазепы спрычыніўся да яшчэ адной яе назвы – Магіляна-Мазепінскай. Заслуга Магілы як рэфарматара школы – у стварэнні новай мадэлі навучання. Каб узняць узровень адукацыі сярод праваслаўных, ён аб’ядноўваў старыя славянскія праваслаўныя культурніцкія традыцыі з лацінскімі традыцыямі каталіцкага Еўрапейскага Захаду. Для дасягнення еўрапейскага ўзроўню школьнай навукі Магіла ўвёў у навучальныя

установы лацінскую мову як мову выкладання. Пры гэтым ён дбаў і пра эфектыўнасць навучання, і пра функцыянальнае прызначэнне навучальных устаноў, рыхтуючы адукаваных людзей для культурных патрэб усходняга славянства. Сучаснікі лічылі калегіум своеасаблівай акадэміяй, паколькі праграма навучання ўспрымалася як універсітэцкая. У афіцыйных украінскіх дакументах – такіх, як Гадзяцкі трактат – калегіум называўся акадэміяй з 1658 г. Універсал польскага караля М. Вышнявецкага 1670 г. пацвердзіў высокі статус навучальнай установы. У Расіі такая акцыя адбылася дзякуючы царскім указам 1694 і 1701 гг.

Гаворачы пра склад кіева-магілянскіх навучэнцаў, неабходна адзначыць, што ён быў досыць вялікі: у 1700 г. іх было блізка 2-х тысяч; увогуле ж, у залежнасці ад гістарычных катаклізмаў, у акадэміі навучалася ад 500 да 1200 чалавек. Сярод «спудэяў» былі дзеці мяшчан, казакоў, сялян. Побач з ураджэнцамі Левабярэжнай Украіны, Галіччыны, Закарпацця, а таксама тэрыторый, якія спрадвеку былі беларускімі, у акадэміі атрымлівалі адукацыю студэнты з Расіі, Балгарыі, Грэцыі, Малдавіі, Румыніі, Сербіі.

Стварэнне Кіева-Магілянскай акадэміі было фактам выключнай гістарычнай значнасці. Падымаючыся з руін пасля мангола-татарскай навалы, Украіна не толькі аднаўляла свае даўнія традыцыі, але і ўзбагачалася рознага роду новаўвядзеннямі, якія былі звязаны з арыентацыяй на заходнееўрапейскую сістэму навучання, з уплывам культуры Захаду. ХVІІ стагоддзе ў гэтым плане было пераломным. Дзякуючы дзейнасці акадэміі Кіеў аднавіў свой статус эпіцэнтра палітычнага і культурнага жыцця.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка