Класіка І сучаснасць украінская літаратура І ўкраінска-беларускія літаратурныя ўзаемасувязі




старонка5/13
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Жанравыя разнавіднасці літаратуры Кіеўскай Русі. Фалькларызм як структурны фактар твораў усходнеславянскага Сярэднявечча. Народазнаўчы аспект паломніцкага тэксту «Хаджэнне ігумена Данііла» і «Жыція Еўфрасінні Полацкай».

Літаратура Кіеўскай Русі, як мы ўжо адзначылі, успрымала замежны вопыт. Вучоныя-медыявісты схільны лічыць, што ў дачыненні да візантыйска-балгарскай кніжнасці, неабходна, характарызуючы кіева-рускі літаратурны працэс, карыстаццца паняццем трансплантацыі. Замежныя «помнікі перасаджваюцца, трансплантуюцца на новы грунт і тут атрымліваюць самастойнае жыццё ў новых умовах, а часам і ў новых формах» (Д. Ліхачоў). Узнаўляючы агульную карціну развіцця кіева-рускай літаратуры, нельга пры гэтым ігнараваць і тыя акалічнасці, што да прыняцця хрысціянства на ўсходнеславянскіх землях абываўся працэс стварэння народнай творчасці. Адзначым, што аўтахтоннае ядро язычніцкай культуры насельніцтва ўсходнеславянскіх зямель у перыяд існавання Кіеўскай Русі таксама працягвала існаваць. Язычніцкія вераванні і абрады, зафіксаваныя ў фальклоры, раскрываюць імкненне ўсходніх славян да самавыяўлення, іхняя народная творчасць характарызуецца адкрытасцю пачуццяў, паэтызацыяй жыццёва важкіх прыродных субстанцый. І часам здаралася, што язычніцкія ўяўленні пра акаляючую рэчаіснасць і выявы хрысціянскага светаўспрыняцця збліжаліся і нават у нечым супадалі. Гэту тэндэнцыю ў культуры старажытных русічаў, якія зафіксаваны ў фальклоры ўкраінцаў і беларусаў, мы раскрыем ў асобным артыкуле «Апостальская місія Андрэя Первазванага, яго «хаджэнне» і ўсходнее славянства: Андрэй як герой легендарна-апакрыфічны і фальклорны». Тут жа засяродзім увагу на тых разнастайных выявах фальклорных нацыянальных элементаў у старажытных тэкстах, якія з’яўляюцца структурным фактарам жанравых разнавіднасцей кіева-рускай літаратуры.

Некаторыя даследчыкі прытрымліваюцца канцэпцыі, паводле якой ў старажытнай літаратуры ўсходніх славян дамінавала тэндэнцыя адасобленасці бытавання літаратурных і фальклорных жанраў. «І так доўжылася не адно стагоддзе, пакуль візантыйскі тып літаратурнай творчасці не быў выцеснены фальклорным і новаеўрапейскім», – сцвярджае П. Білавус. Аднак існуе шмат доказаў таго, што літаратура старажытнасці досыць актыўна звяртаецца да фальклору. Найперш гэта сцвярджэнне пацвярджаецца структурай твораў, якія адносяць да свецкіх жанраў. Адзін з яскравых прыкладаў – знакамітая героіка-эпічная паэма «Слова пра паход Ігара», напісаная, як мяркуецца, у 1185—1186 гадах. Свецкая аснова твора праступае і праз жывую народную гаворку тагачаснай Сівершчыны, якая выяўляе прыкметы ўкраінска-беларускага моўнага сумежжа.

Густа насычана элементемі вуснай народнай творчасці і «Аповесць мінулых гадоў», якая мае прыкметы і рэлігійнага, і свецкага твору. Украінскія даследчыкі фіксуюць увагу на тым, што жыццядзейнасць вешчага Алега паказана ў «Аповесці…» з апорай на абрадавую паэзію, вобраз смелага і ваяўнічага князя Святаслава ствараецца ў духу дружыннага эпасу, узнаўленне вобраза князя Уладзіміра падаецца ў эпічна-народным стылі. Цікавыя назіранні над «трохслойнай» мовай «Павучэння Уладзіміра Манамаха» – складавой часткі «Аповесці…» – знаходзім у Д. Ліхачова, які адзначае, што ў гэтым творы прысутныя і царкоўнаславянская стыхія, і мова дзелавога тэксту, і народна-паэтычны элемент. Функцыянальную разнастайнасць фальклорнага матэрыялу ў «Аповесці…» выдатна ахарактарызаваў беларускі вучоны С. Гаранін. З аднаго боку, ён не знаходзіць у «Аповесці…» непасрэднага пераказу фальклорных тэкстаў. З другога, падкрэсліваючы прысутнасць у творы тапанімічных паданняў, легендаў пра княскія роды, элементаў дружыннага эпасу і абрадавай паэзіі, літаратуразнаўца адзначае заўсёдную падпарадкаванасць фальклорнага кампанента ідэйнай скіраванасці твора. Гісторыясофскі кантэкст, моцная народнапаэтычная аснова, што вырасла з мясцовага, аўтэнтычнага матэрыялу, абумовілі папулярнасць «Аповесці…» як сярод айчынных, так і сярод замежных храністаў ХV – ХVІІІ ст.

Фалькларызм мастацкага твора выяўляецца на яго розных функцыянальных зрэзах. Элементы фальклору могуць быць уключаны ў твор як складнікі сюжэта (матывы, вобразы) і ўспрымацца як інтэртэкстуальныя ўкрапленні. У іншых выпадках фалькларызм выяўляе сябе праз сімвалічнае пераасэнсаванне фальклорных міфалагічных першаэлементаў. Такое разуменне фалькларызму з’яўляецца найбольш пашыраным сярод усходнеславянскіх вучоных. Разгляд старажытнай літаратуры ўсходніх славян дае нам падставы прытрымлівацца думкі пра пашыраны характар паняцця фалькларызму. Сувязь арыгінальнага тэкста з вуснай народнай творчасцю можа адбывацца не толькі праз непасрэдны зварот да канкрэтных фальклорных жанравых разнавіднасцяў, а на так званым побытавым, лінгвістычным, гістарычным узроўнях. Пасрэднікамі ва ўзаемадзеянні паміж вуснай народнай творчасцю і мастацкім творам у старажытнасці выступалі і светапогляд народных спевакоў і пісьменнікаў, і народна-патрыятычны характар іх творчасці, а таксама мова, якой яны карысталіся.

Для высвятлення ўзроўню і характару фалькларызацыі твораў усходнеславянскага мастацтва ранняга Сярэднявечча паказальнымі можна лічыць такія тэксты, як «Хаджэнне ігумена Данііла», «Слова пра закон і благадаць», «Аповесць мінулых гадоў». Падставу для тыпалагічнага аналізу названых твораў даюць наступныя моманты. Найперш тое, што яны былі напісаны амаль услед адзін за адным – падзеі першага пазначаны 1106 – 1108 гадамі, другі быў створаны паміж 1037 і 1050 гадамі, трэці – каля 1113 года. Па-другае, стваральнікамі іх былі прадстаўнікі адной і той самай старакіеўскай культуры, ці, як сёння прынята гаварыць на Украіне, культуры Княскай Украіны. Да таго ж, відавочным з’яўляецца і блізкасць аўтараў па месцы іх нараджэння – у межах чарнігава-кіеўскіх зямель. Тыпалагічнае падабенства твораў назіраецца і па іхняй агульнай скіраванасці – падтрымка хрысціянства і патрыятычная ідэя.

Супастаўленне твораў, акрамя высвятлення агульных момантаў, дазваляе нам убачыць і выразную непаўторнасць кожнага. Падкрэслім, што нават пры падабенстве, блізкасці ідэйнага накірунку названых твораў, аўтары іх ставілі перад сабою розныя задачы. Ігумен Данііл ажыццявіў паломніцтва ў Святую Зямлю і здзейсніў запісы «не ложно, но истине, яко видех, тако и написах о месте святых» – безумоўна, з мэтай укаранення хрысціянства сярод сваіх зямлякоў, узмацнення іхняй веры. Мітрапаліт Іларыён сваё памкненне раскрыць перад прыхажанамі сутнасць хрысціянскага веравучэння, яго перавагі над іншымі верамі выказаў у напісаным ім «Слове…», поўная назва якога дае падрабязнае ўяўленне пра змест твора: «Пра закон, які даў Майсей, і пра ласку ды ісціну, што былі Ісусам Хрыстом, і як закон абышоў, а ласка ды ісціна ўсю зямлю напоўнілі, і вера ва ўсе мовы пашырылася, і ў мову русічаў. І пахвала кагану нашаму Уладзіміру, што мы былі ахрышчаны ім. (І малітва да Бога ад усёй зямлі нашай. Гасподзь, благаславі, Ойча) ». Трэці твор, вядомы пад назвай «Летапіс Нестара», быў прасякнуты ідэяй дзяржаўнасці, клопатам пра палітычнае, эканамічнае і культурнае развіццё Кіеўскай дзяржавы. Летапіс меў некалькі рэдакцый. Першая з іх (1113 г.) здзейснена ў Кіева-Пячэрскім манастыры летапісцам Нестарам і прысвечана тагачаснаму кіеўскаму князю Святаполку Ізяслававічу. Другая (1116 г.) належыць пяру ігумена кіеўскага Выдубіцкага манастыра Сільвестру, зместам сваім скіравана на падтрымку князя Уладзіміра ў барацьбе з палавецкімі ордамі. У трэцяй рэдакцыі летапіснага зводу (1118 г.) з’явілася нарманская канцэпцыя даўнярускай гісторыі, якая належыць альбо сыну Уладзіміра Манамаха Мсціславу, альбо яго паслядоўніку. У склад трэцяй рэдакцыі ўвайшло знакамітае «Павучанне Уладзіміра Манамаха дзецям».

Рознасць задач, якія ставілі перад сабою аўтары, абумовіла жанрава-стылёвыя адметнасці твораў. Адзначым пры гэтым, што названыя творы заявілі пра сябе як адны з найбольш вызначальных у старажытнай літаратуры ўсходніх славян. Тэкст Данііла спарадзіў у ХІІ – ХІІІ ст. цэлы пласт паломніцкай літаратуры, якая рэалізоўвалася ў жанры хаджэнняў на працягу многіх наступных стагоддзяў. «Слова…» Іларыёна належыць да жанру аратарска-прапаведніцкай прозы. Уплыў гэтага твора таксама быў велізарны. Яго цытаваў і Епіфаній Прамудры, і сербскі пісьменнік Доменціян Хілендарскі. Асаблівасці паэтыкі «Слова…» заўважаюцца, як адзначаюць даследчыкі, і ў творах Кірылы Тураўскага, і ў Іпацьеўскім летапісе ХV ст., у творчасці Дзмітрыя Тупталы. Трэці твор, «Аповесць мінулых гадоў», разглядаецца ў гісторыі літаратуры як найбольш даўні ўзор летапіснага зводу. Манументальны гістарызм «Аповесці…» спрыяў далейшаму фармаванню летапіснага жанра, з’явіўся галоўнай прыкметай яго стылю.

Прамым працягам «Аповесці мінулых гадоў» стаў Кіеўскі летапіс, створаны ў ХІІ ст. ігуменам Выдубіцкага манастыра Майсеем. Падкрэслім: існуюць меркаванні, што ігумен Майсей карыстаўся, акрамя іншага, звесткамі, якія былі апісаны і ў Полацкім летапісе. Полацкі летапіс, адзін з першых гісторыка-літаратурных твораў, напісаных на беларускіх землях, быў, відавочна, прысвечаны падзеям Х – ХІІІ ст., аднак, на жаль, да нашага часу ў арыгінальным выглядзе не дайшоў. Рэканструкцыі яго зместу, рэлігійнага і свецкага, могуць дапамагчы фальклорныя творы, пра што гаворка пойдзе ніжэй.

Кожны з ахарактарызаваных твораў раскрывае ўласцівую яму жанравую паэтыку. «Слова…» Іларыёна насычана шматлікімі параўнаннямі, супрацьпастаўленнямі, рытарычнымі пытаннямі. Аўтар «Слова…» імкнуўся да ўдасканалення людской душы, яго пропаведзь была скіравана на фармаванне менталітэту русічаў. «Развенчваючы палітыку Канстанцінопаля, скіраваную на рэлігійную, культурную і палітычную экспансію ў суседнія з імперыяй краіны, Іларыён узнімае і абгрунтоўвае тэзіс пра поўную роўнасць народаў, якія спавядаюць хрысціянскую веру. Адсюль вынікае і сцвярджэнне пра раўнапраўнасць Кіеўскай Русі з іншымі дзяржавамі і народамі, што і з’яўляецца асноўнай ідэяй твора». І калі першая частка «Слова…» мае дыдактычны характар, высвятляе перавагі Новага Запавета над Старым, то дзве наступныя, прысвечаныя Уладзіміру Вялікаму і Яраславу Мудраму, асабліва яскрава раскрываюць індывідуальнасць аўтара. Існуе адно з меркаванняў, паводле якога «Слова пра закон і благадаць» упершыню было прамоўлена ў 1049 г. у сувязі з завяршэннем абаронных збудаванняў вакол Кіева. Жанравыя рамкі «Слова…», у выніку трохчасткавай кампазіцыі, пашыраюцца, упускаючы ў твор злабадзённыя пытанні. Багаслоўскі тэкст суправаджаецца палітычным трактатам, выкліканым да жыцця ваеннымі сутыкненнямі паміж Руссю і Візантыяй. Успрымаючы твор не толькі як царкоўную пропаведзь, але і як палітычную прамову, насычаную патрыятычнымі гісторыясофскімі думкамі, даследчыкі падкрэсліваюць, што рытарычныя прыёмы аўтара садзейнічалі паэтычнаму пафасу твора. Мы маем усе падставы гаварыць пра экспрэсіўна-эмацыянальны стыль «Слова…». Менавіта «эмацыянальнасць, павышаную да экзальтацыі, экспрэсію, якая паядноўваецца з абстрагаваннем, адцягненасць пачуццяў, скіраваную на адцягненасць багаслоўскай думкі», Д. Ліхачоў вылучыў як найбольш характэрныя ў паэтыцы старажытнай літаратуры.Разглядаючы аўтарскі стыль, вучоныя звяртаюць увагу і на пэўную рытмізацыю празаічнага тэкста «Слова…». Гэтыя элементы паэтыкі аратарскай прозы, як і стылёвыя парабалы, гіпербалічныя перабольшванні, іншыя мастацкія прыёмы, якімі пазначаны тэкст «Слова…», даюць падставы гаварыць пра наяўнасць у творы прыкметаў арнаментальнага стылю (які актыўна заявіць пра сябе ва ўсходнеславянскай літаратуры пазней, у ХІV – ХV ст.). А гэта дазваляе сцвярджаць пра ўплывы на стваральніка «Слова…» грэка-візантыйскай эстэтыкі з яе выразнай арыентацыяй на пышнасць, урачыстасць, вышуканасць выказванняў.

У той жа час нельга не адзначыць, што многае ў твор прыйшло і ад вобразнай мовы народа, зафіксаванай у розных жанрах тагачаснай вуснай народнай творчасці. Адсюль трапіла ў літаратуру і практыка выкарыстання ацэначных, катэгарыяльных прыметнікаў як эмацыянальных паказчыкаў. Так, у «Слове…» сустракаем такія выказванні, як сладкая чаша, живая криница…

Усе кампаненты летапісных спіскаў «Аповесці мінулых гадоў» (а іх захавалася 234) аб’яднаныя хрысціянскай светапогляднай канцэпцыяй. У той жа час неабходна падкрэсліць, што змест «Аповесці…» прадвызначае яе стылёвы сінкрэтызм. У творы прысутныя элементы і царкоўнага, і дзяржаўна-прававога, і вайсковага, і вобразна-народнага, размоўнага моўных пластоў.

Тэксты «Слова…» і «Аповесці мінулых гадоў» блізкія па яскрава выражанай рэлігійна-этычнай скіраванасці. «Хаджэнне…», хаця і прысвечана ў сваёй аснове тэме хрысціянства, залічана (Д. Ліхачоў) да літаратуры свецкага характару. Свецкай тэматыкай напоўнена і «Аповесць мінулых гадоў». Гэта аб’ядноўвае тэксты «Аповесці…» і «Хаджэння…» Побач з іншымі тэмамі ў творы летапісца Нестара раскрываеца гісторыя ўсходніх славян, прычым падаецца яна ў кантэксце сусветнай гісторыі. Увесь гістарычны працэс разглядаецца ў «Аповесці…» як паслядоўнае распаўсюджанне хрысціянства, што і стварае адзінства свецкага і багаслоўскага ў творы.

Як мы ўжо адзначалі, да жанраў свецкай літаратуры адносяць і «Хаджэнне ігумена Данііла». Можна гаварыць пра знітаванасць у ідэйным змесце твора багаслоўскіх і свецкіх дамінантаў, менавіта яны ствараюць агульнасць кампазіцыйнага стрыжня «Хаджэння…» і «Аповесці…». Аднак характар «свецкасці» ў гэтых творах розны, і выкананы яны ў розных стылёвых манерах.

Сярод канцэпцый асвятлення кіева-рускай літаратуры існавала і такая, паводле якой царкоўнае – сакральнае – пісьменства нібыта выяўляла прыкметы аднаэтнічнасці Кіеўскай дзяржавы ля яе вытокаў. Свецкае пісьменства ранняй старажытнасці, да якога ці не ў першую чаргу адносяць летапісы, магло мець прыкметы нацыянальнай маркіраванасці (М. Грушэўскі). Зыходзячы з пазначанай канцэпцыяй, для высвятлення этнакультурнага зместу твораў украінскага і беларускага Ранняга Сярэднявечча паказальным мог бы быць зварот да Кіеўскага і Полацкага летапісаў. Бо ж вядома, што ігумен Выдубіцкага манастыра Майсей, ствараючы Кіеўскі летапіс, карыстаўся, акрамя іншага, звесткамі, якія былі закладзены менавіта ў Полацкім летапісе. Аднак, Полацкі летапіс, адзін з першых гісторыка-літаратурных твораў, напісаных на беларускіх землях, на жаль, да нашага часу ў арыгінальным выглядзе не дайшоў.

Як нам падаецца, сённяшняя аб’ектыўная ацэнка твораў сакральнага зместу заключаецца ў наступным. Сакральную паломніцкую і жыційную літаратуру можна разглядаць на мяжы свецкага і царкоўнага пісьменства, што, у сваю чаргу, дазваляе ставіць пытанне пра прысутнасць этнакультурнага элемента не толькі ў творах свецкіх, але і ў тых узорах пісьменства, якія маюць выразную рэлігійную скіраванасць. Па сваім зместавым напаўненні жанры, прысвечаныя паломніцтву – хаджэнні, як і падзвіжніцтву – жыціі былі засяроджаны на вобразе актыўнага дзеяча хрысціянскай веры. І менавіта такі вобраз прыдае тэкстам аўтэнтычны характар. Рэалізуецца нацыянальная ўвыразненасць у творах названых жанраў не столькі праз непасрэдны зварот да канкрэтных фальклорных разнавіднасцяў, як гэта адбываецца ў свецкіх тэкстах, колькі праз цэнтральную асобу твора на так званым побытавым, лінгвістычным, гістарычным узроўнях. Для доказнасці спынімся на супастаўленні твораў «Хаджэнне ігумена Данііла» і «Жыціе Еўфрасінні Полацкай». Тыпалагічнае падабенства іх назіраецца праз агульную скіраванасць – падтрымка хрысціянства і патрыятычная ідэя.

Ігумен Данііл ажыццявіў паломніцтва ў Святую Зямлю і здзейсніў запісы «не ложно, но истине, яко видех, тако и написах о месте святых» – безумоўна, з мэтай укаранення хрысціянства сярод сваіх зямлякоў, узмацнення іхняй веры. Падзеі, апісаныя ім, пазначаны 1106 – 1108 гадамі. Падарожныя запісы ігумена Данііла фіксуюць, у пераважнай большасці, канкрэтыку рэчаіснасці і факту, толькі тое з убачанага аўтарам, што звязана са Святой Зямлёй. Апісанне Ерусаліма, здзейсненае ігуменам, праз сваю дакладнасць нават сёння ўспрымаецца як «завочная экскурсія», як своеасаблівы даведнік. Запісаў пра пачатак падарожжа па родных мясцінах у творы няма, і гэта дало падставы некаторым украінскім літаратуразнаўцам (М. Возняк) выказацца досыць крытычна адносна самастойнасці аўтара пры напісанні «Хаджэння…». Думаецца, справа тут не ў «выкарыстанні нейкага грэчаскага ўзору». Ерусалім у «Хаджэнні ігумена Данііла» быў менавіта тым ідэйным канцэптам, у імя якога здзяйснялася напісанне твору. Гэтым і тлумачыцца своеасаблівасць кампазіцыі хаджэння, адсутнасць у ім апісанняў таго шляху, які папярэднічаў дасягненню запаветнай мэты.

У той жа час большасць даследчыкаў падкрэсліваюць моцную прывязку ігумена да роднай зямлі. Як доказ амаль заўсёды цытуецца ўрывак з «Хаджэння…», дзе ігумен згадвае родную раку Сноў. Сучасны беларускі вучоны В. Чамярыцкі па-своему ацэньвае твор, падкрэсліваючы: патрыятычнае пачуццё ў Данііла было зусім іншае, чым у мітрапаліта Іларыёна і Нестара. «Для Данііла Русь была перадусім не дзяржавай, а зямлёй, краем, народы якога стаялі ў адным шэрагу з іншымі народамі хрысціянскага свету. Таму Данііл, смуткуючы з-за горкага лёсу Радзімы, разадранай разбуральнымі ўсобіцамі, маліўся за князёў, што варагавалі тады паміж сабой, згадаўшы сярод іх і Глеба Усяславіча Мінскага. Так, у «Хаджэнні ігумена Данііла» літаратура ўпершыню заявілі пра сябе як пра самастойную і незалежную ад палітычных улад прадстаўніцу народа», – робіць высновы беларускі медыявіст. Іншы выдатны беларускі вучоны акадэмік В. Ластоўскі, актыўны дзеяч адраджэння 20-х гадоў ХХ ст., першым заўважыў, што згаданыя ігуменам Даніілам князі-русічы Глеб Мінскі, Давыд і Барыс былі сынамі славутага полацкага князя Усяслава Чарадзея.

Еўфрасіння Полацкая (каля 1105 – 1167гг.) сёння лічыцца патронкай усіх беларусаў, і праваслаўных, і католікаў. Тэкст «Жыція Еўфрасінні Полацкай» падае яе як асветніцу, фундатарку і аматарку кніжнай справы, як жанчыну-падзвіжніцу, якая хрысціянскай ідэяй «асвятліла зямлю Полацкую». Прысутны ў творы і матыў паломніцтва, якія выступае кульмінацыйным акцэнтам самога твора і жыццедзейнасці асветніцы Полацкага краю. Еўфрасіння, «аздобіўшы ўсю землю Полацкую сваімі багалепнымі манастырамі», і, «бачачы, як прасвятліў Бог яе манастыры, пажадала, молячыся: «Каб жа дайсці мне да святога горада Іерусаліма і пакланіцца гробу Госпадаву і ўсім мясцінам святым, бачыць і цалаваць іх…». Вобраз Ерусаліма паўстае ў канцы творы і як месца паломніцтва, і як ідэйны канцэпт, які падсвечвае праведнасць папярэдніх дзеяняў, усяго жыцця беларускай падзвіжніцы.

У адпаведнасці з асаблівасцямі жанра ў «Жыціі …» увага сканцэнтравана на найбольш важкіх момантах жыцця Еўфрасініі Палацкай. На першы план выступае яе стваральніцкая дзейнасць, пашырэнне хрысціянства на роднай зямлі. Адмовіўшыся ад дынастычнага шлюбу, яна пайшла ў манастыр. Там аддалася спасціжэнню хрысціянскага веравучэння, перапісвала і, магчыма, перакладала кнігі. Пазней заснавала жаночы манастыр св. Спаса, мужчынскі манастыр з царквою св. Багародзіцы. Пры гэтым пагодзімся з Ластоўскім, што «Жыціе Еўфрасінні Полацкай» «мае ў сабе шмат цікавых гістарычных данных, датычных Полацка і духоўнага тагачаснага жыцця ў ім, што паказвае на чыста мясцовае паходжанне аўтара». А гэта ўсё разам таксама сведчыць пра шырокі народазнаўчы характар «Жыція…».

Параўноўваючы тэксты «Жыція Еўфрасінні Полацкай» і «Хаджэнне ігумена Данііла», адзначым, што ў «Хаджэнні…» Іерусалім з’яўляецца бачнай дамінантай, а тэма радзімы гучыць у ім апасродкавана. У жыційным тэксце на першы план выступае ў падзейных сюжэтных перыпетыях тэма радзімы. Аднак ідэйнымі канцэптамі ў творах абодвух жанраў з’яўляюцца два цэнтры: і родная зямля, і Іерусалім. Абодва творы пісаліся з улікам рэальнай гістарычнай асновы. І народазнаўчы, этнакультурны кампанент быў іх абавязковым складніком.

Дзелавітая праўдзівасць як галоўная асаблівасць манеры падачы матэрыялу ў «Хаджэнні ігумена Данііла» даюць нам падставы выказаць меркаванне, што здзейснена яна пераважна ў духу заходнееўрапейскай традыцыі. Правамерна залічыць да заходнееўрапейскай традыцыі таксама і беларускі твор «Жыціе Еўфрасінні Полацкай». Заходнееўрапейская традыцыя гэтых твораў прачытваецца, найперш, праз сцвярджэнне ў ім актыўнай пазіцыі чалавечай асобы, ідэі раўнапраўя ўсіх хрысціянізаваных народаў Еўропы.

У «Хаджэнні ігумена Данііла» эмацыянальнае ўспрыняцце ўбачанага адступае на другі план, галоўнае ў ім – «рацыянальнае» пазнанне, ці, дакладней, пазнанне суаднесенасці інфармацыі біблійнай з жыццёвай канкрэтыкай. Адкрытасць да праяў заходняй культуры выявілася ў Данііла, у прыватнасці, і праз увагу да храмавай архітэктуры. Ніхто з даследчыкаў не заўважыў, як настойліва ігумен Данііл скіроўваў свой аналітычны позірк ў тэксце «Хаджэння…» на крыжападобную пабудову царквы. Так, у раздзеле «О церкви рождества Христова» ён піша: «и есть тут над вертепом тем святым Рождества Христова создана есть церкви велика крестом, и верх ея клетски всперен», што прачытваецца як «царква ў форме крыжа з прамакутным, высока ўзнятым верхам». Засяроджвае Даніл ўвагу чытача і на крыжападобнай архітэктуры горада Ерусаліма: «Ирусалим же град есть велик и тверд стенами, всямокачен: на 4 углы крестным образом создан есть». Не пакінуў аўтар не заўважанай і крыжападобную прастору пячэры горада Васана: «к востоку лиц пещера дивна крестным образом уродилася» і інш. У час, калі здзяйсняў сваё падарожжа Данііл, на землях Кіеўскай Русі ішло актыўнае манументальнае будаўніцтва. Так, ужо была ўзведзена Дзесяцінная царква, пабудаваная па ўзору візантыйскіх храмаў. 1037 годам пазначаны час стварэння Сафійскага сабора, шэдэўра архітэктуры ХІ ст., апісанне якога змешчана ў тэксце мітрапаліта Іларыёна. З другой паловы ХІ ст. культавае будаўніцтва пашыраецца і на Чарнігаўшчыне, якую лагічна лічаць радзімай ігумена Данііла. Па ўзору Кіеўскай Сафіі, у Чарнігавае па загаду брата Яраслава Мудрага Мсціслава разгортваецца будаўніцтва епіскапскага Спаскага сабора. Адна з яго архітэктурных прыкмет – роднаснасць з Дзесяціннай царквой. Другая – у адрозненні ад візантыйскіх прынцыпаў яе пабудовы. Дзесяцінная царква мела крыжападобны купал, трынефнае яе ядро было апавіта галерэямі. У Чарнігаўскім саборы цэнтральны неф быў адасоблены ад бакавых. Адсутнасць галерэй прыдавала пабудовам выдаўжаныя прапорцыі крыжа ў напрамку ўсход – захад. Форма ўнутраных слупоў таксама набыла крыжападобны выгляд. Гэтыя асаблівасці не былі характэрнымі для візантыйскага дойлідства і, зразумела, звярталі на сябе ўвагу вернікаў. Галоўныя змены ў архітэктоніцы культавых пабудоў, якая распрацоўвалася ў гэты час, «стануць у будучым тыповымі для ўсёй даўнярускай і ўкраінскай архітэктуры». Навацыі дойлідства каменных храмаў манастыроў рэалізаваліся не толькі ў Кіеве, Пераяславе, але і ў Чарнігаве – Барысаглебскі і Успенскі храмы, што паўстаюць у першых дзесяцігоддзях ХІІ ст. Гэтымі ж адметнасцямі пазначана дойлідства тагачаснай Полаччыны.

Сведкам усіх гэтых перамен у храмавым будаўніцтве на роднай зямлі быў і ігумен Данііл, які міжволі здзяйсняў параўнанне культавых збудаванняў на роднай зямлі і за яе межамі. Запісы Данііла, такім чынам, мелі духоўна-практычнае значэнне. Таму і стыль гэтага твора вызначаецца лаканізмам, адноснай прастатой мовы, стылістычнай строгасцю. І, відавочна, зусім заканамернымі з’яўляліся тыя факты, што да ХV ст. «Хаджэнне…» Данііла выкарыстоўвалася як падручнік для паломнікаў, а магчыма і для дойлідаў, з ХVІІІ ст. і пазней – як гістарычны твор.

Улічваючы тое, што ігумен Данііл не ставіў сабе за мэту раскрываць унутраную рэлігійную сутнасць усяго, што звязана з біблійнымі паданнямі, становіцца зразумелым, чаму ён не звяртаўся да ўскладненай вобразнасці, аналогій, метафар і іншых мастацкіх тропаў. Падобнага характару назіранні фармуюцца і пры аналізе «Жыція Еўфрасінні Полацкай». Канкрэтыка апісанняў абавязвала аўтараў названых твораў да рэалістычнасці (пры ўмоўнай дапасаванасці гэтага тэрміна да тагачаснага тэксту) пісьма. Заўважым, што, у адрозненні ад канонаў жыційнага жанра, дзе абавязковым кампанентам было апісанне цудаў, «Жыціе Еўфрасінні Палацкай» сканцэнтравана на рэальных фактах і падзеях.

Нельга, канешне, не прызнаць, што цікавасць да паломніцкага тэкста Данііла доўгі час была выклікана, безумоўна, і легендарна-апакрыфічным элементам «Хаджэння…». Аднак заўважым, што пры сучасным павароце грамадства да рэлігіі, адкрытасці да Бібліі шматлікія выказванні даследчыкаў пра «фантастычнасць апісаных цудаў» страцілі сваю вартасць. Мы не ставім сабе за мэту разглядаць легенды ў «Хаджэнні…», што звязаныя з асобамі Ісуса Хрыста і Багародзіцы. Не будзем адшукваць і прыкметы «народнацаркоўнага» (А.Пыпін) іх успрыняцця. Падача такога матэрыялу ігуменам Даніілам залежала найперш ад традыцыйнасці уяўленняў, якія закладзены зместам самой Бібліі, а таксама ад выпрацаванай на той час этыкетнасці, усталяваных правілаў паводзін пры судакрананні з усім, што было звязана з Богам і Бібліяй.

«Хаджэнне…», хаця і мае падставы лічыцца свецкім жанрам, па сваіх мастацкіх пакажчыках у кантэксце свецкай літаратуры стаіць неяк асабняком. Паказальным з’яўляецца і той факт, што ў сваёй кнізе «Поэтика древнерусской литературы» Д. Ліхачоў аналізу «Хаджэння…» амаль не прыдзяляе ўвагі. Прычына – у «неспадзяванай» своеасаблівасці стылёвай манеры аўтара, звязанай з самім прадметам аповеду ў творы.

Мы ўжо адзначылі, што свецкасць «Аповесці мінулых гадоў» актыўна выяўляецца праз апору на вусную народную творчасць, бо раскрывала гісторыю ўсходніх славян. Духоўна-практычная скіраванасць «Хаджэння…», якое апісвала замежны матэрыял, вызначыла іншую меру і іншы характар прысутнасці ў ім уласнага краіназнаўчага кампаненту. Спынімся на гэтым пытанні асобна.

Аналіз мастацкага твора прадугледжвае «разуменне» вобразу яго аўтара. Паводле Д. Ліхачова, «пачуццё аўтарства» было розным у розных жанравых структурах літаратуры Старажытнай Русі. Лёс «Хаджэння…» паказаў практыку ўвядзення гэтага тэксту ў шырокі ўжытак. Яно чыталася і перачытвалася, у асяроддзі непісьменных людзей агучвалася ўголас. І гэта дазваляе выказаць думку аб тым, што ў структуры «Хаджэння…» «вобраз аўтара супадаў з вобразам выканаўца, як гэта бывае ў фальклоры». З цягам часу ў старажытнай літаратуры склаўся своеасаблівы стэрыятып хаджэнняў як жанру, што, аднак, не разглядаецца як прыкмета нізкага ўзроўню мастацкасці. Стэрыятып дапамагаў успрымаць адпаведны твор, канцэнтравацца на чаканых тэмах і матывах. Арганізацыя адпаведнага настрою ў такім выпадку была падобная, як лічыць Д. Ліхачоў, да «мастацтва абраду». Меркаванні пра роднаснасць вобразу аўтара «Хаджэння…» з аўтарам фальклорных твораў выказвае і С. Гаранін. Аднак вызначэнне тыпалагічных параметраў такога супастаўлення – задача асобнага даследавання. Тут жа толькі канстатуем саму думку пра сувязь «Хаджэння…» з фальклорам на ўзроўні аўтарства твора.

У святле сказанага адзначым, што і вобраз аўтара, і непасрэдная сувязь з народнай культурай русічаў у творы прачытваюцца нават праз своеасаблівую паэтызацыю апісанняў убачанага, праз рэдкія моманты лірызацыі тэкста: арыгінальны тэкст «Хаджэння…» змяшчае і некаторыя моманты, якія маюць аўтабіяграфічны характар. Здзяйсняецца гэта не без дапамогі роднага, а часам і фальклорнага элемента. Так, інфармацыйнасць тэксту сагрэта яе асабістасным аўтарскім успрыняццем: рака Іярдан параўноўваецца са славянскай ракою Сноў, характарыстыка Фаворскай гары даецца праз упадабненне яе са стогам. Як лічыць В. Андрыянава-Ператц, з народнага эмацыянальна-пачуццёвага асэнсавання рэчаіснасці перанесены ў аўтарскі твор і пастаянныя эпітэты: добрии человеци добрыи делы – доброе вино, истина крива, слезами теплыми, светло и чюдно, хитро и дивно, красно зело и хитро, путь тяжек и страшен зело, лес велик и част, вода студена зело, место равно на ниве, богат вельми, лукаво течет,, красотою и добром несказанна, горы красни і інш. Як бачым, фальклорны элемент у «Хаджэнні…» найперш раскрываецца менавіта праз эпітэты. А як падкрэсліў А. Весялоўскі, «гісторыя эпітэта – гэта гісторыя паэтычнага стылю ў скарочаным выглядзе» .

Сувязь «Хаджэння…» з фальклорам прасочваецца не праз сюжэтныя перыпетыі, а на зрэзе выкарыстання асобных выяўленчых сродкаў пісьма. Аднак народазнаўчы аспект паломніцкага тэксту закранае пытанне іншага парадку. Гаворка ідзе пра пэўную залежнасць вуснай народнай творчасці ад тэксту «Хаджэння…».

Так, многія фалькларысты і даследчыкі старажытнай літаратуры падкрэсліваюць уплыў «Хаджэння…» на былінны эпас славян. Матывы ранніх паломнікаў захоўвае шырока вядомы кіеўскі Уладзіміраў цыкл былін. Быліны – фальклорныя эпічныя песні пра гераічныя падзеі ці важкія эпізоды старажытнай гісторыі ўсходніх славян. Фантастыка язычніцкай міфалогіі ў іх саступала месца гістарычнаму бачанню і адлюстраванню рэчаіснасці. У гэтай сувязі дарэчным тут будзе прыгадаць і рускую народную быліну «О сорока каликах», змест якой выводзяць з пашыранага ў народзе тэксту «Хаджэння…». «Дородные молодцы» з быліны, як і ігумен Данііл, вырушылі ў дарогу, каб «Святой святыне помолиться, Господню гробу приложиться, Во Ердань-реке искупатися». Аналіз жанравай структуры хаджэнняў і былін дазваляе, як нам здаецца, выказаць меркавання пра іх роднаснасць. У быліне, як і ў хаджэнні, лірычны пачатак досыць мінімальны, аповед у ёй зведзены да стэрыатыпнага, схематычнага абагульнення, да некалькіх тыповых сітуацый. Заснавальнік гістарычнай школы ў літаратуразнаўстве У. Міллер падзяляў быліны на два тыпы: багатырскія і навелістычныя. Са свайго боку адзначым, што тыя быліны, якія зместам сваім звязаны з хаджэннямі, спалучаюць у сябе прыкметы абодвух тыпаў. Быліна «Данила Игнатович» нават імя героя нагадвае даследчыкам «Хаджэнне ігумена Данііла», некаторыя лічаць, што гэта адна і тая ж асоба (Б. Рыбакоў, В. Калугін). Персанаж ноўгарадскага быліннага цыклу Васіль Буслаеў, які здзяйсняе падарожжа ў Святую Зямлю, з’яўляецца прыкладам пэўнага роду тыпізацыі. Васіль Ігнатавіч – п’яніца, аднак у хвіліны напружанай адказнасці ён цверазее і становіцца героем. Паводле быліны, не ўсе калікі вытрымлівалі падобнага роду выпрабаванне. Гэтыя ідэйныя кампаненты характарызуюць навелістычны сацыяльна-побытавы змест быліны. Быліны -- традыцыйныя народныя эпічныя рэчытатыўныя песні. Даўнейшая назва іх – старыны, страрынкі, што азначала «песні пра сапраўдныя падзеі далёкай мінуўшчыны». Вырастаючы з рэальнага матэрыялу (у тым ліку і на грунце тэкстаў пра хаджэнні ў Святую Зямлю), быліны з часам спрыялі станаўленню і развіццю многіх іншых жанраў вуснай народнай творчасці. Так, у прыватнасці, даследчыкі сцвярджаюць, што нават на Украіне, дзе не захаваліся запісы былін у іх аўтэнтычнай форме, былінныя сюжэты і вобразы выявілі сябе ў іншых жанрах фальклору: казках, легендах, баладах. Мелі ўплыў быліны і на казацкія думы, гістарычныя песні.



Такім чынам, зварот да старажытнай сярэдневяковай літаратуры пацвярджае думку пра спарадычны характар фалькларызму мастацкага тэксту. Сінхронны зрэз першых вядомых нам усходнеславянскіх твораў Ранняга Сярэднявечча выяўляе рознасць аўтарскіх манер іх стварэння, якія прадвызначылі розную ступень прысутнасці ў іх структуры элементаў вуснай народнай творчасці. Непасрэдны аналіз тэксту «Хаджэння ігумена Данііла» дае падставы зрабіць наступныя высновы. Як і ў фальклоры, у «Хаджэнні…» нацыянальныя адметнасці выяўляюцца праз глыбінную гуманістычную скіраванасць твора. Сваім зместам, што знаходзіць і прамое, і апасродкаванае выяўленне, «Хаджэнне…» абапіраецца на гісторыю і культуру роднага краю. У тэксце ігумена Данііла сувязь з роднай культурай таксама праступае і праз мастацкае мысленне. Гэта сувязь раскрываецца як у асаблівасцях асацыятыўнага раду, так і праз зварот да роднага для аўтара фальклорнага лексічнага пласта, праз стылёвае падабенства з фальклорнымі граматычнымі мадэлямі. Паэтычны стыль «Хаджэння…» не ўступае ў «дысанансную няўзгоджанасць» з дзелавітай канкрэтнасцю аповеду ігумена. Усе адзначаныя элементы ўведзены аўтарам у твор ва ўзважаных прапорцыях, што стварае знітаванасць мастацкай структуры тэксту.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка