Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый




старонка1/14
Дата канвертавання15.03.2016
Памер2.66 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14
Казакова Ірына Валер'еўна

Доктар філалагічных навук




Беларускі фальклор

Курс лекцый

УДК 398 (476) (042.4)

Рэкамендавана да друку вучоным саветам Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К.Крапівы


Навуковы рэдактар:

доктар філалагічных навук, прафесар А.С. Фядосік

Рэцэнзент:

доктар філалагічных навук А.У. Марозаў


Казакова І.В.

Навуковае выданне



ЗМЕСТ

Азначэнне, спецыфіка фальклору ...........................................................................4

Замовы.........................................................................................................................5

Каляндарна-абрадавая паэзія....................................................................................6

Зімовы цыкл……………………………….………………………………..6

Веснавы цыкл………………………………….……………………………8

Летні цыкл....................................................................................................14

Восеньскі цыкл…………………………………………………………….20

Сямейна-абрадавая паэзія............;...........................................................................22

Радзінная паэзія ...........................................................................................22

Вясельная паэзія...........................................................................................25

Хаўтурныя галашэнні...................................................................................29

Пазаабрадавыя лірычныя песні ...............................................................................31

Песні пра каханне.........................................................................................31

Сямейна-бытавыя песні...............................................................................33

Сацыяльна-бытавыя песні...........................................................................35

Балады........................................................................................................................38

Прыказкі і прымаўкі ................................................................................................41

Загадкі........................................................................................................................42

Казкі ..........................................................................................................................43

Казкі пра жывёл………………...................................................................43

Кумулятыўныя казкі....................................................................................44

Чарадзейныя казкі........................................................................................45

Сацыяльна-бытавыя казкі ..........................................................................47

Неказачная проза......................................................................................................49

Паданні.........................................................................................................49

Легенды .......................................................................................................50

Анекдоты, жарты……………….............................................................................51

Прыпеўкі ..................................................................................................................52

Народны тэатр..........................................................................................................54

Дзіцячы фальклор....................................................................................................57

Збіранне і даследаванне беларускага фальклору..................................................59



Азначэнне, спецыфіка фальклору.

Дэфініцыя тэрміна "фальклор" (англійскае слова {folklore - народная мудрасць) у славянскай фалькларыстыцы атаясамліваецца з тэрмінам "вусна-паэтычная народная творчасць". У іншых народаў існуюць тэрміны "народная творчасць", "народныя традыцыі", "народнае мастацтва". Неаднолькавае разуменне тэрміна "фальк-лор" у розных краінах выявілася ў Камітэце па захаванню фалькло-ру ЮНЕСКА, які працаваў у Парыжы ў 80-х гадах. Прынятае на 25-й сесіі Генеральнай канферэнцыі ЮНЕСКА 15 лістапада 1989 года ў Парыжы азначэнне фальклору ўвабрала ў сябе болыл шы-рокае разуменне зместу тэрміна, характэрнае для многіх краін. Рэкамендавалася наступнае азначэнне: "Фальклор (або традыцый-ная і народная культура) - ёсць сукупнасць заснаваных на трады-цыях культурнага суіснавання тварэнняў, выражаных групай або індывідуумамі і прызнаных у якасці адлюстравання спадзяванняў грамадства, яго культурнай і сацыяльнай самабытнасці; фальклор-ныя ўзоры і каштоўнасці перадаюцца вусна, шляхам імітацыі або іншымі спосабамі. Яго формы ўключаюць, у прыватнасці, мову, літаратуру, музыку, танцы, гульні, міфалогію, абрады, звычаі, рамёствы, архітэктуру і іншыя віды мастацкай творчасці. ("Рэкамендацыя аб захаванні фальклору, прынятая Генеральна й канферэнцыяй на яе дваццаць пятай сесіі. Парыж, 15лістапада 1989г.")

Ва ўсходнеславянскай фалькларыстыцы (навуцы аб фальклоры) як сінонім ужываюцца тэрміны "вусная паэтычная творчасць" (тэрмін звужае азначэнне) і "народная творчасць" (у гэты тэрмін уключаецца этнамузыкалогія, народнае тэатральнае мастацтва, народнае прыкладное дойлідства і інш. - амаль усё, адзначанае ў дэфініцыі Генеральнай асамблеі ЮНЕСКА). Калі прыняць рэка-мендаванае ЮНЕСКА азначэнне фальклору, то тэрмін "вусна-па-этычная народная творчасць", які і зараз часта выкарыстоўваецца ў фалькларыстыцы, можна лічыцьяк частку фальклору, або фаль-клор у вузкім значэнні тэрміна, для якога характэрна вуснасць, калектыўнасць, ананімнасць, варыятыўнасць. Рускі фалькларыст В.Я.Гусеў адзначыў, што "ва ўсходнеславянскай фалькларыстыцы пераважае разуменне фальклору як формы творчай дзейнасці на-родныхмас, якая сацыяльна абумоўлена і гістарычна развіваецца, характарызуецца сістэмай спецыфічных прыкмет (калектыўнасць творчага працэсу як дыялектычнае адзінства індывідуальнай і масавай творчасці; традыцыйнасць, нефіксіруемыя формы перадачы твораў, варыятыўнасць, поліэлементнасць, поліфункцыянальнасць) і цесна звязаная з працоўнай дзейнасцю, побытам, звы-чаямі народа"1.

У беларускай фалькларыстыцы выкарыстоўваецца тэрмін "фальклор" і ў шырокім і ў вузкім сэнсе слова, але часцей ужываецца тэрмін "вусна-паэтычная народная творчасць", або "народна-паэтычная творчасць". Фалькларыстыка цесна звязана з іншымі сумежнымі гуманітарнымі навукамі: этналогіяй, літаратуразнаўствам, тэатральным мастацтвам, музычным мастацтвам, без вывучэння якіх немагчыма зразумець узаемаўплыў і ўзаемадзеянне фальклору з літаратурай і мастацтвам. Вельмі блізкая да фалькларыстыкі этналогія, якая вывучае побыт, матэрыяльную і духоўную культуру народа.

У глыбокай старажытнасці з фальклору як сінкрэтычнага віду народнай культуры бралі пачатак усе віды мастацтва, літаратуры. Жыватворнай крыніцай для іх развіцця народная творчасць з'яўляецца і зараз. Паскоранае развіццё беларускай літаратуры менавіта звязана з фальклорам, які асабліва вялікі ўплыў аказаў на твор-часць В.Дуніна-Марцінкевіча, Ф.Багушэвіча, М.Багдановіча, Янкі Купалы, Якуба Коласа, К.Крапівы, П.Глебкі, Н.Гілевіча, Р.Барадуліна і многіх іншых беларускіх пісьменнікаў.

Фальклор адыграў велізарную ролю ў фарміраванні этнасу, нацыянальнай самасвядомасці, менталітэту нацыі. Выдатны рускі фалькларыст К.В.Чыстоў вызначыў стадыі развіцця фальклору і адзначыў, што "ўжо на архаічнай (сінкрэтычнай) стадыі развіцця духоўнай культуры ўзнікаюць і функцыяніруюць вельмі складаныя па свайму саставу і структуры сістэмы фальклорных тэкстаў, якія абслугоўваюць самыя розныя патрэбы грамадства - камунікатыўныя, пазнавальныя, сацыяльна-класіфікацыйныя, семіятыч-ныя, магічныя, рэлігійныя, этнічныя, гульнявыя і г.д... Фальк-лор на архаічнай стадыі адыгрывае інтэгральную ролю не толькі ў абрадавай сферы, але наогул ва ўсёй сферы духоўнай культуры.."2. К.В.Чыстоў звужвае значэнне тэрміна фальклор, лічыць яго "су-купнасцю традыцыйных вусных тэкстаў, якія функцыяніруюць у народным побыце"3, прызнае, што такое азначэнне не прэтэндуе на паўнату.

К.В.Чыстоў справядліва сцвярджае, што першая стадыя ду-хоўнай культуры архаічнага тыпу мае монафальклорны характар, у ёй яшчэ няма нефальклорных формаў, звязаных з мовай. "Усе другасныя моўныя мадэліруючыя сістэмы, стабілізаваныя ў традыцыі, - фальклорныя", - падкрэслівае даследчык. Другі перыяд развіцця культуры ён называе "стадыяй культурнага дуалізму, для якога характэрна ўжо не архаічная гамагенная монафальклорнасць, а паралельнае існаванне бытавых і, умоўна кажучы, "небытавых" формаў духоўнай культуры, звязаных з мовай"4. Побач з традыцыйным фальклорам узнікае прафесійнае мастацтва, літаратура. На думку К.В.Чыстова, працэс узаемадзеяння і паралельнага існавання фальклорных і нефальклорных формаў адбываецца на працягу ўсяго перыяду феадалізму, таму ён лічыць, што ўмоўна можна было б назваць гэту стадыю "сярэдневяковай"5.

"Такім чынам, фальклор на гэтай стадыі, па-першае, перастае быць адзінай формай духоўнай культуры, звязанай з мовай, хоць колькасна ў маштабах этнасу яшчэ і працягвае пераважаць, таму што ў побыце народных мас ён па-ранейшаму адыгрывае важнейшую ролю; па-другое, паступова страчвае цэлы шэраг сваіх традыцыйных функцый, дакладней - перадае іх літаратуры, пра-фесійнаму тэатру, прафесійнаму мастацтву (музыка, танец і г.д.)"6. Разам з тым даследчык адзначае, што ў ніжэйшых пластах грамадства "фальклор працягвае існаваць як цэласная сістэма", якая эвалюцыянуе і "адначасова ўстойліва захоўвае сваю цэлас-насць"7.

Трэцюю стадыю "суадносін фальклорных і нефальклорных формаў духоўнай культуры" К.В.Чыстоў звязвае з перыядам фарміравання і развіцця сучасных нацый і сучаснай нацыянальнай самасвядомасці". Гэту стадыю ён умоўна называе стадыяй ур-банізацыі або пост-дуальнай стадыяй, і падкрэслівае, што для яе "характэрна не толькі далейшае абмежаванне поля дзейнасці фаль-клорных формаў, але і нарастанне, пранікненне прафесійных формаў у быт нацыі праз школу, кнігу, педагагічны друк, кіно, радыё, тэлебачанне, гукавытворныя механізмы і г.д."8.

Даследчык не адмаўляе ролі фальклору і ў гэты перыяд, падкрэслівае, што функцыяніраванне традыцыйных паэтычных фор-маў у розных народаў неаднолькавае: у адных, асабліва ў заход-нееўрапейскіх, яны не бытуюць, у другіх - асобныя ўзоры жанраў і відаў жывуць, але функцыі іх змяніліся. Апошняе характэрна і для беларускага фальклору.




  1. Гусев В.Е. Фольклор / Восточнославянский фольклор: Словарь науной и народной терминологии. – Мн., 1993. С. 378.

  2. Чистов К.В. Народные традиции и фольклор: Очерки теории. Л., 1986. С.32 – 33.

  3. Тамсама. С.34.

  4. Тамсама. С.35.

  5. Тамсама. С.36.

  6. Тамсама. С.37 – 38.

  7. Тамсама.

  8. Тамсама. С.38 – 39.

Замовы

Звернемся да аднаго з самых старажытных жанраў фалыслору - замовы. Што такое замова? "Замова - гэта своеасаблівая славес-ная формула, якая паводле прымхлівых уяўленняў мае магічную сілу - здольна абавязкова ўздзейнічаць у пажаданым кірунку на знешні свет"1.

Як вядома, магічныя дзеянні амаль заўсёды суправаджаліся заклінаннямі. Слова наогул з'яўляецца адным з самых асноўных сродкаў магіі. Вера ў магічную сілу слова была заўсёды вельмі моцнай. Месца і значэнне заклінанняў у абрадзе вызначалася іх сутнасцю. Яны мелі тую ж дамінантную функцыю, што і ўвесь абрад цалкам. Мэтай іх было паўплываць на навакольны свет, выклікаць неабходную з'яву. Слова ўспрымалася як дзеянне. Яно арганічна злівалася з дзеяннем, тлумачыла і як бы замацоўвала яго. Адным з першых на магчымасці слова ў замовах засяродзіў увагу М.Крушэўскі. Ен вызначыў замовы як "выказанае словамі пажаданне, злучанае з пэўным абрадам ці без яго, пажаданне, якое павінна абавязкова здзейсніцца"2.

Заклінанне заўсёды мела выразна акрэсленую магічную функ-цыю і вымаўлялася з мэтай выклікаць пажаданы вынік. Менавіта з магічныхзаклінанняў і ўзнік самы архаічны жанр фальклору - за-мовы. Г.А.Барташэвіч на падставе аналізу замоў сцвярджае:

"Заклінанні з'яўляюцца той прасцейшай формай слоўных формул магічнага характару, на якой развілася больш складаная паэтыч-ная сістэма - замовы"3. Як і заклінанні, яны выражалі патрабаван-не або просьбу і выконвалі пэўную магічную функцыю. У народ-зе замовы называюць загаворамі, нагаворамі, шэптамі, словамі, малітвамі і гэтак далей. Але як бы іхне называлі, прызначэнне за-стаецца тое ж самае - дапамагчы здзяйсненню пэўнага магічнагя дзеяння.

Шмат вучоных займаліся даследаваннем замоў і агульнымі пытаннямі чарадзейства. Гэта М.Доўнар-Запольскі ("Чародейство в Северо-Западном крае в ХVII - XVIII вв. Историко-этнографический этюд") і І. А. Берман ("Чаровники и знахари северо-запад-ното простонародья"). Разглядалі замовы Я.Ф.Карскі, К.П.Кабашнікаў, М.Я.Грынблат, М.А.Янкоўскі, грунтоўна даследавала беларускія замовы Г.А.Барташэвіч.

Сярод публікацый беларускіх замоў вылучаецца збор Е.Р.Раманава (850 тэкстаў). Замовы склалі амаль цэлы том яго "Беларускага зборніка" (вып.5, 1891). 3 іншых публікацый варта адзна-чыць падборкі замоў у П.В.Шэйна ("Материалы для изучения бы-та й языка русского населения Северо-Западного края", Т.І. 4.1. 1887; Т.2, 1893), А. Шлюбскага ("Матэрыялы да вывучэння фаль-клору і мовы Віцебшчыны". Мн. 1927. ч. 1), М. Федароўскага ("Люд беларускі" Кракаў, 1897. Т. 1), У.М.Дабравольскага ("Смоленский этнографйческий сборнмк" СПб, 1891, ч. 1). Най-больш поўны зборнік беларускіх замоў падрыхтаваны Інстытутам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фольклору НАН Беларусі ("Замовы", Мн., 1992, у шматтомнай серыі "Беларуская народная твор-часць").

Розныя даследчыкі фальклору прапануюць свае класіфікацыі замоў. Праблема класіфікацыі замоў, як і наогул любога фальклорнага жанру, даволі складаная. Разнастайнасць замоў па зместу, прызначэнню, форме, спалучальнасці формул і іншых асаблівас-цях абцяжарвае задачу стварэння універсальнай класіфікацыі, якая б улічвала ўсе гэтыя аспекты. У акадэмічным зборніку замоў прапануецца сістэматызацыя іх па прызначэнню, што адлюстроўваецца ў тэматыцы замоў. Вылучаецца некалькі вялікіх груп, у якія ўключаюцца творы, блізкія па сваёй агульнай накіраванасці, але размеркаваныя па асобныхпадраздзелаху залежнасці ад канкрэтнай прызначанасці. Першая група - "гэта замовы, звязаныя з гаспадарчай дзейнасцю (пры земляробстве, паляванні, лоўлі рыбы, пры развядзенні пчол і інш.). Сюды ж уваходзяць і ахоўныя" замо-вы (ад розных прыродных з'яў, ад злыхдухаў, ад звяроў, ад злога чаравання)4. Прывядзем некаторыя прыклады:

Паляўнічая

Іду на 'хвоту ў чыстае поле чэраз парогі, крыжовыя дарогі, там звер у варотах5.

На ўраджай

Жыта часць, сеяць цябе час. На сам сабою, Госпад Бог мой са мною6.

Ад ведзьмы

Чур неба, чур зямля, чур звёзды, чур луна' А ты, акаянная, стой, ні зместа?7

Другая вялікая група ўключае ў сябе ўсе творы лекавага характару - ад розныххвароб, на забеспячэнне здароўя:8

На забеспячэнне здароўя

Прашу я Бога і цябе, зямелька, ад цябе прытча стала. Калі не дзівіла - дак не дзіві, а падзівіла - дак адпусці. За тваю дабра-ту хлеб-соль кладу. Прымай і здароўе надзяляй.9

Па колькасці лекавыя замовы пераважалі сярод іншых. Абумоўліваецца гэта перш за ўсё недастатковай медыцынскай дапамо-гай і неэфектыўным лячэннем некаторых хвароб. У адчаі людзі звярталіся да лекараў, якія карысталіся і замовамі, і сродкамі народнай медыцыны (травамі, націраннямі, псіхічным унушэннем і інш.). Хваробы, для лячэння якіх выкарыстоўваліся замовы, налічваліся дзесяткамі, а замовы - тысячамі.

"I апошняя група - гэта замовы, звязаныя з сямейным і грамадскім бытам"10, напрыклад:

На любоў


Ламаю дубіну, штоб хлопцы любілі, ламаю дубіну, пггоб хлопцы любілі, ламаю дубіну, штоб хлопцы любілі. Цар садзіў, Бог радзіў, матка Прачыстая палівала, мне на помач давала. Цар садзіў, Бог радзіў, матка Прачыстая палівала, мне на помач да-вала. Цар садзіў, Бог радзіў, матка Прачыстая палівала, мне на помач давала.11

Сярод замоў, звязаных з грамадскімі і сямейнымі адносінамі, апрача любоўных, адну з якіх мы прывялі, бытавала нямала твораў на ўмацаванне сямейнага шчасця, захаванне кахання мужа і жонкі, дзяўчыны і хлопца, абарону ад благіх людзей, поспех у салдацкай службе, у судзе і інш.

Прыведзеныя намі нешматлікія прыклады, зразумела. не дазваляюць нават у агульных рысах раскрыць тэматычную разнастайнасць і магічную поліфункцыянальнасць замоў, адлюстраван-не ў іх светапогляду народа, міфалагічных уяўленняў, якія захаваліся ў іх змесце, уплыў хрысціянскай рэлігіі, прычыны жывучасці. Яшчэ ж у XIX ст. этнолагі і фалькларысты прадказвалі не-пазбежнае хуткае знікненне замоў, а яны жывуць у народзе і зараз і, як гэта не парадаксальна, часам дапамагаюць дзякуючы веры ў магічную сілу слова, у яго гіпнатычнае і псіхалагічнае ўздзеянне.12 Не апошнюю ролю ў гэтым адыграла вобразная каларытная мова замоў, мастацкая дасканаласць пераважнай большасці іх,

эмацыянальнасць выканання.




  1. Беларуская вусна-паэтычная творчасць. Мн., 1988. С. 108.2

  2. Крушевский Н. Заговоры как вид русской народной поэзии//Варшавскйе университетскне известия. Варшава, 1876. № 3. С. 23.3

  3. Барташэвіч Г.А. Магічнае слова. Мн., 1990. С. 24.

  4. Замовы./ Склад. Г.А. Барташэвіч. - Мн., 1992, С. 14.

  5. Тамсама. С. 33.

  6. Тамсама. С. 38.

  7. Тамсама. С.14.

  8. Тамсама. С.63.

  9. Тамсама. С.153.

  10. Тамсама. С.14.

  11. Тамсама. С.378.

  12. Сведчаннем асаблівай папулярнасці жанра беларускіх замоў з'яўляецца і іх супастаўленне з замовамі іншых славянскіх народаў. Гэта відавочна з паказальніка сюжэтаў, апублікованага У.Л. Кляусам: Кляус В.Л. Указатель сюжетов н сюжетных снтуацнй заговорных текстов восточных и южных славян. М.: Наследие, 1997. 463 с. У ім змешчана звыш 3 тысяч тэкстаў, у тым ліку 1567 беларускіх замоў (больш палавіны!). Гэта пацвярджае думку аб добрай захаванасці і пашыранасці замоўных традыцый у беларусаў. Запісы твораў гэтага жанру працягваюцца і ў наш час. Апошнія публікацыі замоў (з 1995 г.) не уключаны У.Л. Кляусам у паказальнік


Каляндарна-абрадавая паэзія

Зімовы цыкл.

Каляндарна-абрадавая паэзія, або, як яе інакш называюць, паэзія земляробчага календара, складаецца з чатырох цыклаў, якія адпавядаюць порам года: зімовага, веснавога, летняга і во-сеньскага. Абрады і паэзія ў старажытныя часы мела дамінантную магічна-утылітарную функцыю, накіраваную на забеспячэнне перш за ўсё ўраджаю на палях і дабрабыту ў гаспадарцы. Таму гадавое кола календара пачыналася з зімы, калі гаспадары ўжо кла-паціліся аб тым, каб пэўнымі абрадамі садзейнічаць будучаму ўра-джаю, плоднасці і здароўю хатняй жывёлы. У сувязі з гэтым пе-раважная большасць фалькларыстаў і этнолагаў пачынаюцьразгляд абрадаў і паэзіі з зімовага цыкла.

Асноўнымі святамі зімовага перыяду былі Каляды і Новы год, для якіх характэрны бедная (посная), багатая і галодная куцця, калядаванне, шчадраванне, ігрышчы-гульні.

На посную куццю (6 студзеня) стол засцілалі сенам і накрывалі абрусам, ставілі посныя стравы (квас з грыбамі, аўсяны кісель з сытой, рыбу і інш). Абавязкова кашу з ячнай або пшанічнай ці грэчневай крупы (куццю). Уся сям'я садзіла-ся за стол. Кожны павінен быў паспытаць усе стравы і асабліва куццю.

Багатую куццю святкавалі 13 студзеня, увечары перад Новым годам. Ставілі скаромныя стравы. На Палессі і Магілёўшчыне не менш дванаццаці, і таксама кашу (куццю), прыгатаваную на сале або сметанковым масле. Калі ўсе сядзелі за сталом, гаспадар адчыняў акно і клікаў мароз куццю есці, часам кідалі лыжку кашы за акно, у другіх месцах ставілі талерачку з лыжкай куцці на падаконнік.

Галоднай куццёй (перад Вадохрышчам) завяршалі святкаванне каляд. 3 лыжкай куцці прасілі мароз не марозіць пасевы. Усе тры куцці мелі магічную функцыю: ушанаваць продкаў, заручыцца іх падтрымкай, уздзейнічаць на звышнатуральныя сілы, каб яны спрыялі ўрадлівасці нівы, прыплоду статку, здароўю сям'і, спору ў працы.

Пры калядаванні і шчадраванні гурты калядоўшчыкаў хадзілі па вёсцы ад хаты да хаты і пад акном або ў хаце пелі велічальныя песні, і ў заканчэнне прасілі або патрабавалі да-роў. Тыповая калядная песня мела зачын, у якім паведамляла-ся аб прыходзе ў хату каляды, галоўную частку - велічанне га-спадара і членаў сям'і (нярэдка ў асобных песнях), пажаданне дабрабыту і шчасця і заключную частку, у якой часам пералічваліся дары, запатрабаваныя калядоўшчыкамі. Галоўная частка вылучалася паэтычным хараством ідэалізацыі гаспадароў і іх хаты, гаспадаркі, часцей за ўсё занадта гіпербалізаванай. Калядныя песні ў многіх выпадках могуць і не мець такую структуру, тады яны пачынаюцца без зачына, замест яго каля-доўшчыкі маглі спець асобную песню пра каляду або песню з рэфрэнам "Святы вечар" або "Каляда!" ці "Святы вечар людзям добрым!" Асобна, пасля некалькіх песень рэчытатывам выкон-валася часам і патрабаванне дароў. У песні "Ды хадзілі, гулялі калядоўшчыкі" прыгожа паэтызуецца двор, гаспадарка, гаспа-дар і яго сям'я:

...Багаты двор - Пятра двор.

Каля яго двара ўсё шаўковая трава,

Усё шаўковая трава, усё жалезны тын,

Стаўбы точаныя, пазалочаныя, вароціткі срэбныя,

Падваротніцы - рыб'і костачкі, зашчэпачкі медзяныя.

На яго двары да чатыры церамы стаяць:

У першым цераму - ясен месяц,

Другі церам - ясна зара,

Трэці церам - дробны звёздачкі,

Чацвёрты церам - буён вецер.

Ясен месяц - сам гаспадар,

Ясна зара - яго жана.

Дробны звёздачкі - яго дачушкі,

Буён вецер - яго сыны...

Пасля кожнага радка паўтараецца прыпеў "Каляда, Каляда!" Сюжэт песні ўскладняецца паказам значнасці гаспадара - ён ездзіць у Сібір-горад "суды судзіць і рады радзіць", а ў Тын-горад - "рыбку лавіць". Зраніў ён залаты персцень, але жонка яго "дасужа была", закінула тры шаўковых невады "не ўлавіла ж яна залот персцень, //Улавіла яна трох акунёў златаперанькіх..." Павязла прадаваць "за адзін окунь - па сто рублёў, //За другі окунь - па тысячы, //Трэцяму акуню - цаны няма". Услаўляецца стол гаспадара: на ім скацерць "шаўковенькая", талерачка "фарфоравенькая", "ён пакачываець, паварачываець. //Залатой казной ён пабразгіваець". Песня заканчваецца патрабаваннем дарыць гасцей: "Гэты госці не частыя, у гадочак толькі разочак"1. У песні трапна выкарыстана сімволіка, ідэалізацыя гаспадаркі, самога гаспадара, яго жонкі, сыноў, дачок.

Асабліва любілі сяляне абход двароў з "казой", якую вадзілі гурты своеасаблівых артыстаў з сялянскіх хлопцаў (часам і дзяўчат), спецыяльна апранутых. Казу прыбіралі ў вывернуты кажух. Паводле сведчання П.Бяссонава, "казу" прыбіралі ста-ранна: "Каза прыбіраецца вельмі прыгожа (ёю апранаецца хлопец): з мордачкай, рожкамі, у шэрсці, са стужкамі, бразгот-камі". Галава рабілася з пучка раслін, морда - з дзвюхдраўляных пласцін, якія былі злучаны вяроўкай. Выканаўца ролі казы ту-заў за вяроўку і прымушаў ляскаць пласцінкі, здавалася, што ля-скаюць зубы казы2. Па словахЧ.Пяткевіча, ва ўсходнім Палессі апраналі хлопцу доўгі вывернуты кажух, прымацоўвалі рогі і вадзілі по дварах і хатах.3

Тэатралізацыю абраду адзначыў П.Бяссонаў: Каза "на Белай Русі самая гаварлівая, самая - у сваім родзе - драматычная"4. Яна смешна паварочвалася пад песню "то на сей бачок, то на той бачок", а пры словах "каза ўпала, здохла, прапала", падала, прыкідвалася мёртвай, але хутка ўскаквала, калі гаспадары добра дарылі калядоўшчыкаў.

Магічнае значэнне абраду ваджэння казы выяўляецца са слоў песні, якая суправаджала рухі казы: "Го-го-го, каза":

Дзе каза рогам,

Там жыта стогам,

Дзе каза нагой,

Там жыта капой,

Дзе каза хвастом,

Там жыта кустом...5

У старажытнасці каза (а ў некаторых песнях казёл) увасаб-ляла міфалагічную істоту, якая валодае магічнай сілай. здоль-най паўплываць на ўрадлівасць пасеваў збожжа. Калядоўінчыкі хадзілі таксама з "канём" (кабылай), "мядзведзем", "жоравам* (у розныхмесцах). Драўляны касцяк абцягвалі палатном, майсравалі галаву, рабілі грыву і хвост з ільну - і маска каня была гатовая: у яе сярэдзіну ўлазіў чалавек і рабіў выгляд. быццам едзе вярхом на кані, "конь" жа танцаваў, яго вадзіў "цыган", які пахваляўся "канём", расказваў пра здарэнні, "лячыў каня" нарэшце прасіў грошай на корм. "Мядзведзя" вадзіў хлопец, які прымушаў яго паводзіць так, як ранней сапраўдны мядзведзь у скамарохаў6. Калі хадзілі з "канём" або "мядзведзем", песень не спявалі, а суправаджалі пэўныя іх рухі прыгаворкамі, жартамі павадыроў, якія прымушлі іх камічна танцаваць. Даследчыкі лічаць, што пераапрананне людзей у жывёл генетычна ўзыходзіць да старажытных часоў, калі чалавек забяспечваў ежу паляваннем. Маскіроўка дазваляла незаўважна наблізіцца да жывёлы, звера. Калядныя прадстаўленні з маскамі першапачаткова ігралі сакральую ролю, якая грунтавалася на магіі, пазней жа ператвараліся ў тэатралізаваную пацеху7.

У тэматычнай разнастайнасці зместу калядак і шчадровак вылучаецца як галоўная тэма земляробчай працы ідэалізацыя і паэтызацыя яе плёну. У песні "За сяньмі. сяньмі там за новымі"8 жыта, яго ўрадлівасць сімвалізуецца "цёмнай хмаркай"; у песні "А ў нядзелю ранюсенька"9 ухваляецца праца гаспадара: у яго "жыта каласіста", "Да паедзем у поле жыта зажынаті, //Як раз разнём – капу нажнём //Другі разнём – сто коп нажнём"… Калядоўшчыкі запрашалі гаспадара паглядзець у гумне на вынік працы:

Што ўтваім гумне сам Бог ходзіць,

Сцірты лічыць і цябе клічыць,

Цябе клічць, дар табе даць:

Табе самому- сто коп жыта…10

(песня "Пане гаспадару, ці спіш, ці ляжыш")

Шчодрасць Бога паказваецца і ў песні "Пане гаспадар, Бог цябе заве", дзе ён даруе гаспадару валоў і каней: "валы паруе", "коней стайлуе, стайлуе коні на тры стайненькі, а вараны яды й на чатыры"11.

У шматстрофнай песні "- Ой, чые ж то пастушкі"12 у кожнай страфе як пыпеў гучыць пажаданне калядоўшчыкаў гаспадару:

За пана Бога прахалі

Дай яму, Божа, дай

Шчасця у полі,

Здароўя у дому,

Дай яму, дай.

У велічальных песнях калядоўшчыкі славяць і ідэалізуюць перш за ўсё гаспадара і яго жонку, надзяляюць із незвычайнай прыгажосцю і багаццем, усхваляюць таксама працавітасць і красу іх дачкі, паэтызуюць сына - хлопца-малайца, здольнага пераняць вопыт бацькі і замяніць яго на полі і ў гаспадарцы, выявіць свой розум, мудрасць у грамадстве. Закранаецца ў калядных песнях і тэма шлюбу.

Тэма кахання і шлюбу адлюстравалася ў папулярнай каляд-най гульні "Жаніцьба Цярэшкі" і ў шматлікіх песнях, якія вы-конваліся пры гэтым. Гэтай гульні прысвечаны асобны том зво-да БНТ (выйшаў у свет у 1993 г., падрыхтавала Л.М.Салавей). Асаблівае распаўсюджанне гульня атрымала на поўначы, паўночным захадзе і на Магілёўшчыне. Грунтоўна апісана гуль-ня ў зборах Е.Р.Раманава, П.В.Шэйна. Добрае ўяўленне аб гэ-тай гульні даецца ў манаграфіі А.І.Гурскага "Зімовая паэзія бела-русаў" (1980).

Моладзь выбірае хату, гаспадары якой згаджаліся іграць ро-лю бацькі і маткі. Спачатку гулялі, танцавалі, спявалі, жартавалі. Апоўначы пачалі патрабаваць "жаніць Цярэшку". "Матка" падбірала пары, прымаючы пад увагу жаданні хлопцаў і дзяўчат. Аб'яднаныя ў пары хлопцы і дзяўчаты спявалі песні-цярэшкі, танцавалі. Падыходзілі да "маткі" за благаслаўленнем. Яна ўсаджвала іхпобач і жартаўліва бласлаўляла на шлюб, папярэдж-вала: "Не бяры тую, што знаеш праз дзверы, а бяры тую, якую знаеш з качэлі", "...Жонка не рукавіца - з белай ручкі не скінеш і за пояс не заткнеш".

У час "жаніцьбы" некаторыя хлопцы ("дзяды") спрабавалі ўцячы ад вылучанай дзяўчыны ("бабулі"). На гэта пелі: 'Не ўцякай, дзядулечка, я ж твая бабулечка. хоць жа я ножку зламлю, а свайго дзядульку злаўлю". Пасля "лоўлі дзядоў' па-ры станавіліся адна за адной, жартоўныя спевы і танпы пра-цягваліся, частаваліся. Разыходзіліся перад світаннем. ужо хлопцы "лавілі" бабулек, і, як адзначаў у VII выпуску "Беларускага зборніка" Е.Р.Раманаў, вынікі часам эаканчваліся стратай "нявіннасці" дзяўчынай, што вымушала хлопца браць шлюб з "бабулькай". Па сваёй структуры песні-цярэшкі невялікія, змест іху болыласці звязаны з гульнёй. Вось два прыклады:

Пайду я Цярэшку жаніць,

Аж мая галоўка й баліць,

Аж мае ручкі лянуць,

Не магу на дзеда глянуць.
- Дайся, дзядулька, дайся,

На чужых не спадзявайся.

Як у лузе асінка горка,

Так табе чужая жонка.13


Цярэшка - Цярэшанька,

Цераз бор дарэжачка,

Бітая, таптаная,

Я ж ў мужа каханая.14

Розныя варыянты гульні "Жаніцьба Цярэшкі" і яе вытокі раз-глядае В.Дз.Ліцвінка ў кнізе "Святы і абрады беларусаў" (1997, С.170 - 175). Ён падтрымлівае аднаўленне гульні фальклорнымі калектывамі Віцебшчыны.

Да пераходнага часу ад зімы да вясны адносяць Масленіцу, якую святкавалі за тыдзень перад сямітыднёвым постам перад Велікаднем. На Масленіцу праводзілі зіму і сустракалі вясну. Многія даследчыкі лічылі, што ў беларусаў святкаванне Масленіцы адбывалася больш сціпла, чым у Расіі, з невялікай колькасцю песень. Але ў апошнія гады гэта сцвярджэнне абвяргаецца вялікай колькасцю сабраных матэрыялаў. Для Масленіцы, як і для Купалля, характэрны разгул удзельнікаў, не абмежаваны звычайнымі маральнымі нормамі. Масленіцу любіла моладзь, нецерпяліва яе чакала, як гэта адлюстроўвалася ў папулярнай песні:

Мы маслінку дажыдалі,

Сырам гару набівалі,

I маслам палівалі;

А ад сыру гара крута,

Ад масла гара ясна;

Нас масленка спадманіла:

На большый пост пасадзіла,

На кіслую капусту,

На салодкую саладуху,

На горкую рэдзьку.15

На масленіцу вадзілі карагоды, танцавалі, спявалі вясёлыя песні, удзельнікі гульняў імкнуліся на нейкі час пазбавіцца дамастроеўскіх правіл паводзін, адчуць сябе свабоднымі. Па словах П.Бяссонава, у гэты час усе рвуцца на вуліцу, "узмоцнена рвуцца", ахопленыя страсцю "адзінай, бязмежнай, амаль адчаяннай... У карагодзе хоць і снег растае, зябнуць ногі, а страсць разбірае і прама вылятаюць з карагода пары, мінута - і затым ра-зарвана свяшчэнная сувязь, або заведзена новая і сарваны "зялёны вяночак".16 У многіх гумарыстычных масленічных песнях гучаць эратычныя матывы. Маладая жанчына, ап'янеўшы, просіць "дзевяратка" завесці яе "памалюсеньку цераз сені, цераз хатачку да ў новую краватачку" або дазваляе суседу: "Хоць ты мяне на мя-жы палажы, толькі майму мужу не кажы"17. У гэтых песнях выяўляецца сімільная магія: эратызмам удзейнічаць на язычніцкіх багоў для паляпшэння матэрыяльнага становішча. Ю.М.Сакалоў пісаў аб гэтым так: "Полавая свабода на мас-ленічных гульнях (у Еўропе на карнавалах), якая дапускалася традыцыяй, мела прамыя адносіны да закляцця на прыплод як сям'і, так і жывёлы. 3 эратычнымі момантамі ў абрадах звязан і эратызм слова, які даходзіў часта да цынізму, што нельга пера-даць у друку. Масленічныя песні, прыгаворкі, дражнілкі амаль усе такога характару."18

Зразумела, што пазней магічная функцыя абрадаў, гульняў, спеваў, страцілася і ўсе тэатралізаваныя прадстаўленні з сакральных ператварыліся ў пацешлівыя. Адраджаючы традыцыйную культуру, трэба помніць, што зараз ужо нельга аднавіць яе першапачатковую семантыку, успрыняцце старадаўняга сэнсу народных традыцый. Гэта немагчыма ды і патрэбы такой у наш цывілізаваны час няма.




  1. 1 Паэзія беларускага земляробчага календара /Уклад., сістэм. тэкстаў, уступ. арт. ікамент. А.С.Ліса - Мн., 1992. С.126-127.

  2. Бессонов П. Белорусские песни. С.98.

  3. Туgodnik powszechny, 1885, №1.

  4. Бессонов П. Белорусские песни. С.98.

  5. Романов В. Белорусскнй сборник. Вильна, 1911. вьп.8.С.108

  6. Дембовицкий А.С. Опыт описания Могилевской губернии. Могилев, 1882. Кн.1.С.506.

  7. Гл.: Фядосік А.С. Прабемы беларускай народнай сатыры. Мн., 1978. С.248.

  8. Паэзія беларускага земяробчага календара. С.111.

  9. Тамсама, С.128

  10. Тамсама. С.115

  11. Тамсама. С.124

  12. Тамсама. С. 119 – 123.

  13. Тамсама. .166 -167.

  14. Тамсама. С.167.

  15. Шлюбскі А. Матэрыялы да вывучэння фальклору і мовы Віцебшчыны. Мн., 1927, Ч.1.С.62.

  16. Бессонов П. Белорусские песни. С.137 – 138.

  17. Тамсама. С.146 - 147.

  18. Соколов Ю.М. Русский фольклор. М., 1941.С.147.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка