Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый




старонка9/14
Дата канвертавання01.04.2016
Памер2.66 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14
Народны тэатр

Вытокі народнага тэатра выразна выяўляюцца прш за ўсё з каляндарна-абрадавай паэзіі, карагодаў, танца, гульняў, гульнёвых песняў. У іх выкананні нярэдка не было размежавання паміж своеасаблівымі акцёрамі і гледачамі: прымалі удзел або ўсе прысутныя, або ва ўзаемным цесным кантакце. Асаблівую ролю ў станаўленні і развіцці народнага тэатральнага мастацтва адыгралі абрадавыя прадстаўленні з пераўвасабленнямі выканаўцаў у іншыя істоты, што вымушала іх пераапранацца, выкарыстоўваць маскі, "іграць" пэўную ролю. Яркімі прыкладамі такога пераапранання і выкарыстання масак з'яўляюцца пераўвасабленні калядоўшчыкаў у казу (казла), каня (кабылу), мядзведзя, жорава, з якімі хадзілі гурты сялянскіх хлопцаў ад хаты да хаты з віншавальнымі песнямі. "Казу" рабілі з вывернутага поўсцю наверх кажуха, у рука прасоўвалі канец дугі і завязвалі Яго так, кааб меў выгляд галавы і шыі, да галавы прымацоўвалі хвост таксам аз саломы ці асакі. У кажух залязіў хлопец, браў у рукі канец дугі з "галавой".1 Паводле апісання Е.Р. Раманава, у м. Жлобіне і Краснабудскай воласці галаву для "казы" рабілі з дрэва і абклейвалі шкуркай, ніжнюю чэлюсць рабілі рухомай, з дапамогай вяровачкі прымушалі яе "ляскаць зубамі" і г.д. "Да галавы прыбівалі сапраўдныя казліныя рогі; да ніжняй чэлюсці прымацоўвалі бараду."Далей Е.Р.Раманаў апісваў, як апраналі "дзеда" –павадыра (таксама ў вывернуты кажух, Але на спіне рабілі горб). Маску яму рабілі з берасціны. Вусы намазвалі сажай, бараду рабілі пянькі або з лёну. Апраналі таксама і "маладзічку", ролю якой выконваў хлопец (завязвалі на галаве намітку, надзявалі андарак, шнуроўку, на грудзі напіхвалі хустачак). Там жа аднаго з удзельнікаў гурта апраналі "немцам". Запрашалі музыку, бралі механошу. Пачыналі весці казу: уперад ішоў дзед, музыка, механоша. У хаце каза станавілася на сярэдзіне пакоя, вакол яе хадзіў дзед, пастукваючы палкай па падлозе, астатнія заставаліся ў пароз, пелі, скакалі. "Каза" выконвала ўсё, што ёй прапановалі ў песні: "Буць каза ўпала" (каза падала) "Стань козухна, стань малодухна…" (каза ўставала), "Развесяліся, старшому пану у ногі пакланіся" (кланялася).2

Менавіта ў розных рэгіёнах Беларусі часцей за ўсё і хадзілі з "казой". Папурярнасць каляднай "казы" падкрэслівалі многія даследчыкі. П.Бяссонаў, напрыклад, адзначаў, што "каза" на Белай Русі "самая гаварлівая, самая - у сваім родзе – драматычная. Каза не толькі з'яўляецца спадарожніцай прадстаўленняў і гульняў, шумнага святкавання з музыкай, але нагадвае сабой і старэйшыя вышэйшыя істоты. Каза - нараджае ўсё дабро". Па яго словах, “каза“ ў некаторых месцах "прыбіраецца вельмі прыгожа (ею апранаецца хлопец): з мордай, рожкамі, у поўсці (для якой Русь, Белая воўнай авец сваіх, мае даволі матэрыялу), у стужках, з бразготкамі галава Казы з пучка чаго-небудзь, морда з дзвюх драўляных пластін, праткнутых вяроўкаю, якая спускаецца да таго, хто вы-конваў ролю казы, ён тузаў вяроўку і прымушаў пласцінкі ляскаць, як губы і зубы ў жывёлы".3

Падобнай драматызацыяй характарызаваліся хаджэнні з канём, мядзведзем, жоравам. Нагадаем ваджэнне "мядзведзя".

Паводле апісання А.С.Дамбавецкага, хлопца, які выконваў ролю мядзведзя, і павадыра апраналі адпаведным чынам на Магілёўшчыне. Вадзілі "мядзвесдзя" таксама на каляды. Павадыр імітіаваў, што водзіць сапраўднага дрэсіраванага мядзведзя, як калісьці скамарохі, гаварыў, як ён павінен сябе паводзіць, пры гэтым вымаўляў розныя жартоўныя прымаўкі. Прадстаўленне заканчвалася просьбай даць "мядзведзю" грошай на гарэлку, а той сваім "ровам" пагаджаўся з павадыром.4

З запісу У.М.Дабравольскага відаць адлюстраванне ў гаворцы павадыра і дзеяннях “мядзведзя“ рэалій перыяду прыгоннага ладу:

-Ну-ка, Міша, пакажы нам, як бабы на прыгон ходзюць!

Ідуць бабы па прыгон нага цераз ногу - чуць ідуць, стануць да паслухаюць.

У запісаных Дабравольскім прыгаворах мядзведніка, магчыма скамароха, мядзведзь скакаў, паказваў, як мужыкі на поле выязджаюць, як дзеці ў гарох лазяць і г.д.5

Тэатралізаванымі былі таксама народныя гульні "Жаніцьба Цярэшкі", "Яшчур" (або "Яшчар"), "Зязюля", "У жорава", "Рэдзька" і іншыя.

Пры разглядзе сямейна-абрадавай паэзіі мы адзначалі элеменгы тэатралізацыі і ў радзіннай паэзіі (напрыклад, калі бабку-павітуху везлі на баране ў карчму), і ў вясельных абрадах і паэзіі (падкрэслівалі, што нездарма беларускае вяселле Е.Р.Раманаў і Р.Р.Шырма называлі своеасаблівай операй). Ўеё гэга сведчыць аб вялікай ролі абрадавай паэзіі ў станаўленні і развіцці народнага тэатра. Нямалаважнае значэнне мела мастацтва скамарохаў, любімае народам, скарыстаўшае лепшыя фальклорныя традыцыі і абагаціўшае вусную паэзію новымі сюжэтамі і вобразамі.

Народная творчасць, асабліва драматычная абрадавая і гумарыстычная розных жанраў, стала жыватворнай крыніцай для інтэрмедый школьнай драмы. Школьныя творы ўзніклі і функцыянавалі ў калегіях пры кляштарах і манастырах. Выступленні школьнага тэатра ў XVII ст. адбываліся ў Брэсце, Нясвіжы, По-лацку, Гродна, Бабруйску, Мінску, Магілёве, Навагрудку, Оршы, Пінску, Віцебску і іншых гарадах Беларусі. Сюжэты школьнай драмы прысвячаліся біблейскім персанажам, аўтарамі іх і арацый былі выкладчыкі рыторыкі і паэтыкі, выканаўцамі - вучні калегіі. Інтэрмедыі былі ананімнымі, у іх адбіліся прынцыпы народнага мастацтва. Яны ўваходзілі ў кантэкст школьнай драмы і адрозніваліся перш за ўсё тым, што галоўным персанажам быў просты чалавек, селянін з яго дасціпнай гаворкай, выкарыстаннем фальклорных традыцыйных трапных выразаў, прыказак і прымавак. У інтэрмедыях "Селянін і студэнт" і "Селянін і студэнт-уцякач" у дыялогах і дзеяннях селянін прыкідваецца прасцяком і дасціпна насміхаецца з свайго праціўніка ў дыскусіі. У другой з названых інтэрмедый студэнт просіць селяніна схаваць яго ад інспектара. Той хавае яго ў мяшку, у якім ён нібы нясе шкло з гуты і загадвае яму імітаваць звон шкла. Селянін імітуе голас інспектара, які нібы правярае, ці сапраўды шкло ў мяшку, і б'е па мяху. На самай справе б'е студэнта не інспектар, а селянін, які разам з тым і скардзіцца студэнту, што інспектар павыбіваў яму зубы. Пасля развітання са студэнтам селянін з задавальненнем гаворыць; "От так трэба гэтых жэўжыкоў розуму наўчыць, накідаў я яму добрэ, нехай знае, што то ад бакіламара уцекаць, а такі ж ня дармо прыходзіць і гэтое до дому, да ўжо ж я тут не вельмі буду прасушацца, калі б не было хвігель за хвігель, а тым часам і камадзея скончыцца"6.

У інтэрмедыі "Літарат, селянін і Самахвальскі" селянін выручае літарата і пад выглядам яго вучня пераапранаецца ў доктара і ўступае ў дыспут на жэстах з Самахвальскім, які вярнуўся з-за мяжы. Па свойму разумеючы жэсты Самахвальскага, селянін супрацьстаўляе яму свае жэсты і па сутнасці ставіць свайго апанента ў камічнае становішча.7

Мова персанажаў інтэрмедый індывідуалізавана: у гаворцы студэнта шмат замежных слоў, сэнс якіх селянін разумеў па-свойму: прыпадабняў па гучанню да беларускіх, хоць часам і прыкідваўся прасцякаватым і няцямлівым, каб пасмяяцца з свайго суразмоўцы. Я.Ф.Карскі справядліва лічыў, што ў такім дыялогу камізм засноўваецца на народнай этымалагізацыі замежных слоў, нібы незразумелыхселяніну.8 У канфлікце паміж непісьменным і разумова абмежаваным селянінам і "вельмі адукаваным" праціўнікам перамагае, як і ў вусна-паэтычных творах, селянін.

У развіцці народнага тэатральнага мастацтва значную ролю адыграла батлейка-лялечны тэатр (назва паходзіць ад польскай траскрыпцыі Віфліема-горада, дзе нарадзіўся Ісус Хрыстос). У рускіх і ўкраінцаў падобны лялечны тэатр мае назву "вяртэп". Лялькі рухаліся ў спецыяльнай скрыні на стрыжнях, замацаваных у падлозе сцэны (скрыня мела выгляд хаткі або царкоўнага храма). Батлейка бывала аднапавярховай, двухпавярховай і трохпавярховай, што абумоўлівалася рэпертуарам лялечных прадстаўленняў: спачатку яны ўяўлялі сабой рэлігійныя містэрыі, ддя чаго дастаткова было аднапавярховай скрынкі, пазней у рэлігійныя прадстаўленні ўключаліся інтэрмедыі, у якіх паказваліся сатырыка-гумарыстычныя сцэны з жыцця. Лялькі вырэзваліся з кардону, бляхі, дрэва і прымацоўваліся да стрыжня, па якому яны рухаліся. Аб папулярнасці батлейкі ў народзе сведчыў П.Бяссонаў: "Да апошняга польскага паўстання не было на белай Русі значнай аколіцы, на якую не прыпадала б хоць па адным вандрую-чым балагане ці скрыні, атрыманай з даўніхчасоў у спадчыну, адра-мантаванай або нанава збітай з вялікім стараннем на працягу піліпавак; няма амаль мясцовасці, асабліва ў вёсцы і сяле, дзе б хоць раз у каляды не было дадзена апісанае намі прадстаўленне ў тым або іншым выглядзе"9. У батлеечных прадстаўленнях выконваліся сцэны з інтэрмедыі. Спачатку пераважалі сцэны рэлігійнага зместу: пра Адама і Еву, нараджэнне Ісуса Хрыста, пакланенне яму вешчуноў і іншыя; спяваліся духоўныя вершы маралізатарскага характару, канты. У драме "Цар Ірад" (розныя варыянты якой зафіксаваны на Віцебшчыне, Магілёўшчыне, Міншчыне, Навагрудчыне, Сма-леншчыне і ў іншых месцах) Ірад загадвае воінам забівацьусіхдзяцей да двухгадовага ўзросту, каб знішчыць сярод іхХрыста, вестку аб нараджэнні якога ён атрымаў. Дзея паказвалася ў ніжнім ярусе батлейкі. У верхнім жа ярусе з'яўляўся Іосіф з Марыяй і младзенцам Хрыстом. Хор і анёл у песнях прапаноўвалі ім ратавацца ад Ірада, бегчы ў Егіпет. У ніжнім ярусе адбывалася сустрэча Рахілі з дзіцем на руках з царом. Люты Ірад няўмольны да роспачнай просьбы Рахілі не забіваць яе дзіця: загадвае яго знішчыць. Воіны паведамляюць аб знішчэнні імі таксама тысяч младзенцаў у "Віфлеемскіх странах". Драма заканчваецца прыходам Смерці, якая адсякае галаву Іраду, а Сатана забірае яго ў пекла ("у тартары"). У выніку абміршчэння батлеечных прадстаўленняў у іх усё большае месца займалі інтэрмедыйныя сцэны, напоўненыя дасціпным народным гумарам. Прывядзем прыклад.

У трэцяй частцы прадстаўлення батлейкі на Міншчыне дзеючыя асобы - беларускі селянін Мацей, яго жонка і доктар. Мацей скардзіцца, што аб'еўся ў пана Бараноўскага куцці:

Як аб'еўся я куцці,

Ні ссапці, ні дыхці,

Ні дамоў да маёй жонкі Улляны дайці.

Каб знайшоўся дактарочэк

Да палячыў мой жываточэк,

Аддаў бы яму торбачку да мяшочэк.

Доктар пачынае лячыць "жываточэк" Мацея, але лячэнне яго камічнае: ён бярэ хворага за каўнер, б'е яго аб сцяну і прыгаворвае: "Мацей - пацей!" Мацей застаецца адзін на сцэне і гаворыць:

"Намацеў, напацеў і сам к чорту паляцеў. Гэтые мінскіе дак-тары вынімаюць душу без пары: не лечуць, да яшчэ калечуць. Казаў з патыліцы кроў пусціць, на пупе банькі паставіць, казаў узяць моху, чартапалоху, мушыных вантробак, камарыннага шмэльцу і яшчэ нечага троху. Змяшаў гэта я, збоўтаў, глынуў - не палягчала, яшчэ горэй стало".10

Сатырычны вобраз доктара даецца і ў Магілёўскім прадстаўленні батлейкі. Ён дае рэцэпт барыні: "Сударыня! Вам нужно шалфею і даць пяць раз по шэе. Тогда будзеце здаровы!" Ад галаўной болі ён "прапісвае":

Сударыня! Абрыць вам яе (галаву) дагала,

Парным малаком прывязаць

І паленам па галаве ўдараць!

Ваш галоў будзе здароў.

На скаргу, што баляцьзубы, "доктар" прапануе "абрэзацьнос і губы..." і да т.п. Характэрна, што барыні "дажэ ад слоў яго палягчала"11. Усе сцэнкі з жыцця прасякнуты гумарам. Шырока выкарыстоўваліся гіпербала, гратэск, аксюмарон, іронія, сарказм.

З разгледжаныхі іншых сцэн батлеечных прадстаўленняў можна зрабіць выснову, што ўсе іх персанажы высмейваюцца. Але смех з іх неаднолькавы: мяккі, добразычлівы з селяніна і з'едлівы, а часам і саркастычны - з яго праціўнікаў. Гэта дасягаецца стварэннем камічных сітуацый, у якія ставяцца пэўныя персанажы. Мэта такіх сцэнак - пацешыць гледачоў, а ў некаторых выпадках з дапамогай сатыры паўплываць на негатыўныя сацыяльныя з'явы. Аб сацыяльнай накіраванасці некаторых батлеечных прадстаўленняў сведчыць жыхар г.Гродна А.Г.Дзешавой, які у 1909 - 1916г. у м. Докшыцы бачыў батлейку Патупчыка, персанажамі якой былі простыя сяляне, памешчыкі, земскія, прыставы, ураднікі, гарадавыя і інш. Сатырычна паказваліся гарадавы Мікіта і земскі Арскі. За высмейванне мясцовых чыноўнікаў у Патупчыка неаднаразова адбіралі лялькі, знішчалі іх, забаранялі спектаклі.12

Як сведчыць карэспандэнт П.В.Шэйна А.Ганус, які запісваў паведамленне селяніна з Барысаўскага павета, батлеечныя сцэнкі выконваліся не толькі лялькамі, а і жывымі "акцёрамі":

"У нашым сяле на калядныя святкі, на вечарынках за место батлеяў дык робюць так: адзін, каторы прадстаўляе сябе за "Мацея", другі за яго жонку, а трэці за дохтора". Далей перадаецца больш поўная сцэнка пра Мацея і доктара, чым раней адзначаная. Там Мацей прапаноўваў Ульяне пайсці ў шынок, дзе ён "хоць лянок заставіць, але паўкварты паставіць". У гэтай жа сцэне Ульяна запрашае Мацея: "Пойдзем, пойдзем, мой курдзюрка! Я лянок і грыбкі застаўлю і табе кватэрачку пастаўлю..."13 І спявае песню жартоўную па зместу.

Свае спектаклі батлеечнікі ставілі з 25 снежня да 2 лютага, плату за прадстаўленні дзялілі паміж сабой. Папулярнасць батлейкі з часам зніжалася. Апошнія прадстаўленні адбыліся ў Мінску ў 1915 г, дзе, па сведчанню Зм.Бядулі, жылі батлеечнікі Муравіцкі і Дамбіцкі. У 1915 г. спектаклі былі арганізаваны "Беларускім камітэтам дапамогі пацярпеўшым ад вайны". 90 паказаў вытрымала тады батлейка.14 Былі спробы паказу батлеечных спектакляў у 1923 г. у Маскве на Усесаюзнай выстаўцы і ў 1927г. у Мінску ў Беларускім дзяржаўным музеі. Але спробы адрадзіць батлейку поспеху не мелі.

Калі прасачыць эвалюцыю народнага тэатральнага мастацтва, неабходна адзначыць яго вытокі з сінкрэтызму манафальклорнай архаічнай культуры да станаўлення і развіцця народнай драмы, якая ўвабрала ў сябе тэатралізаваныя элементы абрадаў і абрадавай паэзіі, карагодаў, гульняў, інтэрмедый школьнага тэатра, батлейкі. Апрача драмы "Цар Ірад", якая спачатку ўваходзіла ў спектаклі батлейкі, а потым прадстаўлялася і жывымі акцёрамі, кантамінавалася ў некаторых выпадках з іншымі драматычнымі творамі, папулярнай у Беларусі была народная драма "Цар Максімільян", вядомая ўсім ўсходнеславянскім народам, а таксама - "Лодка", якая не атрымала такога распаўсюджвання.

Сюжэт драмы "Цар Максімільян" складваўся ў XVII - XVIII стст. і адлюстраваў канфлікт паміж язычніцтвам і хрысціянствам, увасоблены ў вобразах цара Максімільяна і яго сына Адольфа. Адольф тройчы адмаўляецца адракацца ад хрысціянскай веры і пакланяцца язычніцкім ("кумірыцкім") багам, як патрабуе ад яго цар. Максімільян загадвае пакараць сына смерцю. Гэты канфлікт складае аснову сюжэта драмы. У іншых дзеях драмы паказваюцца пая-дынкі Анікі са Змеем-уланам, Арапам і Рыцарам, Максіміліяна з Мамаем. У канцы спектакля смерць карае Аніку. Драма "Цар Максімільян" запісвалася А.Грузінскім у Рэчыцкім павеце у 189бг., М.Грынблатам на Магілёўшчыне ў 1955г., К.Кабашнікавым у Слуцкім раёне ў 1960г. Апошні варыянт мае назву "Цар Мамай", але такога цара ў п'есе няма, галоўны герой у ёй Максім Амяльянавіч. Сюжэт драмы адрозніваецца ў характары канфлікта - у аснове яе барацьба за ўладу, прыдворныя інтрыгі. Вуснае бытаванне твораў і іхўзнаўленне прыводзіла да значныхзмен у сюжэце.

Пастаноўкі драмы "Цар Максімільян" ажыццяўляліся ў розных месцах: у сялянскай хаце, на прыродзе і, часам, у спецыяльным памяшканні, а ў в.Ровенская Слабада Рэчыцкага раёна ўваходзіла ў рэпертуар "маскарада", які быў сталым звычаем у гэтай вёсцы. Многія мастацкія прыёмы абмалёўкі вобразаў у драме выкарыста-ны з батлейкі (напрыклад, вобраз лекара, доктара-шарлатана).15

Драму "Лодка" некаторыя даследчыкі называюць раз-бойніцкай, таму што у ёй адлюстраваны асобныя моманты паходаў Сцяпана Разіна; у некаторых варыянтах галоўны герой - Ярмак. Такой папулярнасці, як драма "Цар Максімільян" яна не мела.

Спектаклі народных драм, батлейкі адыгралі значную ролю ў станаўленні прафесійнага тэатра, у якім таксама нярэдка выкары-стоўваліся прыёмы і мастацка-выяўленчыя сродкі традыцыйнага фальклору.


  1. Романов Е.Р. Белорусский сборник. Вильнюс, 1912. Вып. VIII. С. 103 – 104.

  2. Тамсама С. 104 – 112.

  3. Бессонов П. Белорусские песни. М. 1871. С. 97 – 98.

  4. Дембовецкий Л.С.. Опыт описания Могилевской губернии. СІІб, 1899. С.506.

  5. Добровольский В.Н. Смоленский этнографический сборник. СПб, 1903. С 4. С. 10.

  6. Народны тзатр/Уклад, уступ, артыкул і камент. М.А.Каладзінскага. - Мн.. 1983. С. 201 – 204.

  7. Тамсама. С. 204 – 205

  8. Карский Е.Ф. Белорусы, - М., 1921, Т.III, Ч.2. С.224.

  9. Бессонов П. Белорусские песни. С. 99.

  10. Шейн П.В. Материалы. Т.3.С. 124

  11. Народны тэатр. С. 255.

  12. Дзешавой А. Докшыцкі лялечнік //Маладосць, 1958, №9. С. 157 – 158.

  13. Шейн П.В. Материалы. Т.3.С. 154 – 155.

  14. Бядуля Зм. Батлейка//Вестник Народного комиссариата просвещения. 1922, №3.

  15. Народны тэатр. С. 48.


Дзіцячы фальклор

У фалькларыстыцы адрозніваецца ўласны дзіцячы фальклор - фальклор створаны самімі дзецьмі, і фальклор для дзяцей - творы, складзеныя дарослымі, якія звычайна і выконваюць іх для дзяцей. ГА.Барташэвіч, якая глыбока даследавала беларускі дзіцячы фальклор і апублікавала манаграфію аб яго асноўных жанрах, а таксама том у серыі БНТ, дзе змясціла лепшыя ўзоры дзіцячай вуснай паэзіі, дае такое азначэнне спецыфічнай мастацкай творчасці:

"Фальклор для дзяцей - гэта складаная сукупнасць жанраў, розных па сваёй прыродзе, часе ўзнікнення, практычнай і функцыянальнай прызначанасці і мастацкім афармленні". Яна вылучае ў дзіця-чым фальклоры наступныя жанры: "калыханкі, забаўлянкі, дзіцячыя песні, заклічкі, прыгаворкі, дражнілкі, лічылкі, жараб'ёвыя зговары, гульні, маўчанкі, скорагаворкі, казкі, загадкі, прыпеўкі, дзіцячьм анекдоты. Апошнім часам вылучаюцца ў асобны жанр "страшылкі" - апавяданні пра страшныя падзеі".1

Як відаць з гэтага пераліку жанраў, дзіцячы фальклор цесна звязаны з традыцыйнай вусна-паэтычнай творчасцю наогул, мае аднолькавыя жанры. Аналіз твораў розныхжанраў дзіцячага фалькло-ру дазваляе зрабіць выснову аб шырокім выкарыстанні ў ім традыцыйных мастацкіх прыёмаў, выяўленчых сродкаў, рытмікі, стэрэатыпных вобразаў з паэзіі "дарослых". Але ў большасці жанраў выяўляецца спецыфічная для дзіцячага фальклору мастацкая форма адлюстравання рэчаіснасці, своеасаблівая вобразная сістэма. Характэрная асаблівасць многіх твораў дзіцячага фальклору - спалучэнне мастацкага тэкста з гульнёй з перавагай дыдактычнай функцыі, хаця ўвогуле ў іх праяўляюцца, апрача гэтай, пазнавальная, мнеманічная, эстэтычная, этычная функцыі, г.зн., што мы з поўным правам можам назваць дзіцячы фальклор поліфункцыянальным.

Некаторыя даследчыкі вылучаюць мацярынскі фальклор2, атаясамліваючы яго па сутнасці з фальклорам для дзяцей, і адносяць да яго калыханкі, забаўлянкі (пестушки, потемки, поскакушки), прыгаворкі і іншыя творы.

Калыханкі - песенькі, якія спявае маці для дзіцяці, каб яго ўсыпіць. Назва песні абумоўлена яе выкананнем: спяваецца ў час калыхання калыскі з дзіцем. Калыханкі старажытныя па свайму паходжанню і ўстойлівыя па бытаванню: яны не страцілі сваіх функцый і папулярнасці і ў наш час. Мэта калыханкі - супакоіць дзіця - дасягаецца ўсім яе зместам і манерай выканання: ласкава і пяшчотна заклікаецца дзіця спаць, спасылаючыся пры гэтым на жывёльных персанажаў - "памочнікаў" у хаце, здольных узяць на сябе ўсё ліха, каб дзіця было здаровае. У наступнай калыханцы гучыць своеасаблівая замова:

Пайдзі, коця, на вулку,

А дзіця у люльку.

На ката варкота,

А на дзіця дрымота.

На ката безгалоўе.

А на дзіця здароўе.

На ката ўсё ліха,

А ты, дзіця, спі ціха.

Ты, коця, не вурчы,

А ты, дзіця, спі-маўчы.3

Самымі распаўсюджанымі персанажамі беларускіх калыханак апрача ката, як у прыведзенай песеньцы, з'яўляюцца куры, пеўнік, галубы. Г.А.Барташэвіч слушна заўважыла: "Надзвычайная напеўнасць, пяшчотнасць у калыханках ствараецца паўтарэн-нем асобных слоў, гукаў, ужываннем слоў з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі. Не апошняе месца тут належыць і гукаперайманню. Бадай што самымі распаўсюджанымі паўторамі ў калыханках з'яўляюцца алітэрацыі і асанансы"4.

Такім жа папулярным жанрам у дзіцячым фальклоры былі забаўлянкі, або пацешкі, якімі не толькі забаўляюць дзіця, каб яно не плакала, але і вучацьяго ўдзельнічаць у простыхгульняхз пальчыкамі, ручкамі, ножкамі. Напрыклад, песня "Лады, лады, ладкі" выконваецца пад пастукванне ладонькамі адна аб адну дзіцяці, якія трымае дарослы:

Лады, лады, ладкі.

Паедзем да бабкі,

Паедзем да бабкі

Па цёплую шапку,

Па новыя боты

Харошай работы,

Па цёпленькі кажушок,

Па кілбаску у мяшок...5

Своеасаблівай гульнёй з'яўляецца лічылка. Лічылкі ўяўляюць сабой гумарыстычныя вершы, якія вымаўляюцца або спяваюцца з мэтай вызначыць чарговасць удзельнікаў гульні. Напрыклад:

Раз, два, тры,чатыры, пяць,

Выйшаў зайчык пагуляць.

А за зайчыкам луна,

Просіць выйсці калдуна.6

Або:

Ішоў баран



Па крутым гарам,

Вырваў траўку,

Палажыў на лаўку.

Хто яе возьмець,

Той вон пойдзець.7

Той, хто вымаўляў лічылку, указваў па чарзе на кожнага ўдзельніка, і пры словах "Просіць выйсці калдуна" або "Той вон пойдзець" і інш., выходзіў удзельнік гульні, на якога гэтыя словы выпалі, і станавіўся вядучым або выконваў іншую ролю - выбываў з гульні (у залежнасці ад умоўленасці).

Разнастайнымі па тэматыцы з'яўляюцца дзіцячыя песні, галоўнай функцыяй якіх была пацяшальная. Гэтаму садзейнічаў цікавы змест, нярэдка ірэальны, асабліва ў песнях, персанажы якіх адносяцца да жывёльнага свету, але паводзяць сябе як людзі і дзейнічаюць часам у звычайных сялянскіх бытавых умовах. Для гэтых песень характэрны гумар. Прывядзем прыклад:

А ў нашага верабейка

Жонка маленька.

Сядзіць на калочку,

Прадзе сарочку.

Што выведзе нітку,

То вымае світку.

Як астануцца канцы -

Верабейку штанцы8.
У ката-варкута

Была мачаха ліха;

Яна біла яго

І журыла яго:

-Хадзі, каток, начаваць,

Майго Іваначку катаць,

А я ж табе, кату,

За работу заплачу:

Дам куўшын малака

І кусок пірага9.

Некаторыя дзіцячыя песні маюць кумулятыўную структуру падобную да кумулятыўных казак. Яны ўяўляюць сабой суцэльнь дыялог. Прывядзем урывак:

Сіўка-варонка

Да-лі-гойда? (паўтараецца пасля кожнага рацка)

Куды паляцела?

-К кавалю на двор.

-Нашто табе каваль,

-Косы каваці.

-Нашто табе косы?

-Траўку касіці.

-Нашто тая траўка?

-Каровак карміці.

-А нашто кароўкі?

-Млечка даіці...10

Дасціпным гумарам, часам з'едлівым, вылучаюцца невялікія дзіцячыя вершы дражнілкі, для якіх характэрна насмешка з пэўнай рысы характару або знешняга аблічча чалавека ці персаніфікаванай жывёліны, і інш.: "Васька-кабаська, //Куцы пара-сёнак: //Ножкі гнуцца, //Кішкі валакуцца. //Семдзесят парасят, //Толькі ножкі вісяць"11; "Іван-балван //На сасне дран, //На ліпінке луплен, //За тры грошы куплен"12; "-Жук, жук, дзе твой дом? //-.Пад гумном. //Ехалі татары, //Жука растапталі".13

Асаблівай папулярнасцю ў дзяцей карысталіся гульні, Да гэтага часу яшчэ не выпрацавана дасканалая класіфікацыя іх. Е.Р.Раманаў вылучаў інтэлектуальныя гульні (гульні, якія выхоўваюць у дзяцей удумлівасць, кемлівасць; вынаходлівасць, справядлівасць і інш.) і фізічныя гульні (яны садзейнічаюць выпрацоўцы спрытнасці, сілы і інш.)14. Г.А. Барташэвіч дзеліць беларускія дзіцячыя гульні " на два разрады: гульні як мастацка-драматычнае дзеянне і гульні як сродак фізічнага выхавання. У першую групу ўключаюцца ўсе гульні, якія тым ці іншым чынам звязаны з пэўнымі прыгаворамі"15.

Многія гульні звязаны з земляробствам, гаспадарчай дзей-насцю сялян, іх жыццём і бытам. У далёкім мінулым гульні, у якіх адлюстравалася аграрная дзейнасць і жывёлагадоўля, несумненна мелі магічную функцыю ("Рэдзька", "У каноплі", "Авечка" і інш.). Зараз жа магічная функцыя страцілася, асноўнымі сталі пацешная, забаўляльная, выхаваўчая, пазнавальная.

3 асаблівай зацікаўленасцю ставяцца дзеці да карагодных гульняў, у якіх сінтэзуюцца спевы пад пэўную мелодыю, танцы. Карагодныя гульні строяцца па-рознаму, але агульным для іх з'яўляецца ўдзел калектыву, які ў карагодзе "Пячэнне хлеба" ствараецца спачатку з двухудзельнікаў з далейшым уцягваннем усіхжа-даючых, а потым разбурэннем у працэсе вядзення карагода, а ў карагодзе "Верабей" у працэсе спеваў з кола выходзяць пачаргова і становяцца гуськом дзяўчаты, потым той, каго называюць у песні, зусім выходзіць з гульні.

У гульні-карагодзе "Заінька" у сярэдзіне карагоднага кола вядучы - "зайчык" імкнецца выскачыць з кола і пры заканчэнні песні ("А пайдзі, наш зайка, ў скокі, ў бокі, //Запляшы, наш зайка, да ў далонкі"), калі ўсе павінны пляскаць у далоні, ён хапае каго-небудзь з кругу і становіцца на яго месца, а той замяняе яго. Заінька - галоўны персанаж і карагоднай гульні 'У садочку", але ён спачатку ходзіць за кругам, потым пад песню ўваходзіць у круг, танцуе, пад словы "Заінька, выбірай" выбірае каго-небудзь з круга, і той становіцца зайчыкам.16 У карагодзе "Казёл" дзяўчынкі, узяўшыся за рукі, утвараюць кола, вядуць карагод, а адна ў сярэдзіне кола - казелінька - імітуе пад песню, як скачуць бабулькі, мужчынкі, дзевачкі, хлопчыкі і, нарэшце, казёл.17

У вялікай групе гульняў дзеянні своеасабліва драматызуюцца, кожны ўдзельнік выконвае ролю воўка, другі - пастуха, астатнія - авечак. Такія ж дзеючыя асобы і ў гульнях"Воўк і авечкі", "Па-стух і авечкі", "Авечачка". У гульні "Авечкі" галоўныя персанажы воўк і гаспадар, астатнія ўдзельнікі гульні - авечкі. Размяркоўва-юцца ролі таксама ў гульнях"Укаршуна", "Укрука", "Шуляк", "У ворана"18 і шматлікіх іншых. Драматычныя дзеянні ў гэтых гульнях спалучаюцца з дыялогамі, спевамі.

Папулярныя да гэтага часу фізічныя гульні, напрыклад, з мячыкам, улапту, "Укісценя", "Уяркі", "У гарадкі" і іншыя. Гэтыя гульні выпрацоўваюць у дзяцей спрытнасць, кемлівасць, трапнасць, садзейнічаюць здароўю, фізічнай моцы.

Кароткая характарыстыка дзіцячага фальклору не ахоплівае ўсіх аспектаў шматжанравай дзіцячай творчасці і народнай творчасці для дзяцей. Мы спыніліся на найбольш важным, каб паказаць ролю і значэнне дзіцячага фальклору, яго спецыфіку.


  1. Баташэвіч Г.А. Дзіцячы фальклор //Беларуская вусна-паэтычная творчасць. – Мн., 2000. С.495 – 497.

  2. Зуева Т.В., Кирдан Б.П. Русский фольклор. М., 1998. С. 340 – 342.

  3. Шейн П.В. Белорусские песни. СПб., 1873. С.20.

  4. Баташэвіч Г.А. Дзіцячы фальклор. С. 502.

  5. Занько У. Спадчына маёй маці. Мн., 1993. С. 191.

  6. Дзіцячы фальклор/ Склад Г.А. Баташэвіч. – Мн., 1972. С. 395, №746.

  7. Тамсама. С.411, №815.

  8. Тамсама. С.266, №450.

  9. Тамсама. С.325, №534.

  10. Тамсама. С.274 – 275, №466

  11. Тамсама. С.378,№683.

  12. Тамсама. С.379, №686.

  13. Тамсама. С.387, №724.

  14. Романов Е.Р. Белорусский сборник. Вильнюс, 1912. С.553.

  15. Дзіцячы фальклор. С.31.

  16. Тамсама. С.442 -445. №№933. 934, 936, 937.

  17. Тамсама. С.446 – 447. №938.

  18. Тамсама. С.526 – 538. №№1061, 1075, 1076, 1078, 1084, 1085.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка