Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый




старонка8/14
Дата канвертавання01.04.2016
Памер2.66 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   14

Прыказкі і прымаўкі

У багацейшай фальклорнай скарбніцы беларусаў прыказкі і прымаўкі - малыя жанры вусна-паэтычнай творчасці - займаюць асобае месца дзякуючы сваёй устойлівасці, багатай змястоўнасці, поліфункцыянальнасці, запатрабаванасці ва ўсе эпохі і "неўміручасці". У лапідарнай высокамастацкай форме прыказкі і прымаўкі сканцэнтравалі ў сабе шматвяковы жыццёвы і працоўны вопыт, мудрасць народа, яго погляды на сусвет, прыроду, грамадскія з'явы, сямейныя ўзаемаадносіны, працу, асабліва на земляробства, - словам, на ўсё, з чым сутыкаўся і сутыкаецца чалавек у розныя гістарычныя перыяды.

"Прыказкай называецца лаканічнае, часцей за ўсё вобразнае, устойлівае выслоўе з павучальным зместам, якое мае прамы ці пераносны сэнс. У прыказцы выказваецца закончаная думка, якая можа асацыятыўна характарызаваць разнастайныя з'явы дзякуючы шырокім абагульненням. Эстэтычнай завершанасцю вызначаецца і мастацкі вобраз прыказкі. У адрозненне ад прыказкі прымаўка характарызуецца незавершанасцю думкі; яна не мае такога абагульняльнага значэння і выкарыстоўваецца толькі ў канкрэтных выпадках, каб адцяніць, напрыклад, пэўную рысу чалавека, яго ўчынак, раскрыць сутнасць грамадскай або прыроднай з'явы. Сэнс прымаўкі можна зразумець толькі ў кантэксце" - такое азна-чэнне прыказкі і прымаўкі даецца ў падручніку для вышэйшых на-вучальных устаноў "Беларуская вусна-паэтычная творчасць" (С. 390). І з ім можна пагадзіцца. Але ў ніводным парэміяграфічным зборніку прыказкі і прымаўкі асобна не змяшчаюцца таму, што яны маюць шмат агульных рыс, функцый, у выніку чаго іх цяжка адрозніваць

У прадмове да зборніка "Беларускія народныя прыказкі і прымаўкі", складзенага Ф. Янкоўскім, М. Суднік пагаджаецца з думкай, што прыказкі маюць завершаную думку, сэнс якой па-шыраецца на аналагічныя з'явы. Прымаўкі - устойлівыя ходкія выслоўі з незавершанай думкай. Для прыкладу ён прыводзіць фразеалагічнае словазлучэнне "чужымі рукамі жар заграбаць", у якім не хапае выказніка і таму як выслоўе з незавершанай думкай ён гэта выслоўе адносіць да прымаўкі. "Калі ж дадаць адсутны член сказа, прымаўка набывае сэнс сінтаксічна закончанага выказван-ня і ператвараецца ў прыказку, напрыклад: "Любіць чужымі ру-камі жар заграбаць"1.

Разам з тым, М.Суднік лічыць, што "іншы раз прымаўкі па сваёй канструкцыі супадаюць з прыказкамі" і спасылаецца на выраз: "У яго не ўсе дома", - сінтаксічная будова якога, па яго словах, "не дае падстаў для размежавання". Важнейшым крытэрыем у такім выпадку "з'яўляецца сэнс выказвання". Прыведзены выраз не мае сінтэзуючага абагульняючага значэння і можа ўжывацца толькі ў канкрэтным выпадку, таму М.Суднік прыходзіць да вы-сновы, што гэты выраз "будзе нічым іншым, як прымаўкай, паколькі выказванне ў ім звернута да пэўнага чалавека"2.

Разважанні М.Судніка - сведчанне таго, што размежаванне двух жанраў - прыказкі і прымаўкі - справа нялёгкая, патрабуе глыбокага ўдумлівага разгляду не толькі будовы, але і сэнсу афарыстычнага выслоўя, іншых асаблівасцей кожнага з гэтыхжанраў.

Паходжанне прыказак і прымавак даследчыкі выводзяць перш за ўсё з працы, працоўнага вопыту народа, замацаванага ў афарызмах, з назірання за прыродай, з вусна-паэтычныхтвораў - за-моў, песень, казак, апавяданняў, анекдотаў, мудраслоўяў, літаратурных твораў і іншых крыніц. На працягу ўсёй гісторыі чалавецтва ішоў працэс адмірання і ўзнікнення новых прыказак і прымавак, расшырэння іх семантыкі або звужэння значэння, увогуле гэтыя мудрыя паэтычныя творы спадарожнічаюць народу з глыбокай старажытнасці да нашага часу. Сфера адлюстравання рэчаіснасці ў прыказках і прымаўках такая ж разнастайная як само жыццё чалавека ў розныя гістарычныя часы.

Найбольш старажытныя прыказкі, прысвечаныя прыродзе, расліннаму і жывёльнаму свету. У іх адлюстраваліся народныя веды, гаспадарчы практычны вопыт. Перш за ўсё селянін з вялікай пашанай ставіўся да зямлі, своеасабліва абагаўляў яе: "Зямелька багацей за ўсіх". Міфалагічныя ўяўленні адбіліся ў народных па-рэміях аб прыродных стыхіях: вадзе, агню. Моц і небяспечнасць гэтых стыхій адлюстроўваецца па-рознаму, з паказам дабра і зла, якія прыносяць яны людзям: "Вада камень прабівае"; "Вада не бяда: пастаяла і пайшла"; "Дзе вада, там і бяда"; "Вады бойся, як агню"; "Вада і агонь - усяму сіла"; "Загнём не жартуй і вадзе не вер"; "Агонь горш за злодзея: злодзей хоць вуглы пакіне, а агонь нічо-га", "Змалой іскры вялікі агоньбывае".

Успрымаў як боства ў далёкім мінулым народ і сонца. Міфалагема сонца шырока адлюстравалася ў песняхі казках. У прыказках і прымаўках найбольш ярка адбілася сувязь сонца і месяца з га-спадарчай дзейнасцю чалавека, у прыватнасці з яго аграрныміклопатамі: "Колас добра не спее, калі сонца не грэе"; "Усякаму чалавеку адно тое самае сонца свеціць"; "Чым сонца яснее, тым месяц смутнее"; "Маладзік рогі задраў - на пагоду". Зпагодай се-лянін звязваў свае надзеі на ўраджай: "Дожджык у пору - усё роўна, што золата"; "Будзе дождж ісці - будзе хлеб расці"; "Шмат снегу - шмат хлеба". Гаспадарчы вопыт праяўляўся і ў назіраннях за прыродай па прыкметах: "Сустрэў грака - вясну сустракай";"Жаўранак прылятае на праталіну, шпак на прагаліну, жораў з цяплом, ластаўка з лістом"; "Дзяцел дзяўбе ў сцяну, дык мяцеліца будзе"; "Калі бяроза перад вольхай ліст распусціць, то лета будзе сухое, калі вольха наперад - мокрае"; "Калі ўрадзіла ляшчына, то ўродзіць і ярына".

У прыказках надзвычай добра адлюстраваўся народны земляробчы каляндар. Па іхсэнсу селянін арыентаваўся ў сваёй працы. Напрыклад, па прыкметах пагоды ў пэўныя месяцы прадказвала-ся пагода ў іншыя поры года: "Студзень імглісты - мокры год, студзень халодны - позняя вясна і дажджлівае лета"; "Калі ў лютым трываюць сталыя марозы - лета гарачае"; "Люты халодны і сухі -жнівень гарачы"; "Які сакавік, такі красавік"; "Сухі мароз, моцны май - будзе жыта, як гай" і г.д.

Разгледжаная намі невялікая частка прыказак і прымавак з'яўляецца дастатковым сведчаннем таго, наколькі шырока адлюстраваўся ў іх аграрны вопыт селяніна і якую ролю яны адыгрывалі.

Працавіты беларускі народ ярка выказаў у сваіх парэміях адносіны да працы, якую ён славіць, а ганьбіць бяздзейнасць. Па стаўленню да працы ацэньваецца чалавек: "Працы і світкі не саромейся", "Праца і сіла горы звернуць", "Хто гадуе, той і мае", "Хто працуе, таму і шанцуе", "Не той харош, хто тварам прыгож, а той харош, хто на справу гож", "Дай, Божа, усё ўмець, да не ўсё рабіць", "Якая справа, такая й слава", "Хто рана ўстае, таму Бог дае", "Паспяшыш - людзей насмяшыш", - гэтыя і шматлікія іншыя беларускія прыказкі і прымаўкі выразна адлюстроўваюць на-родны погляд на працу як крыніцу чалавечага жыцця і дабрабыту.

Вялікая тэматычная група прыказак і прымавак прысвечана матэрыяльнаму быту: сядзібе, жыллю, жывёлагадоўлі, харчаван-ню, адзенню і інш. Гаспадарлівасць селяніва ацэньвалася перш за ўсё па знешняму выгляду падвор'я: "Паглянем, што ў вас робіцца ў двары - скажам, якія вы гаспадары", "Не пытайся які гаспадар, як вароты падаюць". "У добрага гаспадара ўсё ёсць", "Свой дваро-чак, як вяночак", - сцвярджае народная мудрасць.

Ва ўсе часы для кожнага чалавека важнейшай каштоўнасцю было жыллё, і гэта не магло не адбіцца ў прыказках і прымаўках:"Свая хатка як родная матка", "Чужая хата гаршэй ката", "Не дай Бог у чужой хаце жыць, у чужой хаце печы паліць", "У сваёй ха-це і вуглы памагаюць". Але, як гаворыцца ў прыказцы: "Не слаўна хата вугламі, да пірагамі", "У рабочай хаце густа, а ў лянівай пу-ста", "ЯкаяАгатка, такая і хатка", "Ухатухоцьдрэнналезці, абы было што есці". І сапраўды, у любой хаце "Благая чэсць, калі не-чага есць", "Хоць вазьмі ды зубы на паліцу палажы".

Для селяніна важней за ўсё быў хлеб. Аб гэтым сведчаць многія прыказкі і прымаўкі: "Хлеб - усяму галава"; "Не той багаты, хто мае срэбра і золата, а той багаты, хто мае хлеб"; "Найс-мачнейшы хлеб ад сваёй працы"; "Калі ёсць хлеб ды вада - гэта не бяда"; "Без хлеба няма абеда". Цікава суадносіцца хлеб з рознымі членамі сям'і: "Хлеб не зяць - паглядзяць ды з'ядзяць", "Хлеб не нявеста: як спячэцца, так і з'есца", "Хлеб не свякроў, з'ядзім да пакроў", "Хлеб не маці, не будзе касцей аб'ядаці". Па колькасці прыказкі і прымаўкі пра хлеб пераважаюць усе іншыя, прысвечаныя харчаванню. У іх адлюстравалася вялікая пашана людзей працы да хлеба як асновы харчавання.

Вялікую групу складаюць прыказкі і прымаўкі, прысвечаныя грамадскаму жыццю ў розныя гістарычныя перыяды. Свае патрыятычныя пачуцці народ выказаў трапнымі парэміямі: "У родным краю, як у раю", "Дарагая тая хатка, дзе радзіла мяне матка", "Усюды добра, а дома лепей", "Не дай, доля, у прымах жыць і на чужыне загінуць", "Родная зямля - маці, чужая ста-ронка - мачаха".

Як і ў творах іншых фальклорных жанраў, у прыказках і прымаўках адлюстраваліся сацыяльныя адносіны ў розныя эпохі: прыгону ("Паны балююць, а мужыкі гаруюць", "У пана горла - прорва: тысяча працуе, адзін прагарцуе", "Ці ад пана, ці ад цівуна, а ўсё баліць ад бізуна"); капіталізму ("Каза лазу дзярэ, казу дзярэ пастух, пастуха дзярэ пан, а пана дзярэ юрыст, а юрыста чартоў трыста", "Як з гангуркі руды не вымыеш, так з хазяіна праўды не вызнаеш").

Нямала існуе прыказак, у якіх ухваляецца калектывізм, сяброўства: "Моцны статак чарадою, а людзі грамадою", "Калі робіш укупе, не баліцьу пупе", "Бярыся дружна - не будзе грузна", "Новых сяброў нажывай, але і старых не забывай".Традыцыйныя народныя прыказкі актыўна выкарыстоўваліся ў савецкі час, жывуць яны і зараз. Прапагандысцкую і выхаваўчую ролі адыгралі прыказкі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Многія з іх мелі сатырычную накіраванасць: з'едліва выкрывалі злачынствы фашысцкіхлюдаедаў, бязлітасна ганьбілі здраднікаў.У нас няма магчымасці прааналізаваць усе тэматычныя групы прыказак і прымавак, але і разгледжаныя намі даюць уяўленне аб іх разнастайнасці, полісемантызме, поліфункцыянальнасці, мас-тацкай дасканаласці.Мастацкае майстэрства народа, якое ляжыць у аснове беларускіхпрыказак, найлепш і арыгінальна даследуецца ў манаграфіі МА.Янкоўскага "Паэтыка беларускіх прыказак" (Мн., 1971), у якой аўтар глыбока раскрыў асацыятыўнасць прыказак, характар іх вобразаў, ролю слова ў стварэнні і абмалёўцы мастацкага вобраза ў парэміях, інтанацыйна-рытмічную і гукавую структуру прыказак.




  1. Беларускія народныя прыказкі і прымаўкі /Склаў Ф.Янкоўскі. - Мн., 1957. С.15. 98.

  2. Тамсама.


Загадкі

Загадка - адзін з самых старажытных фальклорных жанраў. Яшчэ Арыстоцель пры разглядзе паэтычнага мастацтва трапна на-зваў загадку добра складзенай метафарай. Існуе нямала азначэн-няў загадкі. У.І.Чычыраў даваў, напрыклад, такую дэфініцыю загадкі: "Загадка - іншасказальнае апісанне якога-небудзь прадмета, дадзенае звычайна ў форме пытання"1. Далей ён падкрэсліваў, што "асноўны прыём апісання ў загадцы - метафара (прыпадаб-ненне па падабенству)"2. Н.С.Гілевіч, якому належыць самае цікавае і грунтоўнае даследаванне паэтыкі загадак, даў наступнае аз-начэнне загадкі: "Загадка - мудрагелістае пытанне, якое падаецца ў форме дасціпнага, кароткага, як правіла, рытмічна арганізава-нага апісання якога-небудзь прадмета ці з'явы"3. Згэтым азначэннем, як і дэфініцыяй У.І.Чычарава, можна пагадзіцца. Дасканала вызначае асноўныя жанравыя рысы загадкі А.І.Гурскі. Ён піша: "Загадку можна вызначыць як іншасказальны твор малой формы (парэмія), у аснове якога ляжыць мастацкае параўнанне разнас-тайных з'яў і прадметаў рэчаіснасці на аснове іх падабенства, як паэтычную дасціпную выдумку; накіраваную на ўжыванне загада-нага з мэтаю выпрабавання розуму, кемлівасці чалавека і яго здольнасці да паэтычнага бачання свету"4.

Важнейшымі функцыямі загадак з'яўляюцца: праверка і трэніроўка кемлівасці людзей, развіццё іх лагічнага і паэтычнага мыслення, умення пазнаць навакольную рэчаіснасць у іншасказальных вобразах. Нямалаважнымі з'яўляюцца таксама павучальная, выхаваўчая, пацяшальна-забаўляльная, гульнёвая функцыі і іншыя. Такім чынам, загадка як жанр поліфункцыянальная.

Змест загадак характарызуецца шматлікай тэматычнай разнастайнасцю, што абумоўліваецца іхсувяззю з жыццём і працай селяніна, яго гаспадаркай і бытам. Класіфікацыя і тэматычная сістэматызацыя загадак грунтоўна распрацавана А.І.Гурскім5, які вылучыў пяць вялікіхтрадыцыйныхгруп загадак: "Прырода і чалавек", "Гаспадарка і матэрыяльны быт", "Грамадскі і сямейны быт", "Культура", "Загадкі-жарты, загадкі-задачы". Асобна сістэматызаваў ён загадкі савецкага часу. Такая ж класіфікацыя і. Русское народное творчество. загадак ажыццёўлена ў томе БНТ "Загадкі" (1972), складзеным М.Я. Грынблатам і А.І.Гурскім.

Раздзел "Прырода і чалавек" пачынаецца з загадак пра неба, нябесныя свяцілы. "Сіняя дзяружка ўвесь свет пакрыла", - так выразна адлюстроўваецца ў загадцы неба. А вось загадкі аб сонцы: "Кругленька, беленька ўсяму свету міленька", "Маленька, залаценька ўсё поле асвеціць", "Бегла ліска каля лесу блізка: ні следу спазнаць, ні ліску дагнаць". У шэрагу загадак сонца паўстае ў вобразе "краснай дзявіцы", "пціцы-верацяніцы", "пціцы-вертаціцы", "пцічкі-веранічкі", "пціцы-вертаціцы" і інш. (Напрыклад: "Стаіць верадуб, на тым дубе-верадубе сядзіць пціца-вертаціца, ніхто не дастане: ні цар, ні царыца, ні пракрас-на дзявіца"), Такія загадкі часам уваходзяць у замовы як іх сас-таўныя часткі.

Вялікая група загадак з гэтага раздзела прысвечана зямлі і вадзе. У іх, як і ў іншых фальклорных творах, але своеасабліва, у адпаведнасці са спецыфікай жанру, адлюстравалася шаноўнае стаўленне народа да зямлі ("Што нас корміць, а есці не просіць?", "Мяне б'юць, калоцяць, варочаюць, рэжуць, я ўсё цярплю і ўсім дабром плачу"): іншасказальна дасціпна, часам з нейкім страхам перад стыхіяй, абмалёўваецца вада ("Без ног бя-жыць, без век глядзіць", "Еду, еду на сівым дзеду, сухалінай па-ганяю, на смерць паглядаю"). Некаторыя стыхіі і з'явы прыроды прыпадабняюцца да жывёл: у многіх загадак, напрыклад, гром падобны да рыкання вала ("Рыкнуў вол на сто гор, на сто печак, на сто рэчак, на сто розныхгарадоў", "Раўнуў вол на сто гор, на тысячу азёр"), часам жа - да жарабца ("Сівы жарабец на ўсё царства заржаў"); рух ветра своеасабліва адухаўляецца ў сваіх дзеяннях: "Без крыл лятае, без ног бяжыць", "Без рук, без ног, а вароты адчыняе", "Не мае рук, але зрывае з дрэў лісце. Не мае вус-наў, а вые і свішча. Хто гэта такі?".

Багата прадстаўлены ў загадках раслінны свет. У многіх загадках дрэвы, злакі паўстаюць жывымі істотамі: "Летам адзяваецца, зімой раздзяваецца", "Ляцела без крыла, села без сука, зварыла кухарка без агня, ела паня без зуба" (жыта).

Дасціпна, нярэдка з гумарам падаюцца ў загадкаххатнія жывёлы: "На дварэ стаіць гара: чатыры тыкі, дзве матыкі, сёмы за-махайла" (карова), "Семсот свішчуць, чатыры плешчуць, два слухаюць і два нюхаюць, два глядзяць" (конь), "Шардзюрыла-бардзюрыла па-нямецку гаварыла, рогам траву ела" (гусь).

У раздзеле "Гаспадарка і матэрыяльны быт" шырока адлюстраваліся прылады земляробства, промыслы і рамёствы, харчаванне, жыллё, хатні інтэр'ер, адзенне і абутак чалавека і інш. Не так лёгка адгадаць такія загадкі: "Матка з локаць, бацька з са-жань, а дзеткі па каршачку" (граблі), "Рагаты, а не бык, хватае, ды не сыт, людзям аддае, сам аддыхаць ідзе" (серп)., "Два кабаны б'юцца, сякуцца, праміж іх пена цячэ" (жорны), "Які гэта звер: зімой есць, а летам спіць, цела поўнае, а крыві не мае? Сесць на яго сядзеш, а з места цябе не звязе" (печка), "Мае чатыры нагі, а не звер" (ложак), "Ішоў, ішоў, дзве дарогі знайшоў і ў абедзве пайшоў" (штаны).

Значна менш загадак, у якіх адлюстроўваліся грамадскія і сямейныя адносіны. У гэтым раздзеле асабліва цікавыя загадкі аб сваяцтве: "Два браты, а адзін з іхмой дзядзька. Хто другі?" (бацька), "Сядзіць дзіця на гародзе, сядзіць і гаворыць: "У мяне ёсць бацька, маці, а я ім не сын" (дачка).

У пазней узнікшых загадках адлюстравалася развіццё культуры, адукацыі. У іх змесце фігуруюць кніга, папера, аловак, му-зычныя інструменты і інш. ("Не куст, а з лісточкамі, не рубашка, а сшыта, не чалавек, а расказвае" (кніга).

3 прыведзеных прыкладаў відаць тэматычная разнастайнасць беларускіх загадак, іхасноўныя асаблівасці, шырыня метафарычнага і іншасказальнага адлюстравання рэчаіснасці. Таму мы абмяжуемся сказаным аб тэматыцы твораў гэтага жанру. Загадкі ў многім падобны да прыказак: перш за ўсё мастацкай вобразнасцю, лаканічнасцю, афарыстычнасцю, рытмічнасцю, рыфмоўкай. У загадках выкарыстоўваюцца традыцыйныя фальклорныя мастацкія прыёмы і вобразна выяўленчыя сродкі: метафара, метанімія, параўнанне, эпітэты, персаніфікацыя, алегорыя, гіпербала, гратэск, іронія і інш.

Структура загадкі ўяўляе сабой своеасаблівы дыялог, у якім хтосьці загадвае, а іншы адгадвае. Нямала загадак будуецца на прамым пытанні, многія іншыя змяшчаюць мудрагелістае апісанне прадмета або некалькіх прадметаў, якія адгадваюцца па дзеяннях, неабходных для стварэння пэўных рэчаў: "Білі мяне, білі, білі, калацілі, на кавалкі рвалі, рвалі, па полі цягалі, на ключ замыкалі і на стол паслалі" (лён, настольнік). Шэраг загадак маюць форму маналога, дыялога; часам жа ў размове прымае ўдзел тры асобы:

"Чатыры нагі маю, але не звер, пух і пер'я маю, але не птах, душу і цела маю, ды не чалавек" (ложак);

"Вылезла Чура з пячуры і пытае ў Таратона: "Таратон, Таратон, а дзе Мар'я Хапоўна?" - "На крутой гары, ды на каменнай" (мыш, таракан, кошка);

"Адзін кажа: "Світай, Божа". Другі кажа: "Не дай, Божа". Трэці кажа: "А мне ўсё роўна: як удзень, так і ўночы, стаю, вытрашчыўшы вочы" (ложак, дзверы, акно).

Традыцыйныя загадкі добра захаваліся і ў наш час, ствара-юцца яны і зараз, працягваюць выконваць многія з традыцыйных функцый, найбольш пазнаваўчую, навучальную, пацяшальную, гульнёвую, выпрабавальную (кемлівасці). Створаныя ў савецкі час загадкі адлюстравалі дасягненні ў навуцы, тэхніцы, культуры. У якасці прадметаў для загадвання ўводзяцца: трактар, камбайн, аўтамашына, паравоз, самалёт, радыё, тэлебачанне, тэлевізар, тэлеграф і інш.

Загадкі і зараз цікавяць не толькі дзяцей сваёй дасціпнасцю, мудрагелістасцю, дасканаласцю мастацкай формы, шырынёй ад-люстравання рэчаіснасці, а і дарослых, што і абумовіла іх папу-лярнасць у народзе.




  1. Чичеров В.И. Русское народное творчество. М., 1959. С. 322.

  2. Тамсама. С.328.

  3. Гілевіч Н.С. Паэтыка беларускіх загадак. Мн., 1976. С. 73.

  4. Гурскі А.І. Беларускія загадкі: Даследаванне жанру. – Мн. 2000. С.10 – 11.

  5. Тамсама. С.25 – 26.


Казкі

У класіфікацыі народна-паэтычнай прозы казкі вылучаюцца як адзін з такіх жанраў, які па зместу, сістэме вобразаў, ад-носінах да рэчаіснасці і паэтыцы дзеліцца на жанравыя разнавіднасці: казкі пра жывёл, чарадзейныя, сацыяльна-бытавыя, навелістычныя. Да гэтых асноўных разнавіднасцей накаторыя даследчыкі далучаюць дакучныя, кумулятыўныя, а таксама сатырыка-гумарыстычныя казкі.

Тэрміну казка К.П.Кабашнікаў, беларускі даследчык народнай прозы, дае такое азначэнне: "Казка - гэта мастацкае, вуснае, у пераважнай большасці празаічнае апавяданне сацыяльна-бытавога, фантастычнага або навелістычна-авантурнага зместу, якое адлюстроўвае рэчаіснасць праз прызму фантазіі, выдумкі, фальклорнай умоўнасці і заключае ў сабе дыдактычна-павучальны сэнс"1.

Казкі пра жывёл вызначаюцца перш за ўсё тым, што галоўнымі персанажамі іх з'яўляюцца жывёлы, птушкі, якія ў некаторых творах сутыкаюцца і з людьмі. На думку даследчыкаў, казкі пра жывёл - адны з самых старажытных разнавіднасцей фальклорнай прозы. У іх адлюстраваліся міфалагічныя ўяўленні старажытных людзей, назіранні за прыродай і навакольным светам, у іншасказальнай форме - грамадскія адносіны і інш. На змест казак уплывалі татэмістычныя погляды, рэлігійныя вераванні, прымхі.

Папулярнымі казкамі сталі творы з персанажамі лясных звяроў - мядзведзя, льва, ваўка, лісы, зайца, дзіка; хатніхжывёл - каня, барана, ката, свінні, сабакі і інш; птушак. Кожны з персанажаў надзяляецца пэўнымі рысамі. У шэрагу казак надзвычайнай хітрасцю вылучаецца лісіца: яна абхітрае рыбалова -прыкідваецца мёртвай, а калі ён кінуў яе на воз, выкідвае рыбу, а потым ашуквае ваўка, у выніку чаго прымярзае яго хвост ў палонцы, якім ён "ловіць" рыбу, абрывае хвост, уцякаючы ад людзей; верыць лісіцы, што тая есць свае мазгі і забіваецца насмерць аб сцяну галавой2. У другой казцы лісіца здолела абхітрыць ваўка, мядзведзя, дзятла і выбілася з бяды3. Каб абхітрыць мядзведзя і падвесці яго да пасткі, ліса крывадушна прыкідваецца веруючай. На словах спачувае галоднаму мядзведзю, паказвае яму мяса ў пастцы, сама ж запэўнівае яго, што яна каталічка, і ў сераду посціць. Калі ж мядзведзь трапіў у пастку і яго падняло ўгару, яна пачала есці мяса. У камічным дыялогу паміж імі раскрываецца крывадушша і здрадніцтва лісы. Мядзведзь гаворыць ёй:

-Кумка-галубка, табе ж серада!

-Э, кумок-галубок, няхай той серадзіць, хто ўгару глядзіць!4

У казках пра жывёл незаўсёды вытрымліваецца іерархія: мацнейшы звер часцей за ўсё не перамагае слабейшага. А наадварот. Болыы таго, калі ліса захапіла хатку зайца, яе адтуль не мог вы-гнаць ні мядзведзь, ні воўк, а певень5: птушка, з якой у рэчаіснасці яна вельмі лёгка спраўляецца і нярэдка ўжывае ў ежу.

У некаторыхказкахлісу перамагае мудры кот і нават "дурная" варона, якая трапіла ў яе лапы і папрасіла яе не рабіць так як яе маці: "возьме два рэшаты, зложыць адно к аднаму, усадзіць" яе "і з гары як пачнець катаць, дык ні костачкі, ні пярынкі! - усё разляціцца". Калі ж ліса менавіта так і зрабіла, "рэшаты разля-целіся, а варона паляцела..."6.

У беларускіх казках пра жывёл дзеючымі асобамі з'яўляюцца звычайна тыя звяры, хатнія жывёлы, птушкі, якія жывуць на тэрыторыі краіны. Але ёсць і такія беларускія казкі, у якіх галоўным персанажам паўстае леў. Напрыклад, у казцы "Як конь стаў старшым за льва" леў патрабуе да сябе павагі ад каня:

-А ты, стары харлаку! То ж я леў, чаму ты мне паклону не аддаеш?

Конь апраўдваецца, называе льва найяснейшым кролем. Аднак у спрэчцы конь перахітрае льва, вымушае прызнаць, што ён дужэйшы: падковай аб камень выбівае іскры, леў жа лапамі не здолеў зрабіць гэтага. Вымушан быў леў сказаць ваўку, што конь ад яго каралеўства адабраў. Цікава, што і ў гэгай казцы, і ў другой - "Леў і воўк“- леў пры спробе паказаць каня ваўку хапае яго гак, што душыць насмерць, але лічыць прычынай гібелі ваўка смяроіны спалох пры адным толькі поглядзе на каня
("-Эх ты, хвалько: толькі ўбачыў яго і то ужо самлеў. А я прабаваў з ім сілу, - кажа леў"7). Разам з тым, казак пра льва ў беларускім фальклоры няшмат, щто абумоўлена адсутнасцю гэтага звера ў сап-раўдпасці. У адной казцы нават апавядаецца, чаму у нас няма львоў: чалавек пачаставаў льва цэлым цэбрам хмелю (з мёдам і гарэлкай), пасля паздзіраў скуру на нагах па калені. Калі леў "вы-цверазіўся", пабег "да такога краю, дзе хмелю няма" (казка "Чаму леў уцёк з нашай стараны"8).

Другі па папулярнасці персанаж пасля лісы ў беларускіх казках пра жывёл - воўк. Галоўныя рысы яго: ненажэрнасць, прагнасць, спрытнаснь пры нападзе на ахвяру, дурасць. У некаторых казках воўк звяргаецца да Бога з просьбай наталіць яго голад. Бог дае дазвол з'есці плаціцу, вокуня і інш. Ён жа з'ядае каня, карову, кабылу з жараб'ём і застаецца галодным (казка "Галодны воўк"9). Амаль у кожнай казцы пра ваўка выяўляецца яго дурасць. Адна казка так і называецца "Дурны воўк"10. У ёй воўк скардзіцца святому Ягор‘ю: "-Госпадзі! Я хачу есці!" Ягор'я дазваляе з'есці гусей, але гусі ашукалі воўка і паляцелі. Дазваляе Ягор'я з'есці свінню, але і свіння абхітрае ваўка. Нават баран, пра якога існўе прымаўка: "дурны, як баран", - і той абдурвае яго: прапануе стаць у лашчыне, разявіць рот, і ён сам ускочыць у рот. Баран так даў воўку ў лоб, што той перавярнуўся, а баран уцёк. Яшчэ больіная дурасць праяўляецца ў воўка пры канфлікце з чалавекам.

Увогуле ж усе жывёлы, і птушкі і нават насякомыя надзяляюцца ў казках здольнасцю гаварыць па-чалавечы, паводзіць сябе, як людзі. Па сутнасці праз паказ жыцця і канфліктаў у асяроддзі жывёл адлюстроўваюцца адносіны ў грамадстве: асуджаецца крыважэрнасць, лютасць, зло, несправядлівасць, ашуканства, прагнасць і іншыя заганы.

Пры адсутнасці ў Беларусі цара звяроў льва ў казках над звярамі пануе мядзведзь як самы дужы, але не самы разумны, як відаць з прыведзенай вышэй казкі. У шэрагу казак ("Ліска і кот", "Кот, ліса, воўк", "Як коцік велькія звяры папалохаў", "Кот, лісіца і звяр'ё", "Кот-лавун"11) мядзведзь палохаецца ката (дарэчы, кот - адзін з самых папулярных персанажаў з хатніх жывёл): яго мяуканне ("мяў-мяў") успрымаецца ім як "мала" (мядзведзь гаворыць, гледзячы, як кот есць мяса і мяўкае: "Іш, сам малы, а есць пабагату".).

3 птўшак персанажамі казак з'яўляюцца варона, воран, дзяцел, дрозд, сарока, сокал, певень, курачка і іншыя. Царом усіх птушак у казцы "Пціцы на Русі" выступае арол. Да яго птушкі звяртаюцца з вялікай пашанай, называюць яго бацюшкам царом. Арол сядзіць на сасне і слухае скаргі, просьбы, кагосьці мілуе, каго карае, камусьці дваранскае званне дае. Для прыкладу прывядзем урывак дыялогу з казкі. Варона падала скаргу на вераб'я:

"-Бацюшка цар-арол. Рассудзі мяне з вераб'ём: ізбіў ён мяне, дыхание закладаець!

Арол весьма асярчаў, крыкнуў громка:

-Верабей, падзі сюды!

Верабей падбяжаў прама і картуз скінуў і гаворыць:

-Чаго ізволіце, цар-арол?

Гаворыць арол:

-Ты за што, брацце, варону ізбіў і іскалечыў, што яе дыханне закладаець?

Верабей гаворыць:

-Бацюшка цар-арол, як яе не біць і як яе, дуру, не калаціць?.."

І доўга тлумачыць, што варона перашкаджае селянінў працаваць.12

Як справядліва адзначае К.П. Кабашнікаў, беларускія казкі аб жывёлах "узбагачаюць паэзію славян новымі сюжэтамі, вобразамі, мастацкімі сродкамі. Хаця большасць сюжэтаў беларускіх казак аб жывёлах мае паралелі з казкамі іншых народаў і адзначана ў міжнародных паказальніках, многія творы або дапаўняюць і пашыраюць вядомыя сюжэты, або зусім не маюць варыянтаў у вусна-паэтычнай творчасці славян"13. Сярод такіх твораў ён называе казкі "Дзяцел, воўк і лісіца", "Адчаго ваўкі званка баяцца" і іншыя.

Вельмі важна, што ў многіх казках пра жывёл ярка адлюстравалася беларуская прырода, сялянскі побыт, канфлікты, якія выклікаюць асацыяцыі з рэчаіснасцю. Большасць казак пра жывёл з цікавасцю ўспрымаецца дзяцьмі, але шэраг казак прызначана для дарослых: ідэины сэнс іх не пад сілу зразумець дзецям.

Мы не ставілі задачу прааналізаваць усе сюжэты беларускіх казак пра жывёл, ахарактарызаваць усе іх вобразы, выбралі для прыкдаду толькі некаторыя з найболыи цікавых і дасканалых у мастацкіх адносінах творы, якія даюць уяўленне пра беларускі жывёлыіы этнас. Неабходна падкрэсліць, што і зараз гэтыя творы не страцілі сваей дыдактычнай функцыі, асабліва для дзяцей.

У томе серыі "Беларуская народная творчаець“ (БЫТ) "Казкі пра жывёл і чарадзейныя" разам з казкамі аб жывёлах змешчана некалькі кумулятыўных казак ("Верабей на былінцы", "Быль і верабей", "Верабей і быліна", "Пятух і кўрачка“, "Ляшчынка і пятушок“, "Курачка і петушок", "Курачка раба", "Казёл барада", "Каза у арэхах" і іншыя, і адііа дакучная ("дакучлівая") казка.

Кумулятыўныя казкі вылучаюцца як асобная група твораў на падставе структурных і стылявых асаблівасцей. Кампазіцыя мае экспазіцыю, кульмінацыю і канцоўку. У кумулятыўных казках паўтараюцца аднолькавыя дзеянні (розных персанажаў), якія ланцугова нарашчваюцца, узмацняюць напружанне, а потым нібы раскручваюцца назад і нечакана заканчваюцца. Характэрным прыкладам можа быць казка "Каза ў арэхах". У ей казёл з казой нашчыпалі тры мяхі арэхаў, а чацвёрты - шалухі, але каза адмовілася ісці дамоў.

" - Падажджы ж, каза, нашлю я на цябе ваўкоў! Ваўкі, ваўкі, ідзіце казу есці!

Ваўкі не йдуць казы есць: няма казы з арэхамі, няма казы з калёнымі!

-Падажджыце ж, ваўкі, нашлю я на вас мядзведзя. Мядзведзь, мядзведзь, ідзі ваўкоў драць!

Мядзведзь не йдзе ваўкоў драць, ваўкі не йдуць казы есць: няма казы з арэхамі, няма казы з калёнымі!.." 14 і г.д.

Па-іншаму разгортваецца дзеянне ў казны "Казёл-барада": у ей ланцугова дэтэрмінуюцца ўчынкі адзін за адным:

"Казёл-барада ды прадаў варата, купіў касу.

-Нашто каса?

-Сена касіць.

-Нашто сена?

-Кароўку карміць, малачко даіць.

-Нашго малачко?

-Пастушкі карміць15... і да т.п.

Дакучная казка - гэга часцей за ўсё жаргоўная пародыя на чарадзейную казку. Яна можа быць ведьмі лаканічнай і бясконцай. Напрыклад: "Ішоў бай па сцяне ў чырвоным жупане. Баяць далей, ці не? - Баяць! - Ішоу бай па сцяне у чырвоным жупане..." і так далей, пакуль не надакучыць.

Казка, змешчаная ў томе - "Нудная (дакучлівая) байка", мае рысы і кумулятыўнай, і дакучнай казкі: у ей ланцугова паўтараюцца з нарастаннем дзеянні, але не аднолькавыя, а розныя, выкананне якіх узаемна звязаны паміж сабой. Дакучныя казкі звычайна апавядалі дзецям.

Асноўнай жанравай разнавіднасцю казкі даследчыкі лічаць чарадзейную казку. Паходжанне чарадзейнай казкі вучоныя адносяць да глыбокай старажытнасці і звязваюць з міфамі і абрадамі. Асноўныя асаблівасці фарміравання казкі адбываліся яшчэ у першабыіным ладзе, але кожная эпоха накладвала адбітак на змесг, сістэму вобразаў, структуру і стыль чарадзейных казак. Важнейшай вызначальнай рысай гэтай казачнай разнавіднасці з'яўляецца своеасаблівая фантастика, для якой характерны чарадзейныя персанажы незвычайнай сілы і незвычайных здольнасцей, цўдоўныя чарадзейныя памочнікі - жывёлы, цудадзейныя прадметы, міфалагічныя істоты, хтанічныя пачвары - носьбіты зла, ворагі чалавека.

Яшчэ Я.Ф. Карскі вылучаў сярод фантастичных казак творы, "у якіх у вобразе людзей выступают, так званыя міфалагічныя істоты", першае месца сярод якіх "займаюць апавяданні пра Бабу-Ягу"16. Даследчык падкрэсліваў, што "Баба-Яга не заўсёды выступае як галоўная дзеючая асоба, але лёс герояў наогул у многім залежыпь ад яе... 3 сябе ўяўляе вялізарную пачварную істоту; ездзіць яна ў ступе: "Уссела яна на ступу, качаргой паганяець, памялом след замятаець". У большасці казак Яга злая істота, аднак можна назваць выпадкі, калі яна з'яўляецца і добрай памочніцай героя..."17. Часцей за ўсё Баба Яга ў казках з'яўляецца, па словах Я.Ф. Карскага, “злою ведзьмай, людаедкай". Сапраўды, у казках са "Смаленскага этнаграфічнага зборніка" (1891, ч.І) У.М. Дабравольскага Баба-Яга-Касціная Ныга. якая “на ступе ездзіць, таўкачом паганяіць, пумялом след замітаіць", загадвае сваім дачкам спекці у печы траіх братоў (па чарзе: большы, сярэдні, малодшы), каб з'есці іх. Дурны брат, якога замест сябе падстаўляюць разумныя браты, адпраўляе ў печ на лапаце старэйшую, сярэднюю і малодшую дачку Бабы-Ягі, якіх яна з'ядае: думае, што есць братоў. Дўрань забівае і Бабу-Ягу. Аднак сюжэт "Баба-Яга - людаедка дзяцей" (СУС- ЗЗЗС), зафіксаваны ў рускім фальклоры, у беларускай вусна-паэтычнай гворчасці не адзначаны. Ўвогуле Баба-Яга не надта пашыраны вобраз у бсларускіх казках- часцей дзейнічае ў іх ведзьма. Рэдка сутракаецца ў беларускім казачным эпасе Кашчэй Бессмяротны. Сярод злых звышнатуралыіых істот у бсларускіх казках часцей сустракаецца шматгаловы змей, часам Цмок

Вялікай папулярнасцю карыстаўся не толькі ў беларускім, але і ў рускім, і ўкраінскім фальклоры сюжэт "Пераможац змея", запісаны і апублікаваны ў дзесятках вырыяптах (СУС ЗООг=АА-ЗООА). У казцы "Як тры змяі тры каралеўны на той свет пахваталі“, запісанай М.Федароўскім. дзейнічаюць міфалагічиыя істоты-шмалталовыя змеі, якія спускаюцца на зямлю з хмар і захопліваюць сясцёр-каралеўнаў: дванаццацігаловы - старшую, дзевяцігаловы - сярэднюю і шасцігаловы - малодшую. Змеяборцам у казцы выступав каралевіч, якому з дапамогай сясцёр удаецца перамагчы ўсіх змеяў і вызваліць сясцёр, а дзякуючы цудоўным памочнікам (птушцы, пчолам і мурашкам) - пераадолець самыя цяжкія перашкоды і вярнуцца да караля. Сюжэты пра змеяборства разгортваюцца ў розных абставінах, па якіх можна вызначыць час узнікнення казак, светапогляд яго стваральнікаў. У сюжэце пра вяртанне змеяборцам захопленых змеямі нябесных свяціл адлюстроўваюцца, напрыклад, касмаганічныя і касмалагічныя ўяўленні сгаражытнага чалавека. У пазней створаных казках адбіліся класавыя супярэчанні ў грамадстве.

У казцы “ Іванка Прастачок", запісанай А.К.Сержпутоўскім у канцы XIX ст., выдатны казачнік Рэдкі згадвае спачатку пра той час, калі людзі жылі "бы у раю: гаравалі, працавалі да й бяды не малі... Толькі ось аткуль узяўся й пачаў сюды лягаць страшны Змей: пачаў лятаць, пачаў дабро цягаць, а нарэшце и людзей хватаць да к сабе цягаць". Далейшыя дзеянні змея нагадваюць бясчынствы феадалаў, якія прымушалі захопленых людзей "будаваць харомы, акопваць іх канавамі, абсыпаць валамі да абгароджваць частаколам, каб ніхто не мог улезці"18. Зразумела, казка - мастацкі твор і ў ім рэчаіснасць адлюстроўваецца праз мастацкую выдумку, а ў чарадзейных казках з дапамогай фантастыкі, прыёмаў перабольшвання, гіпербалізацыі, у пэўнай ступені праз прызму сатырычнага згушчэння фарбаў у выкрыцці антынародных сацыялыіых з'яў.

3 гісторыі фалькларыстыкі савецкага часу вядома, што пры аналізе вусна-паэтычных твораў даследчыкі часам захапляліся сацыялагізаваннем, даходзілі да вульгарнага сацыялагізму. Але ў гэтай казцы відавочна адлюстраванне ангаганістычнага супрацьстаяння: узмацненне сацыяльнага прыгнёту і жорсткіх здзекаў з паднявольных людзей, якія "пухнуць ад голаду да мруць, бы мухі. I чым далей, тым гарэй: няма спосабу, няма ратунку ад ліхога Змея. Тым часам тые людзі, што іх Змей навалачыў у свае харомы, жаруць сабе люцкое дабро, нічога не робляць да толькі сала гадуюць. Дак от не толькі Змей, але й яны, забыўшы сваіх бацькоў да братоў, пачалі па шляхох вылазіць з агародаў, бы мурашкі з муравейніка, началі хадзіць па свету да адбіраць у людзей іх дабро. I стало людзям гарэй ат людзей, як ат Змея, бо, ведамо, гэтых ліхіх слуг Змея вельмі много... Няма ў іх літасці - з жывога шкуру дзяруць". У казцы прама гаворыцца, што менавіта з такіх людзей "узяліся паны Свіньскіе, Ваўкі й другіе". Нельга не асацыіраваць загніванне Змея з аджываннем старога несправядлівага грамадскага ладу. Ад Змея загніліся і паны. "Яшчэ гарэй стала людзям, бо паны гніюць, ядзяць іх чэрві. Точаць іх жукі... От служаць людзі дохламу Змею, служаць тым гнілым паном, атдаюцъ ім апошняе, а самі ходзяць галодные, халодные да толькі за працаю свету Божаго не бачаць"19. Змеяборцам у гэтай казцы выступаў Іванко Прастачок, у вобразе якога ўвасоблены заступнік, здольны не толькі раскрыць людзям вочы на праўду, але падняць іх па барацьбу за перамогу сацыялыіай справядлівасці.

Пераможцамі змея ў чарадзейных казках выступаюпь багатыры, Іван Сучкін сын Залатыя пугавіцы, Іван Кабылін сын, Кацігарошак і іншыя. Узнікненне іх вобразаў, а таксама вобраза Івашкі Мядзвежага вушка, цудоўных памочнікаў жывёл даследчыкі звязваюць з татэмізмам, а К.П.Кабашнікаў некаторыя з іх лічыць мастацкім адлюстраваннем барацьбы мінарата і маярата.20

У.Я.Проп на падставе глыбокага даследавання вобраза змея ў казцы прышоў да вываду, што "матыў змеяборства развіўся з матыву паглынання. Першапачаткова паглынанне ўяўляла сабой абрад, які адбываўся ў час пасвячэння". У далейшым сўвязь з абрадамі страчваецца. Герой забівае пагдынальніка: "стрэламі, кап'ем, шашкай, рубіцца з каня. Адсюль ужо прамы пераход да формаў змеяборства, які існуе ў казцы... 3 адпадзеннем абраду траціцца сэнс паглынання і выхарквання, і яно замяняецца рознымі пераходнымі формамі і зусім знікае. Цэнтр цяжкасці гераізму пераносіцца ад паглынання да забойства паглынальніка,"21 - адзначаў У .Я. Проп.

Характерна, што ў шэрагу казак перамагае змея, Кашчэя Бессмертнага не багатыр, асілак, а дўрань. У казцы "Пра Івана-Дарагана" героем-пераможцам Кашчэя Бессмертнага становіцца трэці брат-дурань(як часцей за ўсё у казках, у бацькі было тры сыны: два разумных, а трэці дўрань). Усё злое, антычалавечае ўвасоблена ў казцы ў вобразе Кашчэя Бессмертнага: ён пабіў усіх багатыроў, чарадзеяў, украў сонца, месяц, зоркі. Іван-Дараган адразу ж, як толькі выйшаў за вёску, выявіў сваю здольнасць да чарадзейства, а пазней - сваю моц: ён перамог трох сыноў Кашчэя, яго дачок, нарэшце змяю - яго жонку. У казцы дзейнічаюць і памочнікі Івана-Дарагана: спачатку чалавек, які бачыць па ўсямў свету, другі, здольны за гадзіну аббегйі ўсё царства, трэці - можа выпіць усё мора, чацвёрты - здольны з'есці ўсё, колькі не дай, пяты - можа скласц ў копы мора за пяць мінут, шосты валодае рагожай, на якой можна лятаць. У далейшых прыгодах, неймаверна цяжкіх, Івану-Дарагану дапамагаюць яшчэ памочнікі - арол, шчука, якія і адыгралі важную ролю ў знішчэнні Кашчэя Бяссмертнага (яго смерць, як і у іпшых казках усходніх славян - пад дубам, у зямлі ў сундуку, "а ў том сундуку заяц, а ў том зайцы вутка, а ў той вутцы яйцо, а ў тым яйцы" - смерць Кашчэя). Казка насычана эпізодамі, у якіх герой быў на краю гібелі, аде, хоць і з вялікай цяжкасцю, пераадолеў усе перашкоды і вызваліў край ад злога ворага, вярнуў нябесныя свяцілы (развязаў насавы платок аднаго сына Кашчэя -“сонца пырх - паляцела з яго", развязаў платок другога сына - "месячка пырх- паляцела“, развязаў платок трэцяга сына Кашчэя, "зорачкі пырх - паляцелі"). Казка складаная па сваей структуры, у ей кантамінуюцца сюжэты: СУС-ЗООВ, 513 і 302. Асобныя сюжэты сустракаюцца ў казках, змешчаных Е.Р. Раманавым, М. Федароўскім і ішнымі збіральнікамі фальклору.

Іван-Дараган, Іван Мядзвежае вушка і іншыя персанажы чарадзейных казак - асілкі, якія ў цяжкай барацьбе з варожымі сіламі перамагаюць іх дзеля справядлівасці і праўды на свеце. Пераможцамі розных прыродных стыхій выступаюць у беларускіх казках Дубін-багатыр, Вярнідуб, Гарын-багатыр, Усыня. Ламікамень, імены якіх вызначаюць сутнасць іх моцы. Варожыя сілы, супраць якіх яны змагаюцца, ўвасоблены ў вобразах міфалагічных істот, стыхій. У пазнейшыя часы стварэння і бытавання чарадзейных казак асілкі ўступаюць у барацьбу з носьбітамі сацыялыіага зла, сацыяльнай несправядлівасці. Характэрнай у гэтых адносінах з'яўляецца казка "Асілак"22, запісаная і апублікаваная А.К.Сержпутоўскім.

Асілак нарадзіўся ў выніку цудоўнага зачацця жанчыны, якая доўга не мела дзяцей, ад агню: "клубок агню ўскочыў праз вакно да й качаетца па хаце... Качаўся-качаўся клубок агню да и падкаціўся бабе пад ногі. Баба ўхвацілася за падол, аде чуе -штосьу яе паміж ног шалпочэ..." Відаць, у казцы адлюстраваліся рэшткі старажытнай веры ў апладняючую сілу агню, якомў калісьці пакланяліся як божаству. Радзіўся "гожы хлапчук, што усе й надзівітца не могуць". Хутка ён вырас і "стаў такі дужы, што яго ні адзін самы здаравенны мужчына" не мог пабораць. Адчуўшы сваю моц, ён пайшоў у свет "шукаць ворагоў", каб іх загубіць, ці самому загінуць. Незвычайная сіла героя выявілася, калі ён засвістаў у лесе - лісце пасыпалася, вырваў з коранем велізарны дуб. Сем разбойнікаў спадохаліся, папрасілі яго быць старшым, каб запанаваць усім светам. Але асілак разачароўвае іх: "не затым я прышоў, каб светам панаваць, а затым, каб аслабаніць свет ад паноў, бо ўсялякі чалавек сам сабе пан. А хто хоча быць панам над другімі людзьмі, той мой вораг". Асілак усюды раскрываў людзям праўду, казаў, "што Бог даў на патрэбу ўсім людзям", заклікаў усіх жыць "у згодзе і ласцы", "бо згодная грумада, бы адзін чалавек, вялікі багатыр, дужэйшы ўсіх багатыроў".

Казка вылучаецца вострым сацыяльным зместам. У ей традыцыйныя прыёмы, вобразы і стыль чарадзейных казак не перашкаджаюць адлюстроўваць узросшую свядомасць народа, раскрыць сацыялыіыя супярэчнасці ў грамадстве, нянавісць працоўнага люду да экспдуататараў-папоў. Асілак заклікае іх да барацьбы: “браткі, калі б нагіоў чорт узяў, таб свет бяды не маў, а без гарапашнікаў-мужыкоў не было б ні хлеба, ні асьмакоў. А каб гэтае ліхо зламаць, трээ ўсім, як адзін чалавек стаць: не грызціса паміж сабою, да ат варагоў баранітца гурбою". Панам не ўдалося знішчыць асілка: ён ператварыўся ў агоньі знік. У адрозненне ад іншых казак асілак і не перамог носьбітаў сацыяльнага зла. Аднак казка заканчваецца аптымістычна: "Але пеўне хутко тое будзе, што кожын сам сабе панам будзе. Усе людзі будуць роўно гараваць, будуць роўно панаваць".

У бедарускім фальклоры не захаваліся быліны, як у рускай народна-паэтычпай творчасці. Але вобразы Ільі Мурамца, Дабрыні, Васіля Буслаева, Алёшы Паповіча, Данілы Лаўчаніна адлюстраваны у шэрагу беларускіх чарадзейных казак.23

Большасць сюжэтаў беларускіх чарадзейных казак маюць адпаведнікі ў іншых усходнеславянскіх народаў. Разам з тым, па словах К.П.Кабашнікава, "40 сюжэтных тыпаў і падтыпаў не маюць зафіксаваных адпаведнікаў у рускім і ўкраінскім фальклоры".

Важна падкрэсліць, што ў казках на агульныя славянскія або міжнародныя сюжэты адбіліся нацыянальныя асаблівасці як у змесце, так і ў мове.



У міжнародных паказальніках казачных сюжэтаў сацыяльна-бытавая казка адсутнічае. Сюжетныя тыпы, якія даследчыкі зараз адносяць да гэтай жанравай разнавіднасці, даюцца ў раздзе-лах "Анекдоты" і часткова ў падраздзсле "Навелістычныя казкі".

Сацыяльна-бытавыя казкі вельмі блізкія да анекдотаў і не заўсёды яны размяжоўваюцца. Галоўным адрозненнем анекдота ад сацыяльна-бытавой казкі пры аднолькавым сюжэтным тыпе з'яўляецца яго лаканічная аднаэпізоднасць і нечаканасць камічнай развязкі. Анекдатычны сюжэтны тып у сацыяльна-бытавой казцы пашыраецца за кошт увядзення новых мастацкіх дэталяў, кантамінацыі некалькіх элементарных сюжэтаў. Таму нярэдка і сацыяльна-бытавыя казкі заканчваюцца нечаканай камічнай развязкай. Ад чарадзейных казак яны адрозніваюцца характарам фантастыкі, сістэмай вобразаў, спецыфікай канфліктаў. Фантастыка сацыяльна-бытавых казак вызначаецца перш за ўсё прасторай дзеяння, якое адбываецца звычайна не ў "трыдзевятым царстве, трыдзесятым гасударстве", а у звычайным соцыуме - у вёсцы, горадзе, сям‘і, маёнтку, царкве і да т.п. І дзейнічаюць не чарадзейныя істоты, асідкі, а простыя людзі, якія адносяцца да розных сацыяльных пластоў. Канфлікты, у якія ўступаюць персанажы гэтых казак, маюць бытавы або грамадскі характар. У барацьбу могуць уключацца прадстаўнікі розных класаў, але без дапамогі цудоўных памочнікаў, чарадзейных рэчаў. Героі казак, часцей за ўсё мудры, кемлівы селянін (часам салдат, спрытны злодзей), перамагаюць сваіх праціўнікаў дзякуючы перавазе розуму, хітрасці. У некаторых казках герой дасціпна стварае такія абставіны, у выніку якіх яго ангыпод трапляе у камічнае становішча, з'едліва высмейваецца. Сама назва - сацыяльна-бытавая казка - вызначае сферу адлюстравання ў ей рэчаіснасці. Не выпадкова некаторыя даследчыкі абмяжоўваюцца назвай "бытавая казка“, таму што ў гэтых казках пераважае бытавая тэматыка. Але гэтай тэматыкай яны не абмяжоўваюцца: у іх шырока адлюстроўваюцца сацыяльныя канфлікты. Фантастыка іх вызначаецца неверагоднасцю падзей, якія адлюстроўваюцца.

Рускія фалькларысты Т.В.Зуева і Б.П.Кірдан вылучаюць у казачнай прозе рускага фальклору жанравыя разнавіднасці: казкі аб жывёлах, чарадзейныя і бытавыя казкі. Але бытавыя казкі яны дзеляць на анекдатычныя і навелістычныя казкі.24 Анекдоты як асобны жанр імі не вылучаецца. На нашу думку, аб'ядноўваць у адну жанравую разнавідпасць разам з бытавымі казкамі анекдоты, хоць і пад назвай анекдатычныя казкі, неправамерна. Спрэчна таксамэ адносіць да гэтай жа разнавіднасці і навелістычныя казкі, да якіх многія даследчыкі далучаюць і авантурныя казкі, у многім адметныя ад бытавых.

Вялікая тэматычная група казак адлюстроўвае сацыяльныя адносіны ў грамадстве. У іх селянін сутыкаецца з царом, папом, ксяндзом і іншымі антаганістамі. У казках "Сцямлівы селянін і цар", "Мужык і цар", "Пра царскага генерала і мужыка", асноўны сюжэт якіх адносіцца да тыпу СУС/1610 (~ дзяльба падарункаў і пабоеў)25, шырока вядомым у фальклоры славянскіх народаў, знаходлівы селянін за знойдзены ім кавалачак золата адмаўляецца ад каштоўнага падарунка цара, а просіць даць яму тры аплявухі (або сто розаг, ці сто бізупоў), якімі ён дзеліцца з "палавіннікамі", што не прапускалі яго без абяцання аддаць палавіну царскага падарунка. У казцы "Мужык і цар" ён аддае генералу і сваю палавіну - 50 розаг. Генерала "разжалавалі на радавыя салдаты. Цар распрасіў мужыка, адкуль ён, і хацеў яго наградзіць, а мужык за шапку да за дзверы, талькі яго і бачылі. Яшчэ не прышоў мужык дамоў, як яго аслабанілі ад прыгону, зрабілі дваранінам і назначылі пенсію..."26. Шчасліва заканчваюцца і іншыя казкі на гэты сюжэт, але такой шчодрасці цара ў адносінах да селяніна ў рэчаіснасці не бывала.

Яшчэ больш папулярнай была група сацыяльна-бытавых казак на тэму "Мужык і пан". Многія казкі носяць такую назвў. Адна з іх прысвечана шырока распаўсюджанаму сюжэту СУС 1533 (Дзяльба гусі). Селянін "бедны-прабедны", але нясе на вялікдзень пану засмажаную гуску, якую хітра дзеліць двум панічам, дзвюм паненкам, двум панам і большую частку сабе. Мудрасць мужыка спадабалася пану. I ён даў яму 25 рублеў. На гэта селянін і разлічваў. Яму пазайздросціў сусед-багач. Ён за-смажыў пяцьгусей і нанёс пану, але не здолеў іх падзяліць. Хітра падзяліў бядняк, у выніку чаго яму засдаліся дзве гусі і пан яму даў яшмэ багата грошай, а "багача приказаў высекці"27.

Пад такой жа назвай "Мужык і пан" разгортваецца казачны сюжэт СУС1540А (селянін выпрашвае ў пані свінню у госці) з традыцыйнай кантамінацыяй сюжэта СУС 1528 (сокал (салавей) пад капелюшом), вядомыя ў шматлікіх варыянтах ва ўсходнеславянскіх народаў. Мужык прыкінуўся прасцяком і, убачыўшы на панскім дварэ свінню з парасятамі, стаў ей кланяцца. Калі яго паклікала пані, ён растлумачыў, што яго свіння Рапка жэніцца, а панская свіння Белка ей родная цётка, таму заве яе на вяселле, але яна адмаўляецца. Пасмяяўшыся з мужыка, пані загадала запрагці каня і адвезці свінню з парасятамі на вяселле Рапкі, "а калі не захоча ляжаць, то прывязаць, а парасят у мяшок". Яна расказала прыехаўшаму пану, як было, і той адразу ж дагадаўся, што мужык ашукаў пані. Назваў яе дўрай, пасхаў даганяць селяніна на троицы коней. Мужык абхітрыў і пана: “наклаў кучу памёту, накрыў шапкаю і сядзіць". (Каня, свінню з парасятамі ён схаваў у лесе). Папу ён расказаў, як можна дагнаць ашуканца, але сам не можа сыйсці з месца, таму што над шапкаю трымае шчыгла, якога падаравала яго пану знаёмая пані. Папрасіў пан мужыка паехаць на троицы коней, а ён з кучарам павартуе шчыгла, даў яму сто рублеў. Кучар хутка зразумеў, што мужык пакінуў у дурнях і пана і сказаў, што пан яшчэ дурней за пані. Камічнае становішча пана дасягае кульмінацыі і развязкі у эпізодзе "лоўлі" шчыгла:

"Кучар узяў за вяршок шапкі, а пан абедзве рукі падсунуў над шапку. Кучар як падыме шапку, дык пан разом абеімі рукамі як хваціць - дык прама ў памёт. Тут як закрычыць: "А дурань! А галган! Во шчыгол!" А кучар кажэць: "Я гаварыў, што пані дўрная, а пан дурней ". А пан крычыць: "На отсеч мне рукі! Цо мне зробіць?" "А што вам, паня, зробіць? - кажэ кучар, - оботрэце оп траву..."28

У другім варыянце казкі дурная сястра плача, што як выйдзе замуж на другі бок рэчкі, родзіцца сын, будзе пераходзіць рэчку і ўтопіцца, за ею заплакала маці і бацька. Брат дурной сястры ідзе ў свет шукаць яшчэ дурнейшых людзей і знаходзіць пані, якая, як і ў папярэдняй казцы, аддае яму свінню з парасятамі на вяселле, а пан - шэсцера коней...29

У супрацьстаянні беднага селяніна з багачом, паном, ксяндзом у казках перамагае мудры мужык, часам салдат, таксама папулярны герой шматлікіх твораў.

Легка ашукваюць сваіх праціўнікаў спрытны злодзей, парабак, п'янчужка-кухар і іншыя персанажы; часцей за ўсё ў якасці іх антаганістаў у казках паўстаюць прадстаўнікі багатых пластоў грамадства, таму заганныя ўчынкі злодзея не асуджаюцца, а ўхваляюцца.

Герой многіх казак кемлівы жартаўнік часам выкарыстоўвае забабоннасць праціўнікаў, якія вераць у чарадзейнасць рэчаў (капелюша, шкуры каровы). У выніку гэтага прагныя багацеі рэжуць кароў і вязуць прадапацьу горад шкуры; бататы брат, які паверыў бедняку, што ў горадзе дорага каштуюць мерцвякі, забівае жонку і вязе яе прадаваць і да т.п.

Галоўным персапажам многіх казак гэтай жанравай разнавіднасці з'яўляецца дўрань, паводзіны якога адрозніваюцца ад дурня ў чарадзейных казках, дзе ён часцей за ўсё толькі выдае сябе за дурня, валодае вялікай сілай, карыстасцца дапамогай дзівосных рэчаў, цудоўных памочнікаў. Дўрань у бытавых казках усе робіць неўпапад, з яго смяюцца і часам б'юць. У некаторых творах ён дакладна выконвае даручэнне: загадваюць яму зарэзаць авечку, якая на яго наглядзіць, а ён рэжа ўсе: усе на яго глядзелі. Фантастыка ў такіх творах характарызуецца паказам магчымых у рэалыіасці дзеянняў, але неверагодных фактычна. Часам праўдзівае адлюстраванне спалучаецца з карыкатурным. Пры гэтым высмейваюцца носьбіты заганных рысаў незалежна ад іх сацыяльнай прынадежнасці.

У некаторых творах дзеючай асобай бывае міфалагічная істота чорт, якая імкнецца нашкодзіць людзям (напрыклад, унесці разлад ва ўзаемаадносіны мужа і жонкі), але нічога не здольны зрабіць, таму звяртаецца да жанчыны. Жанчыне ўдаецца пасварыць мужа і жонку і абхітрыць чорга пры атрыманні платы. А калі яна паказала чорту, у чым яе сіла, "у таго аж вочы на лоб вылезлі..."30

У казках пазнейшага паходжання значна павялічваецца ўвага да псіхалагічнай характарыстыкі персанажаў. У якасці прыкладу можпа прывесці казку "Багатыр"31.

Паэтыка беларускіх сацыяльна-бытавых казак, як і народнай прозы, найбольш грунтоўна разгледжана М.А.Янкоўскім у кнізе "Паэтыка беларускай народнаіі прозы“ (1983). На падставе глыбокага аналізу мастацкіх асаблівасцей шматлікіх твораў ён слушна адзначыў:

"Народны сацыяльна-бытавы эпас абапіраецца на даволі развітое сацыяльнае ўсведамленне чалавека, на яго уменне абстрагаваць, карыстацца адцягненымі паняццямі. У гэтых адносінах даволі паказалыіыя творы, якія ўзніклі на аснове так званай мастацкай персаніфікацыі... Менавіта на выкарыстанні персаніфікацыі заснаваны тыя творы сацыяльна-быгавота эпасу, якія вызначаюцца народнай практычна-філасофскай мудрасцю. У гакіх творах поруч з людскімі персанажамі дзейнічаюць персаніфікаваныя героі, найчасцей бяда і доля" (С.251 - 252)32.

У сацыяльна-бытавых казках радзей выкарыстоўваецца традыцыйная структура твораў, як у чарадзейных казках (зачыпы, канцоўкі), паўторы матываў, паэтычныя стэрэатыпныя формулы, мастацкія выяўленчыя сродкі ў характарыстыцы вобразаў.

Такім чынам, казачны эпас беларускага народа надзвычай багаты па свайму зместу і мастацкай дасканаласці, мае шмат агульнага з эпасам іншых славянскіх народаў і нямала нацыяпальна адметнага.




  1. Кабашнікаў К.П. Казкі //Беларуская вусна-паэтычная творчасць: Падруч. для студэнтаў філал. спец. ВНУ / К.П. Кабашнікаў, А.С.Ліс, А.С. Фядосік і інш. - Мн., 2000. С. 313.

  2. Казкі пра жывёл і чарадзейныя /Склад. К.П. Кабашнікаў. Мн., 1971. С. 38 - 39.

  3. Тамсама.С. 42 - 43.

  4. Тамсама.С.46.

  5. Тамсама. С. 4.1-51.

  6. Тамсама. С. 55 – 56.

  7. Тамсама. С. 115-116.

  8. Тамсама. С. 117-118.

  9. Тамсама. С. 120 – 121.

  10. Тамсама. С. 123 – 125.

  11. Тамсама С. 96 – 102.

  12. Тамсама С. 219.

  13. Кабашнікаў К.П. Каікі пра жывёл //Беларуская вусиа-паэтычная творчаець. С. 322.

  14. Казкі пра жывёл і чарадзейныя. С. 225.

  15. Тамсама. С. 250.

  16. Карскі Я. Беларусы. - Мн.:"Беларускі кнігазбор". 2001. С. 534.

  17. Тамсама. С. 534 - 535.

  18. Чарадзейныя казкі /Склад. К.П.Кабашиікаў, Г.А.Барташчпіч. - Мн., 1973. С. 29 - 34.

  19. Сержпутовский Л.К. Сказки и рассказы белорусов-полешуков. - СПб“ 1911. Ч. I. С. 149 - 152.

  20. Кабашнікаў К.П. Чарадзейныя казкі //Чарадзейныя ка‘ікі. Ч. 1 .С. 13.

  21. Пропп В.Я. Исторические корни волшебной сказки, - Л., 1986. С. 242-243.

  22. Сержпутовский Л.К. Сказки и рассказы белорусок-полешуков. - СПб 1911. С. 87 – 90.

  23. Кароткі разгляд гэгых казак даецца К.П.Кабашнікавым у раздіеле"Чараддейныя каікі“ //Беларуская вусна-паэтычная творчасць, пздручнік. С. 334 – 336.

  24. Зуева Т. В. Кирдан Б.П. Русский фольклор: учебник для высших учебных введений. - М., 1998. С. 141 -168.

  25. Сацыяльна-бытавыя казкі / Склад. Л.С.Фядосік. - Мн., 1976. С. 47 - 53.

  26. Шейн П.В. Материалы... Т.2. С. 200 - 203.

  27. Сацыяльна-бытавыя казкі. С. 80-81.

  28. Шейн П.В. Материалы... Т.2. С. 180 182.

  29. Тамсама. С. 183-184.

  30. Сержпутовский Л.К. Сказки и рассказы белорусок-полешуков. - СПб 1911. С. 71

  31. Тамсама. С. 180 - 183. Гл. яе аналіз у кнізе: Фядосік А.С. Праблемы беларускай народная сатыры. -Мн" 1978. С95-96.

  32. Разгляд некалькіх казак з вобразам долі зроблсны мною у кнізе: Казакова І.В. Сімволіка і семантыка славянскіх міфалагем (на матэрыялах беларускага фальклору). Мн., 1999. С. 155-162.

Неказачная проза



Асноўнымі жанрамі неказачнай прозы з'яўляюцца паданні, легенды, вусныя апавяданні. Для іх характэрна адсутнасць такой фантастыкі і традыцыйных мастацкіх форм, як у казках (у вусных апавяданнях яна не выкарыстоўваецца). Рэалістычнае аддюстраванне падзей адносіцца да пэўнага часу, мясцовасці, рэадьных асоб, часам выдуманых.

Класіфікацыя жанраў неказачнай прозы ў славянскай фалькларыстыцы да гэтага часу грунтоўна не распрацавана, няма выразных крытэрыяў размежавання жанраў. В.Я. Гусеў, напрыклад, адзначае, што ў паданнях апавядаецца "аб болей або меней далёкіх падзеях народнага жыцця, якія выдаюцца за дакладныя, хаця яны і праламіліся ў народнай фантазіі і мастацкая выдумка пераважае ў іх над рэальным фактам. Паданні звязаны з гістарычным мінўлым, з'яўляюцца свайго роду наэтычнай гісторыяй народа і выконваіоць адукацийна-выхаваўчую функцию, фарміруючы гістарычную свядомасць мас і разам з тым развіваючы эстэтычнае ўспрыняцце ім гістарычнага вопыту"1.

Т.В.Зуева і Б.П.Кірдан вызначаюць падание як "апавяданне аб мінулым, часам вельмі далёкім. Паданне аддюстроўвае рэчаіснасць у звычайных формах, хаця пры гэтым абавязкова выкарыстоўваецца выдумка, а часам і фантастыка. Асноўнае прызначэнне паданняў - захаваць памяць аб нацыянальнай гісторыі... Паданні - гэта "вусны летапіс", жанр неказачнай прозы з устаноўкай на гістарычную дакладнасць... Для паданняў характерны спасылкі на старых людзей, продкаў. Падзеі паданняў канцэнтруюцца вакол гістарычных дзеячаў, якія незалежна ад свайго сацыяльнага становішча (гэга цар або правадыр сялянскага паўстання) паказваюцца часцей за ўсё ў ідэальным выглядзе"2. У параўнанні з азначэннем В.Я.Гусева, Т.В. Зуева і Б.П.Кірдан не адзначаюць мастацкага характару выдумкі ў паданнях. СМ. Азбелеў дае дэфініцыю падання ў двух значэннях, адно з якіх: "Вуснае празаічнае апавяданне пра рэальныя падзеі ці асобы мінулага або рэальна магчымых, але не адлюстраваных у дайшоўшых да нас пісьмовых крыніцах, або нават у несумненна выдуманых; апавяданне, якое ўвайшло ў традыцыю (а не зыходзячас непасрэдна ад відавочцы або ўдзельніка падзей) і па зместу блізкае, прынамсі ў асноўным, адлюстраванню жыццёвай рэальнасці (г.зн. без перавагі фантастыкі ў мастацкай выдумцы)"3.

Для ўсіх прыведзеных азначэнняў агульнае тое, што ў паданнях апавядаецца пра мінулыя падзеі, якія выдаюцца як дакладныя, хоць на самой справе могуць быць выдуманымі з пэўнай доляй мастацкай ўмоўнасці. Паданні - гэта "паэтычная гісторыя народа" або "вусны летапіс".

В.Я. Гусеў дзеліць жанр паданняў на віды: "эпанімічныя (аб паходжанні рода, племені, народа), тапанімічныя (аб паходжанні геаграфічных назваў, звязаных з дзейнасцю сапраўдных або выдуманых гістарычных асоб), уласна гістарычныя (аб памятных падзеях у жыцці народа - перасяленнях, войнах, паўстаннях, стыхійных бедах, эпідэміях, аб загінўушых плямёнах і г.д.), гераічныя (аб дзейнасці і смерці выдатных гістарычных асоб, народных герояў і г.д.)"4.

С.М. Азбелеў лічыць найбольш распўсюджанымі гістарычныя паданні і мясцовыя з іх разнавіднасцямі. Ён называе таксама тапанімічныя паданні, аб екарбах, легендарныя, міфалагічныя, этыялагічныя (аб паходжанні жывёл, раслін), культуралагічныя (аб дасягненнях культуры, рамёстваў, гаспадарскіх навыках і інш.)5.

Па словах К.П.Кабашнікава, "найбольш распаўсюджанымі ў беларускім фальклоры паданні гістарычныя, калі разумець, гэту катэгорыю шырока, уключаючы сюды і паданні аб веліканах -продках сучасных людзей, і паданні пра мінулыя войны, паўстанні, і частку тапанімічных паданняў, непарыўна звязаных з гістарычнымі падзеямі"6. Сапраўды, гістарычныя паданні займаюць значнае месца ў томе "Легенды і паданні“ (1983. Склад.М.Я.Грынблат, А.І.Гурскі) шматтомнай серыі "Беларуская народная творчасць" (БНТ). У гэтых паданнях апавядаецца пра князя Яраслава, Рагвалода, Рагнеду, татар, Пятра Вялікага, вайну са шведамі, французамі, адзівілаў і інш.

Яшчэ болыіі у гэтым томе тапанімічных паданняў: пра паходжанне гарадоў, мястэчак, вёсак, урочышчаў, рэк, азёр і іх назваў. Паводле падання, напрыклад, Гомель названы вось чаму: "Там, дзе цяпер стаіць Гомель, пасярэдзіне ракі Сож некалі было намыта шмат пяску. Каб плыты і баркі, што плылі па рацэ, не ўзбіліся на мель, на беразе каля гэтага месца заўсёды стаяў чалавек і крыкам папярэджваў:

-Го! Мель! Го! Мель!

Вось і пайшло Гомель"7.

Гістарычным і тапанімічным паданнем можна лічыць“Адкуль Лепель":

"Ехала царыца Кацярына праз нашы месцы. Так тут красіва было. Паправілася ёй. Едзе і гаворыць:

-Пышна, пышна!

За тое і наша веска стала называцца Пышна. А як у Лепсль прысхала, а там і возера, яшчэ красівей. Так тады:

-А тут і лепей.

От і пайшло: Лепель"8.

Як відаць з гэтых прыкладаў, межы паміж рознымі відамі, тэматычнымі групамі паданняў рухомыя: некаторыя паданні можна аднесці да двух розных відаў.

Нямала паданняў увайшло ў групу пра заклятыя скарбы. Розныя па зместу і памеру гэтыя паданні апавядаюць пра паходжанне скарба, месца яго знаходжання і спробы яго адкапаць і забраць. Але скарбы “заклятыя“, таму часцсй за ўсё іх не могуць знайсці. А калі адзін дзед і адшукаў яго, дык не абрадаваўся гэтаму:

"Карчаваў корча да выкапаў гаршчок золата, да плача.

-Чаго ты, дзедку, плачаш?

-Я смерць сваю выкапаў."9

І ў гэтай групе паданняў нярэдка з'яўленне скарбаў звязваецца з гістарычнымі падзеямі. У адным з такіх паданняў паведамляецца, што скарб закапалі шведы на могілках.10 Заклятыя скарбы часам немагчыма ўзяць з-за розных фантастычных перашкод. У паданні "Як скарб у крушні паказаўся" селянін убачыў у крушні (складзенай кучы каменняў) агонь у поўдзень, але калі падышоў паглядзець, адтуль "як вылеціць жаўнерская рука і з шабляй. Як зачне кругом - шах! шах! - круціць, так ледзве ён стуль, уцёк"11.

У міфалагічных паданнях пра асілкаў, волатаў апавядаецца, што яны жылі раней за сучасных людзсй, а некаторыя з іх, па словах Н.А.Крынічнай, выступалі як дэміургі, здольныя змяняць лакальны ландшафт.12 У паданні, запісаным А. К.Сержутоўскім, раней жылі такія велізарныя людзі. "што яны не ведалі, куды дзець сваю сілу. Гэта яны папракопвалі рэкі, панасыпалі горкі да параскідалі ўсюды па свету вялізарнае каменне, якое й цяпер трапляеіща дзе-нідзе на полі, ці ў лесе. Яны бало набяруць камення вялізарнага бы валы ды як шыбануць, дак яны толькі ввуу!.. да й паляцяць у гору так, што аж схаваюцца з ачу. А як пойдуць барукацца, ці біцца да пачнуць рваць дуб'е, дак аж зямля стогне..."13

Такім чынам, і для паданнияў у шэрагу выпадкаў характурна выкарыстанне своеасаблівай фантастыкі (часам блізкай да некаторых чарадзейных казак). Тамў мы не можам пагадзіцна з С.М.Азбелевым, які пры размежаванні жанраў неказачнай прозы сцвярджаў пра карэннае адрозненне падання ад легенды, “што ва ўсіх выпадках паданне, калі яно застаецца такім, не змяшчае ў сваей аснове чарадзейнага"14, г.зн. фантастычнага, цудадзейнага. Часам нялёгка бывае адрозніць паданне ад легенды.



Тэрмін "легенда" (ад лацінскага legenda – тэкст для чытання) спачатку быў звязаны з апісаннем жыцця свягога, якое чыталася ў дзень яго святкавання, пазней перайшоў у фалькларыстыку для абазначэння твораў на хрысціянскія рэлігійныя сюжэты свяшчуннага пісання. У далейшым азначэнне пашыралася на вусныя апавяданні пра рэлігійных звышнатуральных істот або пра рэальных фантастычна апаэтызаваных герояў, падзеі аб цудоўным паходжанні жывёл, раслін. Адлюстраваныя у легендах падзеі ўспрымаюцца як верагодныя з дамінантнай пазнавальнай і выхаваўчай функцыямі.

Як і паданні, легенды класіфікуюцца на розныя віды: касмаганічныя, этыялагічныя, этнаграфічныя, зоаганічныя, гістарычна-культурныя, сацыяльна-утапічныя, дэманалагічныя і інш.

Касмаганічныя і этыялагічныя легенды блізкія па свайму зместу: яны тлумачаць паходжанне зямлі, неба, чалавека, жывёл, раслін. Касмаганічныя легенды нярэдка па-іншаму, чым біблія. паказваюць сатварэнне зямлі, жывёльнага і расліннага свету: напрыклад, у іх у стварэнні зямлі ўдзельнічаў і чорт (ён схапіў трохі зямлі, якую сеяў Бог і схаваў у горла, праглынуў, а потым ад-рыгваў, у выніку чаго ўтварыліся балоты)15. Аднак народны дуалізм у касмаганічных легендах, хоць і адлюстроўвае ўяўленні аб звышнатуральнай сіле не толькі Бога, але і чорта, паказвае апошняга антыподам Стваральніка свету, які сее ўсё добрае, вечнае, чорт жа - толькі шкоднае, злое для чалавека.

Прывядісм яшчэ прыклад касмаганічныхі этыялагічных легенд, напрыклад, пра месяц:

"Месяцу Бог вялеў свяціць людзям уночы, покуль сонейка сапачывае. Толькі Месяц вельмі гультаяваты, ён кепска свеціць, затое Бог вялеў, каб ён кожный чатыры нядзелі перараджаўся. От затым ён адну нядзелю малады, другую расце аж да поўна, трэцюю поўны, а чацвёртую саўсім прападае"16.

А вось кароткая легенда пра паходжанне каня:

"Даўней, кажуць, баранаваў чалавек, а чорт прыйшоў, сеў на барану і чалавек не мог пацягнуць бараны. Тагды Бог сказаў на чорта, штобы ён быў канем, - і чорт стаў канём, і з тых пор сталі на свеці коні"17. Легенды прысвячаюцца паходжанню бўсла, зязюлі, казы, мядзведзя, воўка, сабакі, рыбы, пчалы, жыта і інш.

У многіх варыянтах існавалі легенды пра стварэнне чалавека. У адных Бог стварае чалавека з гліны і ажыўляе яго. У другіх - стварыў Адама, паставіў сушіыць і прымусіў вартаваць сабаку, а яго спакўсіў д'ябал, у трэціх - этыялагічна-анекдатычных па камізму зместа - Бог ляпіў з гліны Адама, а з пшанічнай мукі - шляхціцаў, а калі адлучыўся, іх з'еў сабака. "Як хваціць Бог сабаку, як дасць аб камень - выскачыў шляхціц і стаў называцца Камінскі, хваціў аб асіну - Асінскі. Аб вольху - Альхоўскі..."18.

У многіх легендах Бог ходзіць па зямлі адзін або са святымі і ў песках яны трапляюць у розныя складаныя сітуацыі, з-за якіх яны помсцяць віноўнікам. У легендзе "Бог, Юрый і Мікола" цікаўнамў Міколе баба разбівае лоб, калі ён падглядае, як раджае жанчына. За гэга ён помсціць новароджанаму хлопчыку. Юрый жа сваімі парадамі выратоўвае яго. Мікола ж увесь час шкодзіць, Бог жа яму дапамагае ў гэтым. Нарэшце, Бог раіць селяніну гучна адсвяткаваць вясновую Мікольшчыну. На святкаванне трапілі Бог, Юрый і Мікола. Іх добра пачаставалі, у песнях славілі Міколу, які расчуліўся, падняў чарку і звярнуўся да гаспадара:

-Дай жа, Божа, каб табе весела жылося, ўсё шчасліва вялося!

І нават калі Бог сказаў, што гэта той гаспадар, па радзінах якога Міколе лоб разбілі, ён перастаў гневацца.19

Бог і святыя у гэтых легендах паводзяць сябе як звычайпыя людзі: крыўдуюць, помсцяць, дапамагаюць сялянам, пры гэтым выкарыстоўваюць свае звышнатуральныя, фантастычныя магчымасці.

Сацыяльную накіраванасць мела легенда пра двух вялікіх грэшнікаў, шырока вядомая таксама ў рускім і ўкраінскім фальклоры, паходзіць якая ад апакрыфічных казанняў пра каянне разбойнікаў. У беларускім фальклоры яна вядома ў публікацыях П.В.Шэина, Е.Р.Раманава, .Федароўскага.

У зборніку П.В.Шэина "дужа" вялікі грэшнік быў такім, "што не было таго грэха, каб ён не сограшыў... ён і краў, і чыніў разбоі, губіў людзей без покаяньня... Навэт на Бога забыўся, - чорту душу запродаў; чароваў, колі краў, оборачываўся воўкалаком, пушчаў моровые поветры - і не было ліку яго грэхоў". Перад смерцю ўспомніў Бога. Але ніхто не мог адпусціць яму грахі. Пустэльнік параіў зрабіць столькі дабра, каб яно грахі пераважыла. Але што ён не рабіў, смерць яго не брала. І толькі тады душа яго пайшла на той свет, як ён забіў лютага войта, які на Вялікдзень здзекваўся з людзей, прымушаў іх працаваць на полі, паласаваў іх бізуном і хлыснуў ім грэшніка.20 Легенда прыцягнула ўвагу вучоных, яе аналізаваў А.М.Весялоўскі, выкарыстаў М.А.Някрасаў у паэме "Каму на Русі жыць добра" і інш. Ідэйны сэнс легенды імпанаваў усім, хто не зміраўся з прыгнечаным становішчам.

Сацыяльны змест мае легенда "З чаго ліха на свеце", у якой выкрываецца існаваўшая ў царскай Расіі іерархічная структура прыгнечанпя народа: "Зверху цяжкае каменне дробных на пясок расцерла доле; зверху іх гнятуць другія. а на тых ляжаць і ціснуць яшчэ цяжэйшыя; зверху ж лёг адзін вялікі камень. От гэ спрадвеку і да тых час ліхо людзей давіць, ліхо цісне людзей зверху к долу, бы ў кучы той каменне. Трашчыць куча, трэ каменне, на жарству іх трэ на доле; трашчыць і хутка асядае, асядае ніжэ-ніжэ да ўсё ніжыцца дадолу. Мабыць скора затрашчаць падпоркі і рассыплецца ўся куча. Так і ў жыццю..."21

Нямала беларускіх легенд прысвечана міфалагічным дэманалагічным істотам: чорту, лесавіку, дамавому, гуменніку, банніку, русалцы, ваўкалаку, мары і інш.

У час Вялікай Айчыннай вайны ўзніклі легенды пра герояў-партызан Канстанціна Заслонава, С.Каўпака, Міная і інш. У іх паэтызуецца гераічная барацьба бясстрашных народных мсціўцаў.

Яшчэ ў дарэвалюцыйныя часы ўзнік жанр вусных апавяданняў. Гэтыя творы ўяўляюць сабой успаміны пра мінулае, відавочцам якога быў сам расказчык. Змешчаны гакія апавядапні-успаміны былі П.В.Шэйнам, У.М.Дабравольскім. Да іх можна аднесці і народныя апавяданні, зафіксаваныя А.Адамовічам. Я.Брылем і У.Калеснікам і апублікаваныя ў кнізе "Я з вогненнай вёскі...". У іх сабраны успаміны людзей з тых вёсак, якія выратаваліся ад жорсгкіх акцый фашысцкіх карнікаў, што спальвалі людзей у агні. Такія творы не з'яўляюцца фальклорнымі, але іх гаксама неабходна даследаваць.




  1. Гусев В.Е. Эстетика фольклора. Л., 1967.С. 122- 123.

  2. Зуева Т. В., Кирдан Б.П. Русский фольклор. С. 170.

  3. Азбелев С.И. Предание ... //Восточнославянский фольклор: Словарь научной и народной терминологии. Мн., 1993. С. 275.

  4. Гусев В.Н. Эстетика фольклора. Л.. 1967.С. 123.

  5. Азбелев С'.Н. Предание ... //Восточнославянский фольклор: Словарь научной и народной терминологии. Мн., 1993. С.275.

  6. Кабашнікаў К.П.Легенды і паданні // Беларуская вусна-паэтычная творчасць. С.370

  7. Легенды і паданні / Склад. М.Я.Грынблат і А.І.Гурскі. - Мн., 1983. С. 269.

  8. Тамсама. С. 272 - 273.

  9. Тамсама. С. 413.

  10. Тамсама.

  11. Тамсама. С.405.

  12. Криничная Н.А.Руеская народная историческая проза: Вопросы генезиса и структуры. -Л., 1987.С.121.

  13. Сержпутоўскі А. Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў.- Мн., 1930. С. 264.

  14. Азбелев С.М. Отношение предания, легенды и сказки к действительности (с точки зрения разграничения жанров) //Славянский фольклор и историческая действительность. М., 1965. С. 12.

  15. Сержпутоўскі А. Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў.- Мн., 1930. С. 24.

  16. Тамсама. С.6.

  17. Шейн П.В. Материалы Т.2. С342.

  18. Крачковский Ю.Ф. Быт западно-русского селянина. М., 1874. С. 211 -212.

  19. Шейн П.В. Материалы Т.2. С. 365 – 367.

  20. Тамсама. С. 371 - 373.

  21. Сержпутовский А.К. Сказки и рассказы белорусов-полешукои. С. 123-127

Анекдоты, жарты

Вышэй, калі гаворка ішла пра размежаванне жанра анекдота і жанравай разнавіднасці - сацыяльна-бытавой казкі, ведьмі блізкіх па сваіх рысах, мы вызначалі характэрныя асаблівасці анекдота як жанра. Назва паходзіць ад грэчаскага слова anecdotos - неапублікаваны. Узніклі анекдоты амаль у адзін і той жа час, як і сацыялыіа-бытавыя казкі. Назва захавалася ў фальклоры ўсходніх славян, але ў іншых народаў вядомы над другімі назвамі: шванк, фацэцэі, фабліо, лаціфэ і да т.п. Сэнс іх такі ж самы: кароткае вуснае апавяданне пра камічную з'яву, учынак чалавека, смешнае здарэнне. Анекдоты не пазбаўлены сацыяльнай накіраванасці: у іх нярэдка з'едліва высмейваюцца асобы, у якіх сканцэнтравана ўлада, несправядлівыя з'явы ў грамадстве, найбольш шкодныя заганы людзей і інш.

А.С.Фядосік дае такую дэфініцыю анекдота: "Анекдот - гэта невялікае. аднаэпізоднае апавяданне пра незвычайную смешнўю падзею, сітуацыю, рысу характару чалавека ці учынак, якое мае дасціпную неспадзяваную развязку". Ён жа дае азначэнне і жарта: асновай яго "з'яўляецца апавяданне пра смешнае здарэнне, дасціпная насмешка. У параўнанні з анекдотам, які крытыкуе і сацыялыіа-палітычныя з'явы, жарт звычайна незласліва высмейвае бытавыя здарэнні, паасобныя мала істотныя, але смешныя рысы або якасці людзей, іх дзіўныя ўчынкі, размовы. Як і для анекдота, для жарту характерна аднаэпізоднасць дзеяння. Найбольш папулярная форма жарта - дыялагічная"1.

У вельмі лаканічнай форме народ трапна высмеяў заўважаныя ім недарэчнасці ў жыцці, смешныя сітуацыі, у якія трапляюць людзі, выяўленыя пры гэтым заганы: сквапнасць, прагнасць, крывадушша, ілжывасць, гультайства, дурасць, фанабэрыстасць, ганарыстасць і інш. Анекдоты і жарты карыстаюцца папулярпасцю дзякуючы надзённай актуальнасці зместу, яго цікавасці, дасціпнасці і мастацкай дасканаласці расказвання. Як і некаторыя іншыя фальклорныя жанры (песні, прыказкі, прыпеўкі) анекдоты і жарты працягваюць сваё актыўнае жыццё: аператыўна асвятляюць найбольш істотнае камічнае ў рэчаіснасці, бытуюць у самым шырокім асяроддзі, распаўсюджваюцца і вусна, і пісьмова.

Анекдот - сатырыка-гумарыстычны жанр, у якім надзвычай выразна адбіўся талент народа, яго майстэрскае валоданне словам, тонкае разумение і адчуванне гумару, умельства скарыстання іроніі, сарказму, іншых форм сатыры. У часы прыгоннага ладу народ трапна высмейваў паноў, надзяляў іх заганнымі рысамі, ставіў у сваіх творах ў камічнае становішча. У анекдоцс "Дагадзіў" пан з лакеем ішлі лесам, лакей ішоу "спераду, пацягнуў за сабою галіну, што нагнулася над сцежкай, ды тады і пусціў, а яна выпрасталася да - лясь папа па носе!

-А каб табе добра не было, як моцна б'ецца! - крычьщь той.

-Э, надзякуйце, пане, што я яшчэ прытрымаў паскудную галіну, а то бяда была б! - адказвае лакей".2

Весела нацяшаліся сяляне з служкаў дворні, якія лісліва хацелі павіпшавань папа з нараджннем сына, размеркавалі ролі, хто што скажа, імкнуліся падхалімскі дагадзіць пану, а атрымаўся канфуз, калі ў аканома адвязалася вяроўка ад лапця, і парабак настўпіў на яе, аканом паваліўся і замест добрага пажадання закрычаў: "Бадай ты прапаў“. Іншыя ўдзельнікі віншавання тут жа сказалі ўмоўленыя зараней словы: "Са ўсім дваром!" "З дзяцьмі і з жонкай!" "Са ўсім набыткам!" "Пан як пачуў гэта, прагнаў іх кіем. як сабак, вон. "3

Селянін нярэдка прыкідваўся прасцяком, хоць на самой справе добра разумеў, чаго хацеў ад яго пан. Напрыкдад, даручаў слузе купіць груш самых лепшых і каб даведвацца, што яны сапраўды лепшыя, паадкусваў патроху ад кожнай і прынёс пану.4 Хлопец пачаставаў пана квасам у гліняным чарапку, а калі пан пахваліў, што смачны, і спытаў, ці‘ шмат яшчэ такога квасу, адказаў: "-Вой многа. Учора ў квас уваліўся пацук, дык мама лазіла даставаць, то было яшчэ па пуп. Тут пан як раззлуецца. Як топне нагою ды як шпурне чарапок, той і разбіўся". Здавалася б, щто камічная сітуацыя, у якую трапіў пан, надзвычай вострая. Насмешкі быццам бы дастаткова, але народ яшчэ ўзмацніў камізм: хлопец заплакаў і папракнуў пана, што разбіў чарапок, у якім ён карміў ката...

Вядікую групу складаюць анекдоты пра палешукоў, маркаўцаў, аўцюкоўцаў, назва якіх паходзіць ад мясцовасці, жыхары якой дасціпна высмейваюць саміх сябе (у рускім фальклоры вядо-мы анекдоты пра пашахонцаў). Палешукі, маркаўцы, аўцюкоўцы не ведаюць самых звычайных рэчаў і спраў. Япы цягнулі вала на дуб прымяраць кульбаку; каб больш нараджалася валоў секлі на кавалкі аднаго з іх, сеялі і заворвалі на полі кавалкі; цяглі на крышу карову паесці зялёнае жыта, якое парасло з саломы, добра не вымалачанай; сыпалі соль у калодзеж, каб вада заўсёды была салёнай і не трэба было ездзіць за соллю, і да т.п. Магчыма, калісьці такая насмешка была ўразлівай, зараз жа стваралыіікі іх ганарацца сваей дасціпнасцю, у некаторых з названых мясцовасцей праводзяць фестывалі народнага гумару (у Аўцюках, у Балгарыі ў Габрава).

Бытавалі анекдоты і пра "інапляменнікаў": цыганаў, немцаў, мазураў і інш. Смех у іх незласлівы, нічога не мае з творамі, накіраванымі на прапаганду нацыянальнай розні. Беларускі народ заўсёды быў і застаецца інтэрнацыяналістам, з павагай ставіцца да культуры ўсіх народаў.

Сатырычныя творы, сярод якіх не апошняе месца займалі анекдоты, адыгралі важную выхаваўчую і натхняльную ролю ў Вялікай Айчыннай вайне. Высмейваючы фашысцкіх захопнікаў, асабліва з'едліва іх верхаводаў, яны развейвалі легенды пра непераможнасць гітлераўскай арміі, выхоўвалі нянавісць да фашысцкіх людаедаў, заклікалі да барацьбы з акупантамі, выкрывалі гнюснасць здраднікаў.

Анекдоты і зараз непрымірыма ставяцца да ўсяго адмоўнага, заганнага, ахопліваюць ўсе сферы прыватнага і грамадскага жыцця.




  1. Фядосік А.С. Анекдоты, жарты, досціпы //Беларуская вусна-паэтычная творчасць- Мн., 2000.С.377.

  2. Жарты, анекдоты, гумарэскі/Склад. А.С.Фядосік. - Мн., 1984.С.З1.

  3. Шейн П.В. Материалы Т.2. С..321.

  4. Жарты, анекдоты, гумарэскі. С. 44

Прыпеўкі


Прыпеўка - адзін з жанраў, папулярнаспь якога не страцілася і ў наш час і з'яуляецца надзённым, аператыуным, здольным адклікацца на самыя розныя сацыяльна-палітычныя падзеі, аддюстроўваць, пачўцці лірычных герояў, узаемаадносіны людзей у грамадстве і ў сям‘і, іх светапогляд, сацыяльныя і эстэтычныя ідэалы народа, адносіны яго да працы, дабрыні і зла і інш. Словам, сфера адлюстравання рэчаіснасці у прыпеўках бязмежная як бязмежнае само жыццё. Гэтаму садзейнічае лаканічнасць прыпеўкі, яе аднастрофная структура. Знакаміты даследчык беларускай прыпеўкі І.К.Цішчанка, які прысвяціў вывучэнню гэтага жанру шэраг прац, даў такое азначэнпне прыпеўкі:

"Прыпеўка - аднастрофная лірычная песенька самага разнастайнага зместу, якая складаецца з чатырох, радзесй шасці або васьмі радкоў па пэўным музычным узоры і выконваецца часам як прыпеў да танца. Як паводле змсетў, так і паводле формы гэта закончаны твор, тэма у ім "закруглена", завершана і не патрабуе далейшага развіцця. Пры выкананні прыпеўкі звычайна аб'ядноўваюцца па тэмах. Аб'яднаныя ў тэматычпую групу, яны, як пацеркі, нанізваюцца адна за другой, утвараючы нешта накшталт сюжэтнай песні (з зачынам і канцоўкай), тады ўжо кожная асобная прыпеўка становіцца як бы часткай такой песні, страфой. Са сваей мелодыяй прыпеўка звязана нетрывала: на адзін і той жа матыў могуць выконвацца сотпі розных тэкстаў; адны і тыя ж тэксты могуць выконвацца на розныя прыпеўкавыя матывы".1

І.К.Цішчапка пералічае народныя назвы прыпеўкі: "прыпеўкі, прыпевы, папеўкі, падпявалкі, падскокі, пястункі (дзіцячыя), дрындушкі, бранюшкі, дзяўчынкі, скакухі, скакушкі, плясухі, круцёлкі, акалюшкі, вытанкі, вытанні, ватушкі, выдрыганцы і інш."2 Раней у беларускай навуковай літаратуры прыпеўкі называліся частушкамі, як і ў рускай фалькларыстыцы. Многія народныя назвы прыпевак вызначаюць і характар (манеру) іх выканання.

Існавада шмат думак аб паходжанні беларускіх прыпевак: адны даследчыкі спрабавалі даказаць, іто яны запазычаны ў рускага народа (Ю.М.Сакалоў); другія лічылі, што прыпеўкі ўзніклі ў фабрычна-завадскім асяроддзі (Д.Зяленін, М.Гарэцкі і інш.); трэція выказвалі гіпотезу аб паходжанні прыпевак, як і песень, з працы, і да т.п.

Найбольш пераканаўчую думку аб паходжанні прыпевак выказаў І.К.Цішчанка. Ёп даказаў, што прыпеўкі не ўзніклі ў выніку запазычання рускіх частушак, таму што іх бытаванне папярэднічала рускім частушкам і уплывала на фарміраванне рускай частушкі як жанру. Нельга звязваць паходжаннс прыпеўкі з узнікненнем капіталістычнай вытворчасці, тамў што яны актыўна бытавалі ў народзе задоўга да гэтага часу. Прыпеўкі выконваліся і ў час розных сельскагаспадарчых работ, але "не як рытмічны рэгулятгар..., а як апасродкаваная мера ўздзеяння на працоўны працэс", таму і працу нельга лічыць адзінай крыніцай узнікнення і фарміравання прыпевак як жанру. Беларускія прыпеўкі ўзніклі на нацыянальнай глебе і прайшлі "вялікі і складаны шлях развіцця, абумоўлены духоўнай традыцыяй, сацыяльна-гістарычнымі абставінамі пэўнай эпохі, нацыянальным і псіхічным складам народа."3

Прыпеўкі выконваліся і ў час каляндарных свят, і на радзінах - хрэсьбінных урачыстасцях, і на вяселлі. Гэтыя прыпеўкі былі звязаны з абрадамі і ўваходзілі у іх як арганічная вербальная частка. У далёкім мінўлым прыпеўкі выконвалі на святочных гуляннях скамарохі, аматары спеваў, галоўным чынам маладога ўзросту.

Прыпеўкі, якія не ўваходзілі у абрады як іх арганічная частка, класіфіцыруюцца па тэматычных групах як адпаведныя лірычныя пазаабрадавыя песні. Найбольшая група прыпевак асвятляе тэму кахання, раскрывае душэўныя перажыванні дзяўчыны або хлопца, адлюстроўвае іх маральныя ідэалы, вернасць і сумленнасць, асуджае здраду і ашуканства. З гэтых прыпевак паўстае яркі вобраз высакароднай, маральна чыстай. самаахвярнай дзяўчыны:

Мяне дома не было -

Саломачку цёрла,

Не бачыла міленькага,

Ледзьве не памёрла.4

Каханне дзяўчыны настолькі моцнае, шго ніхто і нішто не можа перашкодзіць ей любіць яго, ей не трэба багацце і харомы, для яе рай з мілым і ў шалашы:

Мне сказалі на мілёнка,

Што худы і маленькі.

Паглядзела я ў нядзелю,

Ён як кветка аленькі
Мне не трэба камяніца

Мне не трэба і святліцы.

Калі мілы па душы.

Пражывём і у шалашы.5

Глыбокія перажыванні лірычнай гераіні асабліва ўражліва адлюстроўваюцца у прыпеўках аб расстанні з каханым, напрыклад, калі ён уходзіць у салдаты: "Выйду, выйду, за вароты, //Пакачаю галавой; //Здалі мілага у салдаты, //Засталася сіратой"; "Вышывала я платочак, //Беражочкі лапіла. //Пайшоў мілы у салдаты -//Сем гадочкаў плакала". Дзяўчына праклінае тых, хто разлучыў яе з каханым: "Найдзі, хмара, найдзі, гром, //І разбі казенны дом, // I начальніка таго, //ІІІто узяў мілага майго".6

Пераважная большасць прыпевак прызначана для выканання дзяўчатамі (жанчынамі), але тэма кахання адлюстроўваецца і ў тых, лірычным героем якіх выступае хлопец: "Колькі раз я заракаўся //Гэтай нівай не хадзіць: //Спалюбілася дзяўчынка. //Не магу яе забыць".7

Ярка адлюстроўваюцца ў прыпеўках сацыяльныя праблемы ў розныя гістарычныя перыяды. Панскія здзекі ў часы прыгону выклікалі пратэст дзяўчыны: "Каля рэчкі я ішла, //Захапіў мяне туман. //Знаць, жыццё мае такое, - //Усю збіў пракляты пан"8. Невыноспыя здзекі вымушаюць жанчыну праклінаць жорсткіх эксплуататараў:

І учора на пана,

І сягоння на пана,

А каб па цябе, мой паночак,

Ды кароста напала!

Камарочкі вы мае,

Не кусайце вы мяне,

А кусайце вы паноў,

Не пускаюць што дамоў."9

Востра крытыкаваў народ у прыпеўках сацыяльную несправядлівасць, якая панавала на фабрыках і заводах, дзе селянін імкнуўся зарабіць сродкі на пражыццё, але яго чакала расчараванне: "Бацька дома рабатае, //Сын у Піцеры жыве, //Бацька грошы дажыдае, //Сын ў апорачках ідзе“; "З гаспадарам разлічыўся, //Ні грашна не атрымаў, //Я з канторушкі пайшоў, //Кулаком слёзы уцёр''.10

У многіх прыпеўках раскрываецца сацыялыіая няроўнасць, якая перашкаджае шчасцю закаханых. Шырока адлюстроўваюцца сямейныя ўзаемаадносіны, асабліва пранікнёна раскрываецца гора жанчыны, трапіўшай замуж за п'яніцу. Значная частка прыпевак мае сатырыка-гумарыстычны характар: у іх у камічным выглядзе абмалёўваецца "муж недалуж", "сякі-такі шалудзень", "хлопцы хвастуны, на пяцёх адны штаны", "мілёнак, як цялёнак - толькі б венікі вязаць", "чужа матка ліхадзейка, чужы бацька ліхадзей"...

Не ўсе прыпеўкі сацыяльна-палітычнага накірунку маглі друкавацца ў дарзвалюцыйны і савецкі часы. У 20 - 40-я гады ў народзе бытавала шмат традыцыйных прыпевак, але існаваўшыя інструкцыі збірання народлых твораў скіроўвалі ўвагу фалькларыстаў і аматараў вуснай народнай паэзіі на новыя прыпеўкі, песні, казкі, прыказкі, у якіх адлюстроўвалася сацыялістычнае будаўніцтва, славіліся Камуністычная партыя, Савецкая ўлада, Ленін, Сталін і іх памочнікі. Толькі тады творы і друкаваліся ў сборніках, часопісах, газетах. Т'радыцыйная народная паэзія ігнаравалася, недаацэньвалася. Сагырыка-гумарыстычныя творы, у якіх крытыкавалася ўлада, правадыры, выкрывалася сацыяльная несправядлівасць, забараняліся. За сатырычную прыпеўкў, анекдот або іншы твор такога зместу людзей ссылалі ў Калыму, Гулаг, часам расстрельвалі. Таму фальклор сатырычнага зместу не фіксаваўся і зараз яго аднавіць немагмыма.

Толькі ў апошняе дзесяцігоддзе пачалі з'яўляцца ў друку прыпеўкі сацыяльна-палітычнага накірунку. Асабліва многа іх ў збориіку "Народ спявае пра сябе: Жывы фальклор з газетнай паласы", складзены А.Ціхановіч і апублікаваны ў 1994г. У ім змешчана 300 прыпевак, дасланых у рэдакцыю "Звязды" на конкурс.

З раздзела "Рысы нашага жыцця":

Нас дзяржава падтрымае,

Не пакіне ў беднаце:

То з паліцаў папрымае,

То ў кішэнях падмяце. (С.8)


У настаўніка Пятрова

Трэці год няма абновы.

Былы двоечнік-балбес

Змяніў трэці "Мерседэс". (С. 12)

Адлюстравалася ў прыпеўкахі нядаўняе мінулае і не надта радаснае сучаснае:

Забваць патроху сталі,

Як ранней галасавалі.

Быў наш выбар небагаты:

-Бацька Сталін – ці за краты… (С.28)
Гналі немцаў да Берліна,

Спелі ім "за упокой".

Цяпер ходзяць пераможцы

К ім с працягнутай рукой. (С.51)

Паэтыка прыпевак блізкая да пазаабрадавых лірычных песень. У іх шырока выкарыстоўваюцца традыцыйныя вобразна-выяўленчыя сродкі, трапныя эпітэты, метафары, параўнанні. Многія прыпеўкі будуюцца на паралелізме – псіхалагічным або сінтаксічным. Группы прыпевак пры гэтым пачынаюцца з аднлькавага стэрэатыпнага запеву, у выніку чаго аб'ядноўваюцца блізкія або розныя па змесце творы ("З неба зорачка пала"…, …"Вышывала я платочак"…, "Ты не стой пад акном", "А дзе ж тая крынічанька", "На гары стаіць бяроза" і да т.п.).

З нашых прыкладаў і разгляду тэматычнага зместу прыпевак відць разнастайнасць іх зместу, надзённасць і аператыўнасць адлюстравання самых важных з'яў у грамадств і ў сямейным жыцці.




  1. Цішчанка І.К.Прыпеўка //Беларуская вусна-паэтычная творчасць. С. 463.

  2. Тамсама. С 464

  3. Цішчанка І.К. Прыпеўкі /Уклад. І.К.Цішчанкі. - Мн.. 1989. С.6-12

  4. Прыпеўкі. С.40 - 41. № 70.

  5. Тамсама. С. 50 - 51. № 137. 144.

  6. Тамсама. С. 33. №16, 18, 19.

  7. Тамсама. С. 55. №177.

  8. Тамсама. С. 85. №400

  9. Тамсама. С.85. №402. 403

  10. Тамсама. С. 83. № 389. 390.


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка