Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый




старонка3/14
Дата канвертавання01.04.2016
Памер2.66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Летні цыкл.

Да летняга цыкла беларускага каляндарна-абрадавай паэзіі адносяцца купальскія, пятроўскія, жніўныя і дажынкавыя песні.

Паходжанне свята Купалы і яго назвы большасць сучасных даследчыкаў звязваюць з ачышчальным агнём і салярнымі ўяўленнямі старажытных людзей. Традыцыйна святкуецца як дзень летняга сонцастаяння. Купальскія вогнішчы мелі сакральнае значэнне: здольныя былі "даваць ураджай, выганяць смерць не самі па сабе, а таму што ўвасабляюць сонца"1, - адзначаў А.А.Патабня. Купалле святкавалася ўсімі еўрапейскімі народамі, у тым ліку славянскімі. Л.Вінаградава і С.Талстая ў складаным комплексе рытуалаў і вераванняў вылучаюць: "1. збор траў і кветак, упрыгожван-не зелянню дамоў і гаспадарчых збудаванняў, людзей, жывёлы; 2. халжэнне да вады, купанне, абліванне вадой, пусканне па вадзе вянкоў і траў; 3. падпальванне вогнішчаў, танцы, пераскакванне праз агонь, сімвалічнае знішчэнне нячыстай сілы і г.д.;. 4. вы-сочванне і адпужванне ведзьмы; 5. начныя бясчынствы; 6. павер'і пра "ігру" сонца і іншых цудах прыроды"2. Па народнаму календа-ру Купалле святкуецца 24 чэрвеня (7 ліпеня), а галоўным чынам у ноч перад гэтым днём. У гэты ж дзень царква адзначае дзень на-раджэння Іаанна Хрысціцеля. Хрысціянская царква асуджала традыцыйнае народнае святкаванне Купалля.

А.С. Ліс па функцыянальна-тэматычнаму прынцыпу падзя-ляе купальскія песні на пяць груп: "І.Песні пачатковага перыяду купалля... 2.Песні і карагоды, што выконваліся каля купальскага вогнішча...З.Купальскія песні абраднага зместу. 4.Купалле любоўнай і сямейнай тэматыкі. 5. Купальскія балады."3

Г.В.Таўлай у манаграфіі "Беларускае купалле" (1986) грун-тоўна даследавала функцыянальныя асновы купальскіх песень, тыпалогію песенных структур, музычна-паэтычны сінтэтызм, пе-сенна-вершавыя сістэмы. Асаблівую ўвагу яна звярнула на функ-цыянальную сістэму купальскай песні, важнейшай вылучыла ка-мунікатыўную функцыю, якая абумовіла шэраг іншых функцый, перш за ўсё музычную, (апатрапеічную (ахоўную), мантычную (варажба), катартычную (ачышчальную), сімільную (імітатыўную) магію)4.

Святкаванне Купалля мела свае асаблівасці ў розных народаў і ў асобных рэгіёнах краіны. Па словах П.А.Бяссонава, "Беларусь захавала ў абрадзе купальскай урачыстасці і ў песнях, якія яе суправаджаюць, адгалоскі самай сівой старажытнасці, як нідзе ў славян"5.

На Віцебшчыне і ў іншых месцах для вогнішча хлопцы ўсцяг-валі на елку старое калясо, аблівалі яго дзёгцем, прывозілі і пры-носілі шмат старога хламу, дроў, ускідвалі на касцёр (і тут відавочна ачышчэнне ад старога, непатрэбнага). Звычайна месца для вогнішча выбіралі на ўзгорку, недалёка ад вады. На думку многіх даследчыкаў (А.С.Ліса, В.Иванова, Г.В.Гамарэлідзэ), кола сімвалізавала сонца, якому пакланяліся. А.С. Ліс выказвае гіпо-тэзу аб тым, што Купала святкавалася ў гонар летняга сонцаваро-ту. "Салярны культ у ім дамінантны"6. Імітацыяй руху сонца лічыцца і ваджэнне карагодаў вакол вогнішча. Менавіта да сонца і звяртаецца купальская песня:

Сягодня й Купала, заўтра Ян,

Да зайграй, сонейка, зайграй нам,

Каб зялёны лугі шумелі,

Каб сырая зямля стагнала.

Каб сырая зямля стагнала

Да й ад дзявоцкага гуляння,

Да й ад дзявоцкага гуляння.

Да й ад жаноцкага спявання.7

У купальскіх песнях адлюстраваліся пажаданні моладзі, каб у святочную ноч Бог даў пагоду і каб ночка была вясёлая з музыкай і спевамі, а дзяўчаты маглі начаваць у гаі, віць вяночкі, збіраць зёлкі, гуляць.

Міфалагічны вобраз Купалы часам персаніфікаваўся: уяўляўся дзяўчынай, якая "сядзіць на плоце", а "яе галоўка ў зло-це"8. Купалка кліча "Івана на вулку" або яе клічуць, яна ж кажа:

"Не маю часу - трэба хадзіці мне каля жыта"9. Песні пацвярджа-юць, што абрады і паэзія Купалля мелі магічную утылітарную функцыю, накіраваную на павышэнне ўраджайнасці і абарону нівы ад злыхсіл. У адной з песень клічуць Івана ў поле з мэтай "па межаххадзіць, жыта радзіць", каб яно было "густа, ядраніста, ядраніста, каласіста. //Ядро - з вядро, колас - з бярно, //А жыцінка, як бабінка. //Саломінка, як трасцічынка"10. У другой песні просяць Купалу не ісці ў сяло, а начаваць у жыце, "каб туды змяя не залятала, //Ў жыцечку споры не выбірала"11. Такую ж ахоўную засцярагальную функцыю выконвае Іван-Іванішча, якога Купалка заве "на вулку", але ён адмаўляецца:

Купалка-сястра, мне часу няма:

Пільную сяла, новага двара,

Каб ведзьмішча не хадзіла,

Чужых кароў не даіла.12

Ахоўна-ачышчальным быў абрад пераскоквання праз купаль-скае вогнішча пар хлопцаў і дзяўчат, перагон праз агонь кароў. У некаторых месцах ролю Купалкі іграла прыгожая дзяўчына, якую выбіралі з свайго асяроддзя дзяўчаты вёскі і з ёю на чале ішлі да прыгатаванага хлопцамі вогнішча. 3 купальскай ноччу звязаны ўяўленні, якія адлюстраваны ў народных творах, што ў гэты час раз у год зацвітае папараць, і той, хто знойдзе кветку, адшукае скарбы і будзе разумець гаворку птушак, жывёлы.

Не менш значнае месца ў купальскіхпеснях, чым аграрна-га-спадарчая тэматыка, займаюць тэмы кахання, сямейна-бытавых адносін. Мноства песень пра каханне абумоўлена распаўсюджанасцю фрывольнасці ў паводзінах удзельнікаў святкавання. Невы-падковай таму была ў купальскіхпесняхтэма страты дзяўчынай вя-ночка, што сімвалізавала страту дзявоцкасці. У песні "А Купал-начка дачку біла" дачка прызнаецца, што яе вяночак узяў "бялявы хлопец", "красны моладзец"13.

Папулярнымі былі шматлікія песні жартоўнага характару, якімі абменьваліся дзяўчаты і хлопцы. Дзяўчаты, напрыклад, вы-смейвалі хлопцаў за ашуканства ("Колькі ў рэшаце вады ёсць, //Столькі ў малайца праўды ёсць"14), прыпісвалі ім недарэчныя ўчынкі ("Ля рыначку хадзілі, //Сучку на лычку вадзілі, //Лычка на лычка мянялі, //Сучцы на лапцы паклалі"15) і ў той жа час у ідэальным выглядзе паказвалі сябе.

У сатырычна-гумарыстычных купальскіх песнях найбольш з'едліва высмейваюцца хлопцы: іх чорт за "хахол" (часам "чуб") трасе, кідае праз паркан; дзяўчаты гоняць "сваіх хлопчыкаў на папар"16. Пры гэтым часцей за ўсё не дабіваюцца ад іхпраўды, і нават чорт не можа яе дабіцца:

Іван, Іван да Мар'я,

А на гарэ купалля.

А пад гарой купарос рос,

А чорт мальцоў за хахол трос.

А ён іх трос і калаціў,

1 шчырай праўды дахадзіў.

Шчырай праўды не дайшоў,

Ён заплакаў і пайшоў.17

А вось дзяўчат "трасе за хахол" не чорт, а Бог і дабіваецца праўды:

...А дзевак Бог за хахол трос.

А ён жа трос-калаціў,

У дзевак праўды дахадзіў.

Ён ў іх праўды дайшоў,

І засмяяўшы пайшоў.18

Дзяўчаты здзекваюцца з хлопцаў, прадракаюць ім "ліха": тыя пагоняць кошак у поле, "кошкі на елкі скакалі, //Хлопцы на ко-шак брахалі"... Дзяўчаты "будуць кошак даіці... і хлопчыкаў карміці"19. Падобных гумарыстычных песень шмат, у іх хлопцы трапляюць у такое камічнае становішча, што не магло не выклікаць смех, якога і дабіваліся дзяўчаты. Смехам, жартамі, спевамі, танцамі і поўніліся гулянні ў купальскую ноч.

Зусім іншую рэакцыю выклікалі купальскія балады. У эпічным стылі ў іх герой трагічна гіне: "Ды едуць баяр'я ўсе разам, //Вязуць Міхала на кані, //А яго галоўка на мячы..."20. Смерць героя (казака, белмалойчыка), як і ў іншых баладах, прымеркаваных да іншыхцыклаў і свят, аплакваюць па-рознаму:

...У галовачках- рана мамачка,

А на грудзечках - родна сястрыца,

А ў ножачках - то жонка яго.

А маці плача век да веку,

Сястра плача год да году,

А жана плача дзень да вечар:

"На вулку пайду - другога найду,

А цябе, малайца, усё забуду".21

На Купалле нярэдка рабілі чучала, якое тапілі ў вадзе або спальвалі. Па апісанні Галамбёўскага, на захадзе сонца ў зямлю забівалі кол, які абвязвалі саломай і называлі гэты пук саломы Купалай. Яго спальвалі пад песні, танцы і смех, неслі ў раку дрэўка і заклікалі расці такім жа высокім, як хварасціна, лён.22 Смех і іншыя абрадавыя дзеянні мелі сакральнае значэнне: яны павінны былі магічна ўздзейнічаць на знішчаных, каб яны адрадзіліся ў но-вым жыцці. Весела расставаліся з усім старым, аджыўшым (нездарма ў многіхмесцахна купальскае вогнішча звозілі і зносілі розны стары хлам, які спальвалі разам з чучалам). Зразумела, што ў пазнейшыя часы купальскіх святкаванняў магічная роля традыцыйных абрадаў страцілася, уступіла месца пацешлівай.

Блізкімі да купальскіх з'яўляюцца пятроўскія песні, некаторыя з іх маюць агульныя сюжэты. Пераважае ў пятроўскіх песнях шлюбная і бытавая тэматыка, лірызм, адлюстраванне перажыванняў дзяўчыны. Структура, рытміка, мастацкая вобразнасць у многім падобная да купальскіх песень.

Грунтоўны аналіз паэтычнай сістэмы купальскіх і пятроўскіх песень, іхтэматычную разнастайнасць і сувязь з рэчаіснасцю найбольш поўна і дасканала ажыццявіў А.С. Ліс у сваіх працах "Купальскія песні" (1974), "Каляндарна-абрадавая творчасць беларусаў" (1998) і іншых.

У летнім цыкле земляробчага календара значнае месца займала жніво.

У Гродзенскай губерні "адкрывала" жніво адна жняя, якая несла кавалак хлеба, нявестка - палатно, якім абкручвала першы сноп. Сноп неслі, ставілі на покуці, а ўвечары гаспадар спраўляў зажынкі.23 У Мінскай і Віцебскай губернях адбывалася "пакрыванне поля": яшчэ да ўсходу сонца маладзіца ішла на поле і ў прысутнасці дзяўчат нажынала снапок жыта, абвівала яго намёткаю або ручніком, падкідвала ўверх і прыгаворвала:

Пакрыла ніўку

На добрую спажыўку;

Парадзі, Божа,

Наша збожжа!..

Дзяўчаты спявалі, пляскалі ў далоні, кружыліся;

Пашлі, Божа, многа збожжа!

Моладзі хлеба пры дарозе;

Штоб было ўсім гожа

І не пуста на кожным возе.

Крыта, крыта!

Поўна, сыта!

Божа, памажы,

Хлеба ўрадзі.!24

Маладзіца і дзяўчаты ішлі да гаспадыні, поле якой "пакрывалі" і аддавалі ёй снапок. Гаспадар іх частаваў. Праз два дні пас-ля гэтага адбываліся зажынкі. Дачка гаспадара з дзяўчатамі са спе-вамі ішлі на поле, дзе яны частаваліся яечняй, сырам, гарэлкай, зразалі па каласку і звязвалі снапок, які называлі снапок гаспадара, палівалі яго гарэлкай і неслі з песнямі гаспадару нівы. Ен падкідваў снапок уверх, ставіў на покуце, клаў чатыры манеты, кланяўся, частаваў дзяўчат, яны ж славілі гаспадара.25 Няцяжка заўважыць, што і ў абрадзе, і ў песняхдамінавала магічная функцыя, мэта якой - спрыяць багатаму ўраджаю. Магічная роля на-давалася і снапку гаспадара: захоўвалі да Прачыстай, калі яго аб-малочвалі, прыносілі зерне ў царкву, пасвячалі і засявалі поле - "некаторыя на Прачыстую, а іншыя на другі ці на трэці дзень пасля свянцання; пры засеўках звоняць манетамі, якія былі пакладзены пад снапком..."26.

У песнях зажынак славілі жнеяк, гаспадара, першы снапок. Яго вобраз ствараўся з выкарыстаннем трапных параўнанняў, эпітэтаў, гіпербалы: "Снапок красны, //Як месячык ясны, //Яшчэ высшы ад плота, //Яшчэ дарожшы ад злота, //Яшчэ высшы ад гары, //Ясней ад зары"27.

Уласна жніўныя песні гучалі і пры хадзьбе жнеяк на ніву, і ў час жніва, і пры вяртанні з поля. У іх адлюстравалася цяжкая праца жанчын, асабліва ў час існавання прыгоннага права, калі з іх здзекваліся і памешчыкі-прыгоннікі і іх прыганятыя. Менавіта таму вобразы прыгнятальнікаў падаюцца ў жніўных песнях саты-рычна: "Наш пан баран, баран, //Не пускае дамоў зарань. //На-ша пані авечая, //Дзержыцьжнеек да вечара..."28. "А ў нашага пры-ганятага //Ды з гарэх галава, //3 гарэх галава, па яблыку вочы,//Што дзяржыць да паўночы..."29 У многіх жніўных песнях крытыка жорсткасці пана - гаспадара нівы - заканчваецца праклёнам, як, напрыклад, у песні:

Да ў нашага пана

Да нядобрая слава:

Па месяцу жыта жалі,

Па зорам копы клалі.

Цёмна ў полі, цёмна,

Бадай таму цямней было,

Хто да хаты не пушчае,

Да на полі нас трымае.

Да мы позна з поля йдзём,

Да прыганятага клянём.30
У сваім праклёне жняя заклінае нават камароў: "Камарочкі мае, не кусайце мяне, а кусайце паноў, не пускаюць што дамоў"31. Ужо з гэтых прыкладаў, якія складаюць толькі неявялікую частку са шматлікай колькасці жніўных сатырыка-гумарыстычных песень, дзе высмейваюцца паны і прыганятыя, відаць, што сацыяльныя адносіны адлюстроўваюцца ў іх асабліва востра. 3 іх паўстаюць сатырычныя тыпы прыгоннікаў, пазбаўленыя ўсякай спагады да замардаваных сялян. Нават у тых песнях, дзе пан надзяляецца эпітэтам "добры", ён характарызуецца іранічна.

Пераважаюць жа песні, у якіх адлюстроўваецца нянавісць да лютых паноў, якія прымушалі жнеяк працаваць не толькі днём, але і ўначы. У песні "Бадай пану ў двары страшна" жнейкі жнуць і пасля заходу сонца, пры месяцы снапы носяць, "пры зораньках копы" кладуць, "апоўначы дадому" ідуць. Але адпачываць не даводзіцца: "на світанні" вячэраюць, "у дзень белы зноў" ідуць. І за ўсе гэтыя здзекі ў песні гучыць страшны праклён:

Бадай пана не схавалі,

Каб сабакі разарвалі.

Пахавалі пры даліне,

Каб па яму ваўкі вылі.

Бадай пана громы ўбілі,

Як мы ручкі патамілі.32

Сацыяльная несправядлівасць, якая панавала ў той час, вос-тра выкрываецца ў многіх жніўных песнях, параўнальна ў большай частцы, чым у іншых каляндарна-абрадавых песнях. Матывы сацыяльнай барацьбы адлюстраваліся і ў песнях, запісаных у савецкі час. У некаторых з іх адчуваецца ўплыў літаратуры, сучасных фальклорных працэсаў. Адна з такіх песень змешчана ў томе БНТ "Жніўныя песні", хоць па зместу яна не зусім адпавядае гэтаму віду песень: "Пан нас мучыў, пан нас плеццямі сцябаў". Адзінае, што збліжае яе з жніўнымі, падобны праклён пана, як у папярэд-няй песні. Прыводзім урывак:

...Выйду, выйду я да рэчанькі крутой,

Клікну, клікну шэрых ваўкоў за сабой:

-Сабярыцесь, шэры воўкі, ды з бара,

Вы бяжыце ды да панскага двара...,

Як узойдзе толькі ясная зара,

Вы запейце песню страшнае таскі,

Разарвіце цела пана на кускі,

Разарвіце, закапайце за сялом,

Каб ад пану ўспамінаў не было...33

Каларытна малюецца ў жніўных песнях вобраз сялянкі-жняі, працавітай, гордай, душэўнай, сумленнай. Умовы яе працы вы-разна выяўляюцца ў песні "А я ў пана жыта жала":

А я ў пана жыта жала,

Задам калыску калыхала.

У пана сэрца авечае,

Дзяржыць мяне да вечара.

Пакарміці - як папала,

А ў загончык зазірае.

-Бадай тваё, пане, ўсё прапала,

Як я ў цябе заняпала.34

У некаторых песнях адухаўляецца прырода, персаніфікуюцца сонца, месяц. Стомленая доўгай нялёгкай працай жняя звяртаец-ца да сонца як да жывой істоты з папрокам, што яно "неспагадлівае": рана ўсходзіць, не спагадвае жнеям, а ў іх"сталяны сярпочкі прытупіліся, ... белыя ручкі прытаміліся, ...ды прыганятыя прыбрахаліся"35. Жняя заклікае вецер як міфалагічную істоту, каб ён не ляжаў у полі "паміж горачак у разоры", а ўстаў "памаленьку", павеяў "ветрык паціхеньку", развеяў "хмарачку цямненьку"... Жнейка ў гэтай песні просіцца адпусціць яе дадому: у яе "дзетак многа: што куточак, то сыночак, на пакуцці дзевяць дочак"36.

Анімістычнае ўспрыняцце навакольнай прыроды спалучаецца ў гэтай жніўнай песні з рэаліямі нялёгкага жыцця сялянкі. Традыдыйныя сталыя эпітэты з памяншальна-ласкальнымі формамі слоў садзейнічаюць узмацненню спагадлівага пачуцця да лірычнай гераіні.

Касмалагічныя ўяўленні сялян выразна выяўляюцца ў песнях, у якіх жнейка просіць дапамогі сонца перапыніць працу:

Да пара дамоў, пара,

Пагубіла ключы зара.

Сонца ўзышло, ключы знайшло.

-Сонейка маё яснае,

Трэба неба адамкнуць,

Поле расой апусціці,

Жнейкі дамой адпусціці,

Бо іх хаткі халодны,

Бо іхдзеткі галодны...37

У такіх песнях персаніфікуюцца зара, сонца, месяц. У песні "А пара. жонкі, дамоў ісці" таксама "пагубляла зара ключы, каля постаці ідучы, а з соўнішкам гукаючы, а з месяцам жартуючы"38.

Часам сонца размаўляе са жнейкай, якая скардзіцца на яго, пгго не спагадвае ёй: раненька ўсходзіць - яе на полі знаходзіць, позненька заходзіць - яе на полі пакідае. Сонейка адказвае:

-Чым жа я таму вінавата,

Што твая гаспадынька

Цябе рана пабуджаіць

1 на поле высылаіць?

(песня "Дзеванька-сіротанька")

Падобны адказ дае сонца жняі і ў песнях "Соўняйка, соўняйка". "Ды соўнейка, соўнейка".39

Не заўсёды жанчына радуецца вяртанню з поля дадому: там у яе "ліхі свёкар ды й свякруха", не спачуваюць ёй, а "пашлюць... па вадзіцу", "у шчыры бор, у крыніцу", хоць яна "й не снедала й не абедала"40. Таму ў роспачы жнейка рашае лепш пераначаваць у полі і праклінае свёкра, свякроўку, дзевера, залоўку ў песні "Не пайду дамоў, ў полі заначую":

-Ой, забі, Божа,

Свёкра на печы.

Качаргой у плечы.

Ой, забі, Божа!

Ой, забі, Божа,

Свякроў на палаці

Памялом у хаце... (і г.д.)41

У многіх песнях адухаўляецца поле: яно "дрэмле", "іграе", "звініць"42. Менавіта поле як жывую істоту заклінае жнейка: "Ніўка, ніўка, аддай маю сілку //На другую ніўку!"43.

Тэматыка жніўных песень разнастайная: у іх адлюстроўваюцца перажыванні маці за дачку, трапіўшую ў варожую ёй сям'ю, ус-прыняцце навакольнага жыцця і прыроды, матывы кахання і шлюбу і інш. Даследчык музычных асаблівасцей жніўных песень В.І. Ялатаў назваў іхкласікай "беларускай раннетрадыцыйнай каляндарнай песнятворчасці, якая выяўляе рысы не толькі жанру, але і многія заканамернасці пэўнага этапа музычнага мыслення"44.

Заканчэнне жніва называецца ў народзе дажынкамі, або абжынкамі. Адбываліся яны з нязначнымі адрозненнямі ў розных месцах. У Віленскай губерні частка жней дажынала жыта і спява-ла песню, якая называлася "Раёк", другая частка садзілася перад пакінутымі нязжатымі каласамі і таксама спявала, "а адна з дзяўчат... палола "роя": вырывала траву з недажатага кусціка жыта каля каласоў, называла яго "раёвай" або "спарышовай" барадой. У "сярэдзіну кусціка клалі хлеб і соль"45. Дзяўчына, якая завівала "бараду", надзявала вянок, а потым здымала з сваёй галавы і ўскладала на галаву гаспадара, "жнеі акружалі гаспадара і разам з ім уваходзілі ў хату", дзе іх сустракала з хлебам і соллю, гарэлкай гаспадыня. Пасля невялікага пачастунку іх "садзілі за стол на ба-гатую вячэру. Пасля вячэры прыходзілі музыкі, і пачыналіся гульні і танцы да позняга вечара"46.

Падобна гэтаму адбываліся дажынкі ў Віцебскай губерні.

У Мінскай губерні пры заканчэнні жніва пакідалі крыху жыта, рвалі з яго траву, што называлася "рваць бараду". Заклікалі "чараўнікоў, мядзведзяў, лісіц і іншых жывёл. Самі ж аржаныя каласы рве адна, выбраная ўжо загадзя для гэтага дзяўчына... Вы-рваўшы калоссе з зямлі, дзеліць яго на дзве часткі і кладзе іх накрыж адна з другой на зямлю. На гэтым крыжы ўсярэдзіне, па баках і па канцах кладуць хлеб. Пасля гэтага ўсе разам вяжуць вялікі сноп, які завецца "баба". 3 края бяруць каласы і плятуць аржаны вянок. Выбраная дзяўчына сядзіць у гэты час на "бабе". Калі сплятуць вянок, ... здымаюць абранніцу з "бабы", надзяюць ёй на галаву вянок і ідуць у вёску, ... пачынаюць пець "Засцілай, пані, сталы, лавы..."47.

У Гродзенскай губерні пры дажынках сдябліны жыта не звяз-валі, "пакуль гаспадыня пры песняхне заўе так званай "барады"... Як і ў многіх іншых месцах, у пакінутым жыце выполвалі траву і клалі лусту хлеба з соллю. Далейшыя дэталі гэтага абраду ад-розніваліся ад абрадаў у іншых рэгіёнах. Гаспадыня перавязвала жытнія сцябліны чырвонай ніткай, падразала сярпом іх пад ка-рэнні, трымала пучок жыта ў левай руцэ, правай кідала "серп уверхі крыху ўбок", клала пучок у сярэдзіну незавязанага снапа, потым сноп звязвалі. Гэтаму снапу надавалася магічнае значэнне: яго забірала з поля выбраная жняя, у гумне адводзілася яму гана-ровае месца, на Спаса яго свяцілі, а пазней вымалачанымі зернямі засявалі поле. Даследчыкі адзначаюць, што ў народзе лічылі "бараду" здольнай узмацняць прадуцыруючую сілу, як і барада ча-лавека. Апрача таго яна сімвалізавала дажынкі.

Завіванне "барады" не з'яўлялася адметнай беларускай з'явай, яна характэрна для ўсіхславян, але ў кожнага народа мае свае нацыянальныя і рэгіянальна-лакальныя асаблівасці. Розныя формы барады прыводзіць В.А. Цярноўская.48 Яна ж адзначае асобую ролю ў рытуале спеваў, якое мае дзве галоўныя функцыі: "Як заснаванае на магіі спяваючага голасу "апавянне" (сустракаецца нават у традыцыях, якія не маюць жніўных песень, напрыклад, у рускіх кастрамскіх спевах вакол барады песень, "якія каму ўздумаюцца") і як рытуальныя спевы ва ўласным сэнсе слова". В.А. Цярноўская заўважыла, што звязаныя з абрадам рытуальныя песні "лакалізуюцца на славянскай поўначы з эпіцэнтрам у беларускім арэале"49.

Песні, якія жнейкі спявалі ў час завівання "барады", былі накіраваны на магічнае забеспячэнне новага ўраджаю. Па словах АА. Патабні, "Душа нівы (сенажаці і расліны наогул) ёсць казла -або казлападобная істота (як і фаўн, Сільван), якая праследуецца жняцамі і хаваецца ў апошні нязжаты пук каласоў або апошні сноп"50.

У некаторых песнях, якія выконваліся пры завіванні "барады", ма-лююцца персаніфікаваныя вобразы казла (часам мядзведзя). У найбольш старадаўніхпеснях"бараду" славілі, надзялялі яе залатым блескам, аблітай мёдам, "шоўкам ушытай". У песні жнеяк гаспадару пелі:

Чыя ж гэта барада

Мёдам-віном уліта,

Чорным шоўкам ушыта?

Рана, рана!

Сцяпанава барада

Мёдам-віном уліта,

Чорным шоўкам ушыта,

Рана, рана!

Ты, Анютка, не гуляй,

Шоўк з барады выбірай,

Рана, рана!51

Характэрна, што і апошні снапок і вянок звычайна ў дажын-кавыхпесняхперсаніфікаваліся, снапочак, "прасіўся ў дзевачак:"-Ой, звіце, дзевачкі, вяночак, //Занясіце мяне ў стадолу, //Палажыце мяне ў старону. //Няхай я ў стадоле пагашчу. //Пакуль на ніваньку зноў пайду. //Ой, бо мне ў стадоле - гасціна, //Ой, а на ніўцы - радзіна..."52. Аналагічна паказваецца вяночак. Ён так-сама коціцца з поля і просіцца ў гаспадара: "Выйдзі, пане за вароты, //Выкуп вянка з залота!"53. Або: "Каціўся вяночак з поля //Ды прасіўся да пакоя: //-Пусці, маці, да пакоя, //Бо я ў полі настаяўся, //буйных вятроў наслухаўся, //Дробным дажджом на-мачыўся!.." Цікава, што ён гаворыць аб сваім "родзе і званні":

-Ой, я сонцам гадаваўся,

У праменнях яго купаўся,

Часам раннім красаваўся,

3 ночкай ў гульнях забаўляўся.54

Ідэалізацыя "барады", апошняга снапочка і вяночка ў пазней-шых песнях змянялася іх гумарыстычным зніжэннем. Замест ус-лаўлення іх адбывалася жартоўнае высмейванне. Калі гаспадар, напрыклад, дрэнна частаваў на дажынках жнеяк, яны ганьбілі "бараду":

Чыя ж гэта барада

Смалой, дзёгцем уліта,

Дратваю ушыта?

Рана, рана!

Міхалкава барада

Смалой, дзёгцем уліта,

А дратваю ушыта,

Рана, рана?55

Зіншых вобразаў дажынкавых песень асаблівую цікавасць дас-ледчыкаў выклікалі міфалагізаваныя вобразы спарыша і рая (райка), якія па-рознаму асэнсоўваліся вучонымі: некаторыя бачылі ў іх язычніцкіх бостваў, іншыя трансфармаваных хрысціянскіх святых. На нашу думку, у найбольш даўніхпесняхі спарыш і рай успрымаліся як звышнатуральныя істоты, якія валодаюць магчымасцю павышаць ураджайнасць нівы. Аб гэтым сведчаць шматлікія песні, у якіх іх вобразы персаніфікуюцца: спарыш і рай (раёк) ходзяць па вуліцы, іх запрашаюць у хату, садзяць па покуце. Звяр-таюцца з просьбай да спарыша:

...Прыспары мне, спарыш, і ў доме, і ў полі,

І ў гумне, і ў двары, і ў клеці, і ў печы,

І ў клеці карабом, і ў печы пірагом,

І ў печы пірагом, і на стале пірагамі.56

Магічная функцыя песні відавочна. Не так выразна яна выяўляецца ў песнях з вобразам рая: яго толькі шануюць, частуюць. Тым не менш і спарыша і рая ёсць усе падставы лічыць міфалагічнымі зоаморфнымі істотамі, на якіх у старажытнасць ўскладалі надзеі на іх дапамогу ў земляробчым плёне. Пазней гэтыя персанажы не ўспрымаліся як боствы, а як персаніфікаваныя паэтычныя вобразы.

Цікава персаніфікуецца ўдажынкавых песнях жыта: яно гаворыць чалавечым голасам, што не можа "у полі стаяці, каласоў дзяржаці":

Толькі ж я магу

А ў полі снапамі,

А ў гумне стагамі,...

У закрамах зярнамі...57

У гэтай жа песні, пабудаванай як псіхалагічны паралелізм, у другой частцы "маладая Манечка" гаворыць свайму "татульку, што не можа ў яго "жыці", а ў свёкра, гэта значыць, хоча браць шлюб.

Дажынкі звычайна заканчваліся песнямі, у якіх славіўся Бог і выказвалася падзяка за дажынкі:

Дзякуй Богу за дажынкі,

Было піва і гарэлкі.

Што пілі і з'елі - прыспарай, Божа,

Што каму далі - напаўняй, Божа.58

Не выпадкова том "Жніўныя песні" заканчваецца ў тэкставай частцы выказваннем заклапочанасці земляроба аб будучым урад-жаі ў песні "Да на гарэ вецер вее". Сейбіт, сеючы жыта, просіць Бога: "-Зарадзі, Божа, жыта, //На прышлае лета, //Да на корань караніста, //Да на колас каласіста, //Да на ядро ядраніста, //Да на таку умалотам, //А у млыне прымалотам, //А у дзяжы пады-ходам, //А ў печы румяна, //Да на стале кахана, //Да на стале, як сонейка, //Гаспадарам на здаровейка."59.

Такім чынам, летні цыкл беларускага земляробчага календара багаты адметнымі нацыянальнымі абрадамі, дасканалымі паэтычнымі творамі, якія вызначаюць асаблівасці этнасу беларусаў і адыгралі ў фарміраванні яго і нацыянальнага менталітэту немалаважную ролю.




  1. Потебня А.А. 0 некоторых снмволах в славянской народной поэзнн. -Харьков, 1914. С. 163.

  2. Виноградова Л.Н., Толстая С.М. Иван Купала //Славянские древности: Этнолннгвнстический словарь. В 5томах. М., 1999. Т 2 С.363.

  3. Ліс.А-С. Паходжанне і мастацкая прырода купальскай паэзіі //Купальскія і пятроўскія песні /Уклад. А.СЛіса, С.ТАсташэвіч, Г.В.Таулай. - Мн., 1985. С.12.

  4. Тавлай Г.В. Белорусское купалье. Обряд, песня. - Мн., 1986. С.9.

  5. Бессонов П.А. Белорусские песни. С.28.

  6. Ліс А.С. Каляндарна-абрадавая творчасць беларусаў: Сістэма жанраў. Эстэтычны аспект. Мн., 1998. С.83.

  7. Паэзія беларускага земляробчага календара. С. 296.

  8. Тамсама.

  9. Тамсама. С.299 - 300.

  10. Тамсама. С.300.

  11. Тамсама. С.301.

  12. Тамсама. С.300.

  13. Тамсама. С.309.

  14. Тамсама. С.312.

  15. Тамсама. С.318.

  16. Купальскія і пятроўскія песні /Уклад. А.С. Ліса, С.ТАсташэвіч, Г.В.Таўлай. - Мн.,1985. С.172 - 173.

  17. Тамсама. С.172.

  18. Тамсама.

  19. Тамсама. С. 176.

  20. Тамсама. С.286.

  21. Купальскія і пятроўскія песні /Уклад. А.С. Ліса, С.ТАсташэвіч, Г.В.Таўлай. - Мн.,1985. С. 287

  22. Kolberg O. Bialorus – Polesie. –Wroclaw-Poznan, 1968. s.128.

  23. Земляробчы календар. С. 236.

  24. Тамсама. С.241 -242.

  25. Тамсама. С.242 - 243.

  26. Тамсама. С. 243

  27. Тамсама.

  28. Жніўныя песні /Склад.А.С.Ліс, В.І.Ялатаў. - Мн., 1974. С.83.

  29. Тамсама. С.86.

  30. Тамсама. С. 79.

  31. Тамсама. С. 83.

  32. Тамсама. С. 84 - 85.

  33. Тамсама. С. 85.

  34. Тамсама. С.82.

  35. Тамсама. С. 86.

  36. Тамсама.С.89.

  37. Паэзія беларускага земляробчага календара. С. 357 - 358.

  38. Тамсама. С. 354 - 360.

  39. Жніўныя песні. С. 126-127.

  40. Паэзія беларускага земляробчага календара. С.362.

  41. Тамсама. С.362 – 363.

  42. Тамсама. С. 383.

  43. Тамсама. С.382.

  44. Ялатаў В.І. Музычныя асаблівасці беларускіх жніўных песень //Жніўныя песні. С. 41.

  45. Земляробчы каляндар. С. 267.

  46. Тамсама. С.253 - 254.

  47. Тамсама.

  48. Терновская О.А. "Борода" //Славянские древности. В. 5т. М., 1995. Т.1. С. 231 – 234.

  49. Тамсама. С. 233.

  50. Потебня А.А. Объяснения малорусских и сродных народных песен. Колядки и щедровки. Варшава, 1887. С. 178.

  51. Паэзія беларускага земляробчага календара. С. 382.

  52. Жніўныя песні. С. 432.

  53. Тамсама. С. 434.

  54. Тамсама. С. 435.

  55. Паэзія беларускага земляробчага календара. С. 382.

  56. Жніўныя песні. С. 473.

  57. Тамсама. С. 507.

  58. Тамсама. С. 527.

  59. Тамсама. С. 527 - 528.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка