Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый




старонка12/14
Дата канвертавання01.04.2016
Памер2.66 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Выдатным фалькларыстам-прафесіяналам быў Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі (1856-1920). Капітальнай працай, якую ён апублікаваў, з'явіўся чатырохтомны "Смаленскі этнаграфічны зборнік" (1891 - 1903). У ім змешчаны надзвычай багаты рускі і беларускі фальклорна-этнаграфічны матэрыял.

Першая частка "Смаленскага этнаграфічнага зборніка" прыс-вечана празаічным народным творам - апавяданням, легендам, паданням, казкам чарадзейным, сацыяльна-бытавым, пра жывёл, а таксама замовам. Дабравольскі імкнуўся лры запісу твораў, захаваць асаблівасці вымаўлення казачнікаў. Ен упершыню ўключыў у фальклорны зборнік апавяданні - успаміны, якія выразна адлюстроўваюць быт і погляды сялянства, іхінтарэсы і псіхалогію.

У другой частцы зборніка апублікавана сямейна-абрадавая паэзія, у тым ліку змешчана 18 хрэсьбінных песень, 680 вясельных песень і 14 пахавальных галашэнняў. Класіфікацыя матэрыялаў недасканалая: песні пэўныхэтапаў вясельнага рытуала размешчаны ў розных месцах. Станоўчай якасцю з'яўляецца фіксацыя: хго, калі, і на якім этапе вяселля выконваў песню.

У трэцяй частцы зборніка змешчаны парэміяграфічныя творы (прыказкі, прымаўкі, трапныя выслоўі, заклінанні, прыкметы). Матэрыялы сістэматызаваны па апорных словах.

У чанвёртую частку "Смаленскага этнаграфічнага зборніка" увайшлі апісанні ігрышчаў, каляндарна-абрадавыя песні — зімовых, веснавых, летніхі восеньскіхцыклаў, дзідячыя, пазаабрадавыя, гістарычныя песні, духоўныя вершы.

Значэнне гэтай фундаментальнай працы велізарнае. Але Дабравольскі не абмежаваўся толькі яе выданнем: ён вывучаў народную тэатральную творчасць, вераванні, матэрыяльную культуру рускага і беларускага народаў, асабліва Смаленшчыны. У многіх яго публікацыях гэтыя і іншыя пытанні знайшлі належнае асвятленне. Спадчына У.М. Дабравольскага выкарыстоўвалася многімі этнографамі XIX і XX стст., не згубіла яна навуковай каштоўнасці і ў наш час.

Да другой палавіны XIX - першай паловы XX ст. адносіцца фалькларыстычная дзейнасць Яўгенія Аляксандравіча Ляцкага (1868-1942). Нарадзіўся ён у Мінску ў сям'і двараніна. Пасля за-канчэння гісторыка-філалагічнага факультэта Маскоўскага універсітэта ў 1893 г. ён працаваў захавальнікам этнаграфічнага аддзела ў Рускім музеі. Даследаванне вуснай народнай творчасці Ляцкі пачаў яшчэ ў час вучобы ў універсітэце пад уплывам Ус. Мілера - вядомага ў той час фалькларыста, а захапіўся фальклорам з маленства, больш свядома і сур'ёзна паставіўся да народных казак, песень, калі вучыўся ў Мінскай гімназіі. Сустрэчы з П.В. Шэйнам, па яго прызнанню ў аўтабіяграфічных запісках, "навялі вялікі парадак" у песенным аматарстве і этнаграфічнай цікаўнасці".

"I я вырашыў надаць маім раз'ездам больш асэнсаваны і сістэматычны характар", — зазначыў Ляцкі. П.В. Шэйн выкарыстаў захапленне Ляцкага народнай творчасцю, даваў яму заданні. У выніку актыўнай збіральніцкай дзейнасці Ляцкі назапасіў багаты матэрыял і яшчэ ў студэнцкія гады пачаў даследаваць розныя пы-танні народнай творчасці. У 1890 г. ён апублікаваў у "Этнографическом обозрении" (1890; №4) артыкул "Уяўленні беларуса аб нячыстай сіле", а праз два гады, у тым жа выданні - "Хвароба і смерць ва ўяўленні беларусаў".

У 1898 г. Я. Ляцкі выдаў зборнік прыказак, прымавак, загадак. Парэміяграфічныя творы сістэматызаваны ім па алфавіту.

Сабраныя ім песні ён надрукаваў у зборніку "Матэрыялы па беларускай славеснасці і мове" ("Известия Отделения рус. яз. и слов. императорской академии наук", 1904, № 9).

Усе творы складальнік сістэматызаваў па раздзелах: калыханкі, хрэсьбінныя, жніўныя, жартоўныя і сатырычныя, любоўныя, сіроцкія, вясельныя і бяседныя песні. Навуковую каштоўнасць зборніка зніжае недасканаласць сістэматызацыі і адсутнасць пашпартызацыі твораў.

У 1912 г. выйшла ў свет кніга Ляцкага "Вершы духоўныя", у якой ён змясціў 47 тэкстаў, выбраных з ранейшых публікацый П. Бяссонава, В. Варанкова, П. Кірэеўскага і асабістых.

Высока ацэньваецца трохтомнае выданне "Вопыт апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах" (1882 - 1884), апублікаванае пад рэдакцыяй А.С. Дэмбавецкага (старшыні Магілёўскага губернскага статыстычнага камітэта), Я.Ф. Карскім, Н.С. Гілевічам і іншымі даследчыкамі. У збіранні і падрыхтоўцы да друку матрыялаў удзельнічаў вялікі калектыў, сярод якіх быў I. Рубаноўскі - рэдактар газеты "Магілёўскія губернскія весці".

У першым томе "Вопыту апісання Магілёўскай губерні" (1882) У. Рубаноўскі змясціў матэрыялы, якія характарызуюць маральныя якасці, светапогляд, адносіны да працы беларусаў, іх жыллёвыя і гаспадарчыя пабудовы, адзенне, заняткі і ежу сялян. Найбольшае месца ў томе адведзена апісанню абрадаў, вераванняў, вусна-паэтычнай творчасці жыхароў Гомельшчыны і Магілёўшчы-ны. Змешчана 509 беларускіх песень, 316 з якіхвясельныя. Песні вылучаюццца дакладнасцю запісаў, пашпартызацыяй (на жаль, няпоўнай). Другі і трэці том прысвечаны вытворчаму быту і этнаграфічным звесткам, статыстыцы. Вусна-паэтычныя творы ў іх не публікаваліся.

Можна пагадзіцца з ацэнкай збору беларускіхпесень, выдадзеныху працы пад рэдакцыяй А.С. Дэмбавецкага, якую даў Я.Ф. Карскі ў першым томе "Беларусы" (1903): ён адобрыў класіфікацыю матэрыялаў і высокія вартасці запісаў (с. 260). Згэтай ацэн-кай пагадзіўся і Н.С. Гілевіч. Які паставіў зборнік "вышэй іншых нават буйных зборнікаў, выдадзеных раней"12.

Прыкметны ўклад у вывучэнне побыту, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў унёс Мітрафан Віктаравіч Доўнар-За-польскі (1867-1934) - выдатны этнограф, гісторык. М. Доўнар-Запольскі пасля вучобы ў Мазырскай прагімназіі і Кіеўскай семінарыі ў 1891 г. закончыў Кіеўскі універсітэт і марыў аб педагагічнай працы. Пераадолеўшы шматлікія нялёгкія перашкоды, ён чытаў лекцыі ў якасці прыват-дацэнта ў Маскоўскім універсітэце, пазней працаваў прафесарам Кіеўскага універсітэта. Найбольшая колькасць прац М. Доўнар-Запольскага прысвечана гісторыі Кіеўскай Русі, Вялікага княства Літоўскага, Беларусі. Ён імкнуўся даказаць нацыянальную самастойнасць беларускага народа, адметнасць яго мовы, гістарычных традыцый, багатай вусна-паэтычнай творчасці. Сярод шматлікіх друкаваных прац вучонага глыбінёй аналізу вылучаюцца работы, прысвечаныя абрадавай паэзіі, асабліва шлюбнай абраднасці. У 1888 г. у Кіеве выйшла кніга "Беларускае вяселле і вясельныя песні". Грунтоўна даследаваў М. Доўнар-Запольскі розныя праблемы абраду і асобныя этапы вяселля ў многіхнаступньіхпрацах: "Беларускае вяселле ў культурна-рэлігійных перажытках", "Сватаўство і дружына жаніха ў беларускім вяселлі", "Рытуальныя значэнні каравайнага абраду ў беларусаў" і інш. Аналізаваў ён і вясельную паэзію ("Матывы вясельных песень пінчукоў", "Сонейка і месяц у беларускай вясельнай паэзіі" і інш.).

М. Доўнар-Запольскі актыўна збіраў фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы. Напрыклад, у 1890 і 1892 гг. ён ажыццявіў паездкі ў Пінскі, Мазырскі, Рэчыцкі, Бабруйскі, Чэрвеньскі, Мінскі паветы і сабраў шмат песень, запісаў абрады сялян і іншыя звесткі аб побыце, матэрыяльнай і духоўнай культуры. У 1895 г. ён апублікаваў "Песні пінчукоў" (Кіеў) з падзагалоўкамі: "Беларускае Палессе. Зборнік этнаграфічных матэрыялаў, сабраных М. Доўнар-Запольскім. Вып. I."

У прадмове ён ахарактарызаваў асаблівасці гаворкі пінчукоў, іх стаўленне да песень і спеваў, растлумачыў прынцыпы публікацыі, прычыны, чаму змясціў апісанне толькі вяселля і інш. Ма-тэрыялы зборніка размеркаваны па дзвюх частках: "А. Песні абрадавыя" і "Б. Лірычныя песні". У дадатку змешчаны: "Вяселле ў Пінсюм павеце", "Песні, запісаныя ў сяле Чырвонай Волі Лахвінскай воласці Мазырскага п.", "Песні з Лашанскай вол. Гродзенскай губ." У каментарыях адзначаюцца варыянты твораў, хто і дзе іх апублікаваў, у многіх выпадках прыводзяцца і адрозненні.

У зборніку даецца таксама тлумачальны слоўнік мясцовых гаворак і паказальнік, у якім адзначаны, па словах аўтара, "агульныя месцы. Вобразы, эпітэты і др., а таксама і некат. найбольш цікавыя культурна-бытавыя тэмы".

Унутры кожнай часткі класіфікацыя песень непаслядоўная: у абрадавыя песні трапілі толькі вясельныя, радзінныя і хрэсьбінныя, калядкі і шчадроўкі, вялікодньм, траецкія, купальскія. Веснавыя, летнія, дажынкі, восеньскія, зімовыя, піліпаўскія змешчаны ў другой частцы "Лірычныя песні" разам з "жаночымі", рэкруцкімі, чумацкімі, казацкімі і рознымі іншымі. Тым не менш зборнік каштоўны перш за ўсё дакладнасцю запісаў (песні Доўнар-Запольскі запісаў з голасу), вялікай колькасцю твораў (561 песня ў асноўных частках і 40 змешчаны ў дадатку), іх кваліфікаванай характарыстыкай.

Спадчына М.В. Доўнар-Запольскага да гэтага часу мала вы-вучана, многія яго матэрыялы знаходзяцца ў розных архівах, недаацэнены, чакаюць сур'ёзнага аб'ектыўнага даследчыка.

У шматграннай навуковай дзейнасці Мікалая Андрэевіча Янчука - выдатнага беларускага, рускага і ўкраінскага літаратуразнаўца, фалькларыста і этнолага - даследаванне беларускай вусна-паэтычнай творчасці займала важнейшае месца. Навуковы інтарэс да беларускага фальклору праявіўся ў Янчука яшчэ са студэнцкіх гадоў пад уплывам М.С. Ціханравава - прафесара Маскоўскага універсітэта. Пасля заканчэння вучобы ва універсітэце (1851 г.) А. Янчук пачаў працаваць на кафедры М.С. Ціханравава, падрыхтаваў і выдаў у 1886 г. працу "Маларускае вяселле ў Карніцкай па-рафіі Канстанцінаўскага павета Сядлецкай губерні", у якой змясціў тэксты вясельных песень з дакладным захаваннем асаблівасцей гаворкі і з напевамі. Лінгвістычныя веды аўтара вы-явіліся ў характарыстыцы гаворкі мясцовых сялян.

Асабліва каштоўнай для фалькларыстыкі і этналогіі з'яўляецца праца "Па Мінскай губерні" (1889), у якой М. Янчук выкарыстаў матэрыялы, сабраныя ім падчас камандзіроўкі ў Беларусь і Літву ў 1886 г. з мэтай антрапалагічных і этнаграфічных даследаванняў. Аўтар імкнуўся ўсебакова ахарактарызаваць беларуса, яго знешні і ўнутраны воблік, інтэлектуальныя здольнасці, светапогляд, маральна-этычныя ідэалы. Крытычна ставіўся М. Янчук да спроб царкоўнікаў забараніць народныя святкаванні. Высока ацэньвае ён прыгажосць беларускай песні. "Услухайцеся, напрыклад, у якую-небудзь веснавую песню, якую маладая беларуская дзяўчына спявае дзе-небудзь у полі, сярод расквітнеўшай прыроды: гэта суцэльнае трыумфаванне, якое нястрымна льецца з грудзей поўныхрадасці, кахання і пяшчоты, гэта сапраўдны гімн вясне, да якога вот так і хочацца далучыць свой слабы голас, каб не боязь унесці дысгармонію ў гэтыя вясёлыя, поўныя жыцця і сілы гукі", - з любоўю да роднай песні пісаў М. Янчук і шкадаваў, што народная паэзія недаацэньваецца, знікае, на змену ёй распаўсюджваюцца безгустоўныя гарадскія песні.

М.А. Янчук змясціў 158 песень, якія размеркаваў такім чынам: вясельныя, радзінныя і хрэсьбінныя, пасядзелкавыя, калядкі і шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, купальскія, жніўныя і пакосныя, летнія, гістарычныя і розныя. Узаўвагахда песеньён дае звесткі пра варыянты ў раней апублікаваных зборніках Я. Чачота, П. Бяссонава, П.В. Шэйна, Е.Р. Раманава.

М.А. Янчук добра ведаў вусна-паэтычную творчасць славянскіх народаў, нямала сабраў фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў і сам імкнуўся даць парады, накіраваныя на якаснае навуковае збіранне іх аматарамі народнай культуры. Такія рэкамендацыі даваліся ў "Праграме для збірання этнаграфічных звестак", выдадзенай пад яго рэдакцыяй у 1889 г. Неаднаразова выступаў ён з рэцэнзіяй на выданні беларускіх народных твораў (напрыклад, П.В. Шэйна). Ён непрымірыма ставіўся да скажэння фальклору. У 1908 г. М.А. Янчук выступіў з дакладам у Таварыстве гісторыі і стар-жытнасцей расійскіх'Аб псеўданародных беларускіх песняхгістарычнага і міфалагічнага зместу", у якім ён крытыкаваў П. Гільтэбран-та за ўхваленне песень "Ой, калі б, калі маскалі прыйшлі", "Быў на Русі Чорны бог" і інш., паказвае крыніцы, з якіхяны ўзяты.

Навуковая спадчына М.А. Янчука надзвычай багатая, не ўся яна апублікавана. Вялікая заслуга яго і ў развіцці вышэйшай адукацыі ў Беларусі: удзельнічаў у стварэнні Беларускага дзяржаўнага універсітэта, быў яго прафесарам (чытаў лекцыі па літаратуры і этнаграфіі, для чаго ездзіў з Масквы ў Мінск), выкладаў курс беларусазнаўства ў Беларускім народным універсітэце ў Маскве ў 1918 г., апублікаваў "Этнаграфічны нарыс Беларусі". Самаадданую працу вучонага перапыніла смерць 6 снежня 1921 г. (захварэў тыфусам у паездцы ў Мінск з Масквы).

У беларускім народазнаўстве прыкметны след пакінуў Адам Ягоравіч Багдановіч (1860 - 1940) - бацька класіка беларускай літаратуры - Максіма Багдановіча. Збіраннем і вывучэннем вуснай народнай творчасці А. Багдановіч пачаў з 1880 г., калі вучыўся ў Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі. А пасля заканчэння ў 1882 г. працаваў настаўнікам у Ігуменскім павеце Мінскай губерні, дасылаў фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы П.В. Шэй-ну, які змяшчаў іх у сваіх зборніках. Сярод іх песні, апісанні вяселля, казкі, легенды. У1894г. А. Багдановіч апублікаваў у часопісе "Научное обозренне" нарыс "Перажыткі старажытных вераванняў у беларусаў". Праз год ён дапрацаваў нарыс і выдаў у Гродне асобнай кніжкай пад назвай "Перажыткі старажытнага сузірання ў беларусаў. Этнаграфічны нарыс". Даследчык імкнуўся асэнсаваць беларускую міфалогію, выявіць асаблівасці народнага светапогляду, месца ў ім фетышызму, анімізму, уяўленняў пра дэманічныя істоты і інш. Кніга і матэрыялы, апублікаваныя ў зборніках П.В. Шэйна, унеслі пэўны ўклад у беларускую фальк-ларыстыку, іх выкарыстоўваюць даследчыкі і зараз.

Зоркай першай велічыні ў беларускай навуцы называюць гісторыкі фалькларыстыкі і этнаграфіі Аляксандра Казіміравіча Сержпутоўскага (1864 - 1940). Родам са Случчыны. Закончыўшы Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю, пачаў працаваць настаўнікам у в. Лучыцы Мазырскага павета. Менавіта на Палессі А. Сержпутоўскі сабраў багацейшы фальклорны і этнаграфічны матэрыял, з якога яму ўдалося апублікаваць толькі частку. У1904г. А. Сержпутоўскі закончыў вучобу ў Пецярбургскім археалагічным інстытуце, а з 1906 г. пачаў працаваць у Рускім музеі рэгістратарам этнаграфічнага аддзела. Ажыццявіў экспедыцыйныя паездкі ў Слуцкі і Мазырскі паветы, сабраў звыш 1000 экспанатаў, сярод якіх адзенне, прылады для земляробства, пасуда, вышыўкі і інш. У нарысе "Беларусы - палешукі" Сержпутоўскі апісаў жыллё, інтэр'ер сялянскіх хат, заняткі палешукоў, іх звычаі, прымхі, забабоны. Экспедыцыі працягваліся. Асабліва шмат увагі ўдзяліў даследаванню жыцця, побыту і вуснай народнай творчасці жыхароў беларускага Палесся, прысвяціў ім шэраг нарысаў ("Сябрына", "Бонда", "Талака", "Аб завіткаху Беларусі" і інш.).

Найбольшую каштоўнасць маюць фальклорныя зборнікі "Казкі і апавяданні беларусаў - палешукоў" (1911), "Казкі і апавя-данні беларусаў Слуцкага павета" (1926) і "Прымхі і забабоны бе-ларусаў-палешукоў" (1930). У першы зборнік увайшлі вострыя ў сацыяльных адносінах творы, дасканалыя ў мастацкіх адносінах, што даследчыкі абумоўліваюць здольнасцямі А. Сержпутоўскага адшукваць таленавітых казачнікаў. Сярод сацыяльна-бытавых казак, якія пераважаюць у зборніку, некаторыя вызначаюцца незвычайным для гэтай жанравай разнавіднасці казак раскрыццём псіхалогіі персанажаў. У гэтым і другім зборніках змешчана нямала твораў, у якіх галоўнымі персанажамі паўстаюць міфалагічныя істоты - чорт, доля, бяда, злыдні, персаніфікаванае сонца, зорка і інш. Яшчэ больш матэрыялаў, у якіх адлюстроўваюцца вераванні, прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў, у трэцім зборніку.

А. К. Сержпутоўскі сабраў багатую калекцыю прыказак і прымавак - у ёй 6225 твораў са слоўнікам). Аддзяленне этнаграфіі Рускага геаграфічнага таварыства хадайнічала аб прысуджэнні за гэты зборнік залатога медаля, якога быў і ўдастоены складальнік. У архіве ІМЭФ імя К. Крапівы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі захоўваеца яшчэ адзін рукапісны зборнік прыказак і прыма-вак А.К. Сержпутоўскага, складзены ў савецкі час. Многія працы вучонага згубіліся. Але і тых, якія сталі вядомымі навуковай грамадскасці, дастаткова, каб высока ацаніць дзейнасць А.К. Сержпутоўскага ў галіне беларускай фалькларыстыкі і этнаграфіі.

У збіранні і вывучэнні беларускай вусна-паэтьганай творчасці ўнеслі значны ўклад польскія вучоныя О. Кольберг, Ч. Пяткевіч, К. Машынскі.

Вялікай збіральніцкай фальклорнай дзейнасцю вылучаўся Оскар Кольберг (1814-1890). Ён задумаў выдаць шматтомную серыю "Народ", у якой меркаваў апублікаваць і беларускія фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы. Частка палескіхматэрыялаў публікава-лася ім яшчэ ў 1889, пры жыцці 0. Кольберга. Яны ўвайшлі ў 52 том серыі "Дзела вшыстке" - "Беларусь-Палессе" (1968). У томе змешчаны: агляд публікацый пра Палессе і Піншчыну Ю. Крашэўскага, Ф. Бернатовіча, Р. Зянькевіча. М. Камінскага і інш. Апісанні каляндарных абрадаў пачынаюцца з Новага года, каляд, далей даюцца звесткі пра веснавыя святы - "Кусты", вялікдзень, летняе купалле і інш. Кольберг выбраў публікацыі пра гэтыя свя-ты у Р. Зянькевіча, П. Баброўскага, М. Чарноўскай, Л. Галамбёўскага. 3 сямейных абрадаў змешчаны вясельныя абрады і пахавальныя. Аднак не ўсе апублікаваныя ў томе песні можна аднесці да беларускіх. Не захавана мова бытавання і большасці празаічных твораў - казак, прыказак беларусаў. У томе змешчана бібліяг-рафія прац пра быт і культуру беларусаў. Шматтомнае выданне О. Кольберга - буйная з'ява ў славянскай навуцы.

Чэслаў Пяткевіч (1856 - 1936) пачаў навуковую дзейнасць у сталым узросце, свае этнаграфічныя працы прысвяціў галоўным чынам радзіме - Рэчыцкаму Палессю. У 1928 г. ён апублікаваў кнігу "Рэчыцкае Палессе", якую прысвяціў матэрыяльнай культуры беларусаў. Другая кніга - "Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: этнаграфічныя матэрыялы" выйшла ў свет пасля яго смерці ў Варшаве, у 1938 г. У ёй багата прадстаўлены і фальклорныя творы розных жанраў. У серыі артыкулаў ён даследаваў вераванні, каляндарныя святы беларусаў, іх уяўленні аб міфалагічных істотах ("Душа і смерць у вераваннях беларусаў", "Вялікдзень на Беларусі", "Земляробчыя боствы ў вераваннях беларусаў" - у 1930 - 1933 гг. у розных часопісах). У. А. Васілевіч правільна ацаніў вялікую за-слугу Ч, Пяткевіча ў айчыннай фалькларыстыцы і адзначыў: "Чэслаў Пяткевіч з энцыклапедычнай шырынёй расказаў свету пра Бе-ларускае Палессе на пэўным гістарычным этапе". Па яго словах, вынікам яго работы стала "сапраўднае адкрыццё Палескага краю"13

Сустрэча ў 1911 г. Ч. Пяткевіча з настаўнікам Казімірам Машынскім, азнаямленне з інтарэсамі кожнага ў вывучэнні народнай культуры, натхніла іх на актывізацыю даследаванняў быту і вуснай паэтычнай творчасці і ўзаемнае супрацоўніцтва.

Дзейнасць у галіне народазнаўства Казіміра Машынскага (1887-1959) атрымала шырокае прызнанне ў сусветнай навуцы. Экспедыцыя ў беларускае Палессе, азнаямленне з жыццём і твор-часцю сялян Мазырскага павета (асабліва вёсак Дзякавічы, Дарашэвічы і Галубіцы) далі магчымасць маладому даследчыку сабраць багаты фальклорна-этнаграфічны матэрыял і на аснове яго выдаць працу "Усходняе Палессе" (1928), у якой змешчаны апісанні шлюбных абрадаў, вясельныя, веснавыя, купальскія, жніўныя песні (усяго каля 250).

Беларускія фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы ўвайшлі ў фундаментальную працу К. Машынскага "Народная культура славян", у якой ён змясціў не толькі ўласныя запісы, але і публіка-цыі папярэдніхдаследчыкаў (А. Рыпінскага, Я. Чачота, Я. Тышкевіча, Е.Р. Раманава, П.В. Шэйна, М.В. Доўнар-Запольскага, М. Косіч, М. Федароўскага, Я.Ф. Карскага, З.Ф. Радчанкі, Ч. Пяткевіча і інш.). Этнамузыкалагічную частку працы ён падрых-таваў з дапамогай Г.І. Цітовіча і Т. Шэлягоўскага. Ён сам запісваў на фанограф песні ў 1932 г. у час паездкі па Палессі. Па яго запрашэнню ўдзельнічаў у паездцы ўкраінскі фалькларыст Ф. Калеса, які ўвёскахХорастава, Пужычы, Лугі, Сінкевічы і інш., а таксама ў Лунінцы, Сахаў і Вяленічы запісаў звыш 200 песень і 20 інструментальных твораў. Па матэрыялах паездак Машынскі апублікаваў некалькі грунтоўных артыкулаў, у якіх ахарактарызаваў рэпертуар палескіх вёсак, манеры спеваў, стаўленне да песень, іх выканання спявачак і песняроў, музычныя асаблівасці твораў і многае іншае.

К. Машынскі спалучаў навуковую працу з педагагічнай, выхоўваў у студэнтаў цікавасць да народнай культуры. Спадчына Машынскага - грандыёзны ўклад у развіццё славянскай этналогіі і фалькларыстыкі, у тым ліку і беларускай.

Першым, хто сістэматычна даследаваў усе асноўныя жанры і віды беларускай народнай паэтычнай творчасці, быў Яўхім Фёда-равіч Карскі (1861 - 1931), якога справядліва называюць заснавальнікам беларускай філалогіі. І сапраўды яго грандыёзная праца "Беларусы" - буйны ўклад у літаратуразнаўства, лінгвістыку і фалькларыстыку.

Першымі фалькларыстычнымі працамі Я.Ф. Карскага былі "Беларускія песні сяла Беразавец Навагрудскага павета Мінскай губерні" (друкавалася ў "Русском филологическом вестнике" у 1884 - 1885, № 1 - 2) і "Беларускія песні вёскі Навасёлкі — Затрокскія Віленскай губерні Трокскага павета" (1889).

У першай з іх надрукавана 59 песень - калядак і шчадровак, валачобных, юраўскіх, купальскіх, вясельных, пазаабрадавых, танцавальных, салдацкіх, балад і інш. У другой змешчана 23 песні, запісаныя ад сялянкі, сярод іх калядкі і шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, вясельныя, сямейныя.

Карскі напісаў шмат рэцэнзій на фалькларыстычныя працы М.Я. Нікіфароўскага, М.В. Доўнар-Запольскага, П.В. Шэйна, Е.Р. Раманава, М. Федароўскага, А. Чэрнага, Ф. Вярэнка і інш.

У першым томе "Беларусаў: Уводзіны ў вывучэнне мовы і народнай славеснасці" (1903), перавыдадзены ў 1904 г., сярод іншыхважныхпраблем аб складванні народнасці, яе размяшчэнні, асаблівасцях мовы і інш. даецца гістарыяграфічны нарыс даследавання беларускай народна-паэтычнай творчасці ад "Апісання Крычаўскага графства А. Мейера" (1786) да фалькларыстычных прац 1903 г.

Першы выпуск трэцяга тома "Беларусы" - "Народная паэзія" (1916) - прысвечаны даследаванню паходжання, спецыфікі, вусна-паэтычнай творчасці, сістэмнага аналізу відаў і жанраў беларускага фальклору: замоў, каляндарных, абрадавых песень (калядных, масленічных, валачобных, юраўскіх, траецкіх, русальных, купальскіх, жніўных), сямейна-абрадавых твораў (радзінных, хрэсьбінных, дзіцячых, вясельных, хаўтурных галашэнняў), неабрадавых песень (бытавых пра долю жанчыны і мужчыны, пра каханне, салдацкіх, сямейных, гумарыстычных, танцавальных, прыпевак); прыказак, прымавак, загадак, казак, легенд. Робіцца спроба выявіць і тэарэтычна асэнсаваць рэшткі багатырскага эпасу. У апошнім раздзеле выпуску разглядаюцца асаблівасці вершаскладання ў беларускіх песнях. Кніга Я.Ф. Карскага перавыдадзена ў выдавецтве "Беларускі кнігазбор" у 2001 г.

Фалькларыстычная дзейнасць Я.Ф. Карскага, як і некаторых іншых вучоных (А.К. Сержпутоўскага, Т.А. Сербава), працягвала-ся і пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі.

У навуковай дзейнасці Ісака Абрамавіча Сербава (1871 - 1943) — этнографа, фалькларыста і археолага - значная доля належьшь фалькларыстыцы. Ён актыўна збіраў вусна-паэтычныя творы. па матэрыялах экспедыцый і асабістых назіранняў у час работы на-стаўнікам надрукаваў шэраг артыкулаў у 1910 - 1914 гг. Яго важ-нейшая праца - "Беларусы-сакуны" (1915) - фальклорна-этнаграфічны нарыс, у якой большую частку займае разгляд сялянскіх забудоў, адзення, гаспадарчых прылад палешукоў, харак-тарыстыка асаблівасцей гаворкі "сакуноў". Ва ўводзінах разглядаецца народная творчасць палешукоў, асаблівасці мясцовага песеннага рэпертуара.

Фальклорныя творы выкарыстоўваюцца для ілюстрацыі гаспадаркі, прылад і інструментаў сялянства, пры характарыстыцы яго дасціпнасці і ў іншых выпадках. Усяго ў кнізе апублікавана 37 песень, якія сістэматызаваны па функцыянальна-тэматычным прынцыпе (калядныя, веснавыя, валачобныя, траецкія, жніўныя, пазаабрадавыя, псалмы). Змешчаны таксама чатыры

казкі, дзве легенды. Значная частка адводзіцца разгляду мовы палешукоў.

Такім чынам, у выніку самаадданай працы рупліўцаў - збіральнікаў і даследчыкаў вуснай народнай творчасці беларусаў была створана багатая паэтычная скарбніца - навуковая база для глыбокага вывучэння духоўнай культуры народа - і закладзены падмурак для развіцця нацыянальнай фалькларыстыкі яшчэ ў XIX - пачатку XX ст.

У першыя гады пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, калі адбы-валася пераацэнка каштоўнасцей, да багатай фальклорнай спадчыны многія яе даследчыкі ставіліся недаверліва, традыцыйную народную творчасць і абрады лічылі недарэчнымі і нават шкоднымі. М.М. Нікольскі, напрыклад, крытыкаваў П.В. Шэйна за публікацыі дасланых карэспандэнтамі апісанняў абрадаў і вусных народных твораў без змен, без выкрыцця недарэчнасці і шкоднасці "апісваемых "заветаў айцоў"14. Тым не менш збіральніцкая і даследчыцкая фальклорна-этнаграфічная праца пачалася яшчэ з 1921 г., калі пры Народным камісарыяце асветы была створана Навукова-тэрміналагічная камісія, і асабліва пасля ўтварэння ў 1922 г. Інстытута беларускай культуры, пры якім з 1924 г. існавала Цэн-тральнае бюро краязнаўства (ЦБК). Краязнаўчая дзейнасць пачалася яшчэ з узнікнення ў 1918 г. на Случчыне культурна-асветнага таварыства "Папараць-кветка", на базе якога была створана Слуцкая павятовая камісія беларусазнаўства, рэарганізаваная ў 1923 г. у Слуцкае павятовае таварыства краязнаўства. Краяз-наўчыя арганізацыі ствараліся па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Менавіта ў іхдзейнасці адной з важнейшых задач было збіранне фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў. Каб надаць гэтай працы правільны накірунак і атрымліваць якасныя запісы, у першым жа нумары часопіса "Наш край", які пачаў выходзіць з кастрычніка 1925 г., была змешчана "Праграма - інструкцыя для збіральнікаў беларускай музычна-этнаграфічнай творчасці", складзеная А. Грыневічам - сакратаром Песеннай камісіі Інбелкульта. Грыневіч арыентаваў запісваць каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя песні, бытавыя песні, дзіцячы фальклор, прыпеўкі, карагодныя танцавальныя песні, духоўныя вершы з дакладнай пашпартызацыяй тэкстаў. У 2-3 нумарах часопіса друкавалася "Праграма збірання вуснае народнае творчасці", якую склала Літаратурная камісія Інбелкульта. У праграме падрабязна тлумачылася, якія творы трэба запісваць, не толькі народныя традыцыйныя, але і "чырвонаар-мейскія, палітычныя, рэвалюцыйныя, паўстанцкія" песні, "казкі пра бунты, паўстанні, рэвалюцыі", фантастычныя казкі, пра жывёл, сацыяльна-бытавыя, рэлігійныя, легенды, апокрыфы і інш.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка