Иван Алексеевич Чарота




Дата канвертавання17.03.2016
Памер270.9 Kb.
Иван Алексеевич Чарота

Доктор филологических наук

Заведующий кафедрой славистики БГУ

г. Минск, Беларусь

ПРАУНІЯЦКІЯ НАСТРОІ Ў АСЯРОДДЗІ

БЕЛАРУСКАЙ ІНТЭЛІГЕНЦЫІ

(канец XX – пачатак XXI стст.)
Фармулёўка заяўленай мною тэмы першапачаткова ўключала словазлучэнне “неауніяцкія ідэі”. Але пры падрыхтоўцы даклада выявілася, па-першае, што стаўленне беларусаў да уніі цяпер нічым новым не вызначаецца, а па-другое, што ў дадзеным выпадку і пра ідэі, як такія, гаварыць няма падстаў. Гаворку весці можна хіба што пра пэўныя – досыць распаўсюджаныя – стэрэатыпы і адпаведныя настроі, пад уплывам якіх сфарміраваўся нават свайго роду прауніяцкі “агітпрап” з дабраахвотнікаў-інтэлігентаў; ды, мяркуючы па ўсім, большасць і суб’ектаў, і аб’ектаў такой агітатацыі-прапаганды проста не задумвалася належным чынам ні пра канкрэтна- гістарычны, ні пра актуальна-ідэалагічны яе змест.

Каб разумець, чаму так атрымлівалася, трэба ўлічваць шэраг прычын. Адна з іх – тое, што беларускія пісьменнікі і мастакі ў адносінах да «народа» прывыклі сябе лічыць не толькі элітай, але і «правадырамі», “трыбунамі”, «вешчунамі», “прарокамі”, «апосталамі»... Інтэлігенцкае асяроддзе Беларусі, да таго ж, у адрозненне ад расійскага (перш за ўсё, маскоўскага і ленінградскага), своечасова не нацешылася дысідэнцтвам – як ідэйным, так і гульневым, камуфляжным. Гэта ўжо ад “задняга розуму” некаторыя нашы майстры пяра і пэндзля (функцыя-, прэмія-, тытула- і ордэнаносныя) пачалі хваліцца, быццам бы яны жыццё сваё ахвяравалі, каб разбураць савецкую ўладу, якая толькі па дураце сваёй трымала іх на пасадах, трыбунах і пры заўжды поўных кармушках. Па праўдзе кажучы, наш творчы інтэлігент у перабудовачным тлуме стаў нагадваць «вожыка ў тумане» (Бадай, нездарма асаблівы сэнс набыла якраз тады гэтая метафара, праз мультфільм у зварот пушчаная). Між тым, калі той мультыплікацыйны вожык і па сённяшні час карыстаецца сімпатыямі з-за яго прастаты душэўнай і бяскрыўднасці, дык асобна ўзятаму беларускаму вожыку-інтэлігенту захаваць ранейшы статус толькі дзякуючы гэтым характарыстыкам стала нерэальна. Паколькі цяпер ужо нямногія аказаліся пакліканымі да раздачы хлеба з маслам, не кажучы ўжо пра багацейшыя размеркавальнікі, і нават запатрабаванымі ў больш-менш прыстойных відовішчах, то ён – хоцькі-няхоцькі, як гаворыцца – апынуўся перад невялікім выбарам: стаць «ратазеем на кірмашы», «паяцам на пляцы», «дзікабразам на майдане»… Але, так ці інакш, у асоб, якія, хоць заставаліся ідэйна, свядомасна, а таксама, што яшчэ больш істотна, веравызнаўча дэзарыентаванымі, а пры гэтым своеасабліва настроенымі – як “эліта”, “абраннікі” і “духоўныя лідэры”, пасля таго, як камуністычная ідэалогія/вера была прададзена за вячэру пры “шведскім стале”, з’явіліся новыя настроі. Ужо таму, што не магло не даймаць вядомае, але забытае: чалавек без веры ўсё ж такі сапраўды становіцца ядавітым насякомым.

Гэты ўводны каментар павінен, бадай, уключаць і вось якое ўдакладненне асабістага характару: асяроддзю беларускай інтэлігенцыі сябе я ніколі не супрацьпастаўляў; наадварот, сваімі лічыў і лічу ўсе яго клопаты, беды і радасці. Адпаведна, тое, што сказаў і што збіраюся сказаць, – не дзеля крытыкі самой па сабе, тым больш не дзеля “суду чалавечага” ў адносінах да асоб, словы і справы якіх ацэньваю крытычна і адначасова з самым шчырым жаданнем, каб усе мы сцвярджалі брацкую любоў, імкнучыся ўратавацца. А стан, у якім мы апынуліся, не можа-такі не трывожыць. Асаблівую трывогу выклікае ў мяне тая акалічнасць, што за перыяд пасля «перабудовы» – больш як два дзесяцігоддзі! – ужо выгадавалася пакаленне, якому трэба весці самастойнае жыццё, а яно не мае сапраўдных ідэалаў, стваральных ідэй і зусім не ведае вопыту продкаў. Прычына ж усяго адзначанага палягае ў тым, што рэальны свет ім зацьмілі, навязаўшы неймаверныя аберацыі адлюстравання як мінуўшчыны, так і сучаснасці. Дык хіба дапушчальна заставацца абыякавым да такіх вынікаў – не толькі дэзарыентаванага стану свядомасці нашых пераемнікаў, але і страшна вывернутых уяўленняў пра папярэднікаў, уключаючы наша пакаленне?

Таму я лічу сваім абавязкам акрэсліць сувязь паміж фактамі, якія ўжо аддалены па часе, але маюць відавочную знітаванасць паводле перадумоў узнікнення і асаблівасцяў праяўлення. А каб не збіцца канчаткова на гаворку адцягненую, прывяду два зусім свежыя прыклады – на мой погляд, вельмі паказальныя.

Першы з іх – публікацыя ў тыднёвіку «Літаратура і мастацтва», да якога я тры з гакам дзесяцігоддзі маю дачыненне як чытач-падпісчык і як аўтар, а ў апошнія гады і як член рэдкалегіі, што накладае ўжо пэўную персанальную адказнасць. Шчыра магу сказаць, што заўжды быў за тое, каб у друкаваным органе творчай інтэлігенцыі адлюстроўваліся розныя пазіцыі, выказваліся меркаванні самага шырокага дыяпазону. Разам з тым, натуральна, я заўжды супраць распаўсюджвання інфармацыі перавернутай, якая служыць няпраўдзе. А тут якраз такі выпадак [1].

Загаловак гэтай публікацыі – “ Мы ўсе з “Буквара” – пэўна, разлічваўся на тое, каб выклікаць у чытачоў самыя што ні ёсць добрыя асацыяцыі. І жаданы эфект, як быццам, дасягнуты. Але інакш уздзейнічае так званая ўрэзка наступнага зместу: «Унікальны праект факсімільнага ўзнаўлення першага беларускага «Буквара» (Тут і далей ва ўсіх цытатах падкрэсліванні нашы. – І.Ч.) – Віленскага «Буквара языка славянскага» 1767 года – быў прэзентаваны ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. Яго рэалізацыя праходзіла на працягу некалькіх гадоў, а само факсімільнае выданне сталася першым яркім вынікам сумеснай працы Нацыянальнай бібліятэкі краіны і прадстаўніцтва кампаніі XEROX у Беларусі…» А гэта “ўрэзвае” так, што на змену замілаванню прыходзіць недаўменне, якое ўзмацняецца яшчэ і прыведзеным далей выказваннем намесніка дырэктара Нацыянальнай Бібліятэкі па навуковай рабоце, кандыдата культуралогіі Аляксандра Сушы: «Да таго, гэтым мы паказваем, што Беларусь – радзіма «Буквара», менавіта тут з’явілася першая кніга з такой назвай. Нашы «Буквары» капіраваліся калегамі з іншых краін у ХVIII і ХIХ стст. «Буквар» 1767 года рыхтаваўся ў Віленскай базыльянскай друкарні, і па сутнасці ён адпавядае ўніяцкай рэлігійнай традыцыі, але тут ёсць рысы, характэрныя і для заходняга і ўсходняга хрысціянства».

Такі набор інфармацыі масавага чытача не можа не збянтэжыць: “Атрымліваецца, што да гэтага мяне ўводзілі ў зман? Я ж на падставе многіх крыніц, прымаючы на веру, засвоіў: першым друкаваным «Букваром» (на царкоўна-славянскай мове ў (агульна)рускай рэдакцыі з’яўляецца “Азбука” Івана Фёдарава, выдадзеная ў 1574 годзе ў Львове; а паводле яе ўзору праз дваццаць два гады ў Вільні аналагічнае выданне здзейсніў Лаўрэнцій Зізаній; крыху пазней, у 1634 г., свой “Буквар” стварыў маскавіт В.Ф. Бурцаў-Пратапопаў; пасля яго самастойна рыхтаваліся і выдававаліся, а не проста “ капіраваліся калегамі з іншых краін”, і многія іншыя кнігі такога ж тыпу… Ды выходзіць, што азначэнне “першы беларускі “Буквар” навукова карэктна ўжываць якраз у дачыненні да “Віленскага «Буквара языка славянскага» 1767 года”, а не да тых выданняў, якія першымі лічыліся раней, г.зн. ужо згаданы “Букварь – наука ку читаню и разуменю писма словенскаго” Л.Зізанія (Вільна, 1596), «Букваръ, сиречъ начало ученіа детем начинающим чтенію извыкати» (Куцейна, 1631 і 1636) Спірыдона Собаля і яго ж «Букваръ языка славеньска» (Магілёў, 1636)? Значыць, справа ў тым, што ўсе шматлікія крыніцы, з якіх я дагэтуль веды чэрпаў, былі скрозь мутныя? А ці, барані Божа, гэта муцяць ваду ўдзельнікі прэзентацыі, дэталёва апісанай “Лім”-ам?... Неверагодна! Бо там жа, акрамя кандыдата навук, прысутнічаў яшчэ і доктар – дырэктар Нацыянальнай Бібліятэкі Раман Матульскі, ён падпісваў асобнікі «Буквара», якія будуць перададзены ў многія іншыя бібліятэкі; і нават сам акадэмік-сакратар аддзялення гуманітарных навук і мастацтва Нацыянальнай Акадэміі навук Аляксандр Каваленя адназначна “выказаў спадзяванне, што гэта кніга будзе запатрабавана маладымі чытачамі”… Нельга паверыць, што падманвалі яны…Ды і прадстаўлена ўсё гэта не ў шматтыражцы якога-небудзь местачковага спіртзавода … Так што, “мы ўсе з “Буквара” 1767 года, “уніяцкай традыцыі”, – і прэч сумненні!

Аднак тут мы справу маем сапраўды з чымсьці неймаверным. І, канешне, чытачы праніклівыя, памяркоўныя – а яны ў нас, думаецца, яшчэ не перавяліся – зробяць свае высновы наконт таго, ці варта было такі ілюзіён ладзіць у сувязі з букваром 1767 года толькі з-за таго, што “па сутнасці ён адпавядае ўніяцкай рэлігійнай традыцыі”. Прыкра гэта ўжо само па сабе. А для мяне і маіх калег-педагогаў, у дадатак, ствараюцца непажадыя праблемы, калі на экзаменах трэба будзе выслухоўваць пра беларускія буквары такую ж інфармацыю ад абітурыентаў ці студэнтаў, са спасылкамі на згаданыя аўтарытэты і на «Лім». Няёмка ж гаварыць моладзі, што гэткія салідныя людзі яе падманвалі?! Давядзецца тлумачыць, што, відаць, яны самі падманваліся, і што для ўсіх нас бяда, калі неўпрыкмет запанавала ў нашым інтэлігенцкім асяроддзі такая далёка не бясшкодная тэндэнцыя.

А дзеля пераканаўчасці тлумачэнняў, як аналагічны факт названай тэндэнцыі, дарэчы будзе прывесці другі надрукаваны нядаўна тэкст [2]. Жанравае азначэнне яго – “эсэ”. Магчыма, першапачаткова ён сапраўды задумваўся як эсэістычны, аднак пераважае ў ім вульгарна-сацыяльная публіцыстыка і не меней спрошчаная апалагетыка уніі ў неймаверна ідэалізаванай трактоўцы. Усе мы, пэўна, маем некаторую схільнасць ідэалізаваць прадметы сваіх прывязанасцяў. Ды праяўленае аўтарам гэтага тэкста не лезе, як кажуць, ні ў якія вароты: С.Абламейка даводзіць сябе да стану канчатковага асляплення, у якім a priori адмаўляюцца элементарныя патрабаванні да веравызнаўчай апалагетыкі, ігнаруюцца азы яе метадалогіі, не прызнаецца нават звычайная логіка – асабліва, калі абсалютызуецца бязладны падмен “канфесійных” і “нацыянальных” пазіцый; прычым усё гэта суправаджаецца зацятым нежаданнем адкрытымі вачыма глядзець на тое, што рэальна адбывалася і адбываецца.

А якія інтрэрпрэтацыі лёсавызначальных для беларускага народа фактаў і падзей выйшлі з-пад пяра такога апалагета, наглядна паказвае фрагмент названага “эсэ”, які мы, нягледзячы на працягласць, дамо цалкам – каб папярэдзіць стандартныя ў такіх выпадках апраўданні-папрокі, што, маўляў, сказы вырваны з кантэкста (толькі дазволім сабе ў тэкст увесці свае непазбежныя пытанні і кароткія каментары):

«У 1839 годзе ЎПЕРШЫНЮ ў гісторыі датуль больш за 500 гадоў самастойную беларускую мітраполію (Ні пра якую самастойнасць тут і гаворкі быць не можа. А ўсе перыпетыі абумоўліваліся захадамі змяніць вектар падпарадкавання – Канстанцінопалю, Рыму, Маскве. І азначэнне “беларуская мітраполія” рэальна ўжытак мела далёка не пяць стагоддзяў. – І.Ч.), якая ў розныя гістарычныя перыяды бывала то ўніяцкаю, то праваслаўнаю, то зноў уніяцкаю, далучылі да расейскай царквы, да Масквы (А чаму пасля трох “то” катэгарычна адкідаецца чацвёртае: “то зноў праваслаўнаю”? Зноў жа, хіба для беларусаў і ў геаграфічным, і ў этна-генетычным, і ў культурна-гістарычным, і ў духоўна- веравызнаўчым планах Масква далей за Рым? – І.Ч.). Гэта значыць, саму беларускую царкву ўпершыню тады далучылі да расейскай. У 1839 годзе наша царква, якая да таго, паўтараю, бывала то праваслаўнаю, то ўніяцкаю, перастала існаваць (Перастала існаваць толькі уніяцкая. А «наша» праваслаўная існаваць працягвае – пад нацыянальна-гістарычна абумоўленай юрысдыкцыяй. – І.Ч.).

Сёння самы важны змест акту 1839 года – страта ПАМЕСНАЙ беларускай царквы (Гэта, зноў-такі, пустапарожняя фантазія. – І.Ч. ), адметнай, самастойнай традыцыі – ад нас трывала схаваны канфесійным падыходам да гісторыі. У часы ліквідацыі Уніі сам мітрапаліт Сямашка не раз гаварыў, што вярнуў спакушаных і адарваных вернікаў ва ўлонне царквы-маці – РПЦ. Хоць, насамрэч, ні Маскоўская мітраполія, ні Маскоўскі патрыярхат НІКОЛІ не былі царквой-маці для беларусаў і ўкраінцаў.

Нашай царквой-маці ад Х стагоддзя быў Канстанцінопальскі патрыярхат (Блытаніну ў сувязі з маці і бацькам тут можна і дараваць, але гэта не здымае кардынальнага пытання: нашто здзяйсняльнікі уніі адракліся і ад адной, і ад другога? Праваслаўныя ж, і мітрапаліт Сямашка ў тым ліку, не адракаліся. Яны і пры ўз’яднанні сваю Царкву называлі «ГРЭКА-расійскай», а разам з тым – «Царквою РУСКАГА НАРОДА», гэтак дакладна, агульнапрынятым у тыя часы паняццем, фіксуючы этнічную ідэнтыфікацыю. – І.Ч. ) і, у больш вузкім плане, – Літоўска-Наваградская мітраполія, якая існавала ад 1316 года.. У палове ХV стагоддзя адбылося канчатковае раздзяленне мітраполіяў Маскоўскай дзяржавы і ВКЛ. Падставай для гэтага стала прыняцце Уніі Канстанцінопальскім патрыярхатам, візантыйскім імператарам і Праваслаўнай царквой ВКЛ (А нашто пасля ўсяго гэтага спатрэбілася Брэсцкая унія 1596 г.? – І.Ч.). Ад 1448 года Масква самастойна выбірала сабе мітрапаліта, а беларусы, выбраўшы мітрапаліта, атрымлівалі пасля зацвярджэння ад патрыярха. Спачатку Маскоўскія мітрапаліты ў тытуле захоўвалі назву і «Кіеўскага», але ад 1448 года пачалі звацца Маскоўскімі і Ўсяе Русі. А нашы афіцыйна ў паперах ад патрыярха менаваліся Кіеўскімі, Галіцкімі і ўсяе Русі, але часцей, у тым ліку і ў грэцкіх паперах, называліся Літоўскімі мітрапалітамі, або Літоўска-Наваградскімі. Большасць нашых мітрапалітаў ХІV-ХVІ стагоддзяў жылі ў Наваградку, і большасць з іх там пахаваныя. Пазней мітрапаліты жылі ўжо і ў Вільні, і ў Варшаве, але абсалютная большасць іх былі этнічнымі беларусамі.

У ХVІІ стагоддзі, як вядома, Кіеўская мітраполія падзялілася на два лагеры (Проста так, самахоць разлічыўшыся на «першы-другі»?– І.Ч.) – уніятаў і дэзунітаў, з’явіліся і два мітрапаліты. Тым не менш абедзве гэтыя часткі захоўвалі старую ўсходнеславянскую традыцыю ў абрадах, набажэнствах і спевах. Пры гэтым асноўная, значна большая за праваслаўную, частка Кіеўскай мітраполіі працягвала сваё гістарычнае памеснае (Нават частка – “памеснае”?! – І.Ч.) існаванне ў абліччы Грэка-каталіцкай царквы. Уніяцкія мітрапаліты захоўвалі тытул Кіеўскіх, Галіцкіх і ўсяе Русі. У 1696 годзе багатая і моцная Масква, якая ў 1589 годзе абвясціла ў сябе патрыярхат і ў 1654 годзе далучыла да сябе левабярэжную Украіну, подкупам і шантажом прымусіла збяднелы пад панаваннем турак Канстанцінопальскі патрыярхат адмовіцца ад юрысдыкцыі над Кіеўскай праваслаўнай мітраполіяй і перадаць яе Маскве. Так царква-дачка – РПЦ – аформіла захоп Кіеўскай мітраполіі і ліквідавала нашу самастойную ўсходнеславянскую традыцыю (Ці ж магла б “дачка” адным махам «ліквідаваць …традыцыю», прычым агульную “усходнеславянскую”, ды яшчэ насуперак волі далёка не “збяднелага” Рымскага “папахату”, каб тая традыцыя сапраўды была жыццядайнай? – І.Ч.), якая хоць і зазнала пэўныя змены ў часы Уніі, але ўсё ж захоўвала, паводле сведчанняў шматлікіх даследчыкаў, ВЕЛІЗАРНЫЯ адрозненні ад традыцыі маскоўскай (Канстанцінопальскай, александрыйскай, антыяхійскай, іерусалімскай, тырнаўскай, печскай… таксама! Аднак мала каму патрэбны “сведчанні шматлікіх даследчыкаў”, каб не сумнявацца, што унія навязвалася дзеля ліквідацыі адрозненняў ад традыцыі рымскай – І.Ч.).

Так мы страцілі сваю памесную царкву. І дагэтуль яшчэ думаем, што нам тады вярнулі веру продкаў.

У дзвюх частак адной старажытнай Кіеўскай мітраполіі раней ці пазней мог бы з’явіцца шанц аб'яднацца ( Ды хто ж раз'ядноўваў – Масква, а ці ўсё ж такі Рым? – І.Ч.). Ужо ў ХVІІ стагоддзі ўніяцкі мітрапаліт Язэп Вельямін Руцкі стварыў план аб'яднання дзвюх частак расколатай Кіеўскай мітраполіі – уніяцкай і дэзуніцкай – пад уладай адзінага Кіеўскага патрыярхату (Што тут павінна выклікаць большае здзіўленне – аператыўнасць ці (не)паслядоўнасць? – І.Ч.). Я наўмысна пішу «ўніяцкай і дэзуніцкай», бо мала хто ведае, што ўніяты таксама называлі сябе праваслаўнымі (Не так ужо і мала тых, хто, ведаючы гэта, стараецца растлумачыць сабе і іншым, з якой прычыны і дзеля чаго яны так называліся ў канкрэтных выпадках. – І.Ч.) (…) А калі б аб'яднацца і не ўдалося, дык існавалі б дзве памесныя царквы свайго права – Праваслаўная і Ўніяцкая, кожная з якіх па-свойму захоўвала б традыцыі беларускай царквы Х-ХVI стагоддзяў. Гэта, аднак, не ўваходзіла ў імперыялістычныя планы Расеі» (А няўжо ж уваходзіла ў планы Ватыкана ці Польшчы?…– І.Ч.).

Парассякаць так, як С.Абламейка – мімаходзь, з забаўляльнай лёгкасцю, жорсткай безапеляцыйнасцю і неабдуманасцю адначасова – усе вякамі туга зацягнутыя вузлы праблем геапалітычных, нацыянальна-гістарычных, духоўна-культурных, а тым больш эклезіялагічных, у нас, вядома, не атрымаецца. Ды мы, усведамляючы ўсю адказнасць, і прэтэндаваць на такое не будзем. Аднак гэта не азначае, што з-за сціпласці свайго досведу без належнага асэнсавання павінны пагаджацца як з прыватнымі меркаваннямі, так і з абагульненнямі (уключаючы віртуальна-аб’яднальныя праекты) цытаванага аўтара. Ужо таму, што яны не выклікаюць даверу зыходна, з-за сваёй прыроды – не навукова-гістарычнай і тэалагічнай, а эсэістычна-публіцыстычнай, якая так ці інакш усё зводзіць да прымітыўных шаблонаў, стэрэатыпаў. Гэта ж выявілася яскрава ў цытаваным бліц-нарысе “ПАМЕСНАЙ беларускай царквы”, у адкрыццях накшталт “… дзве канфесіі – Усходняя і Заходняя, якія ў нас (упершыню ў гісторыі чалавецтва) нарадзілі свій сінтэтычны кампрамісны варыянт – Унію…”, “ўжо ў ХV стагоддзі наша царква шэсць разоў станавілася уніяцкаю” і “не можа ўжо ў прынцыпе быць праваслаўнай Беларусі”, у палемічных рэакцыях на меркаванні а. Сергія Гардуна і Алега Латышонка, у фаварызацыі ўсяго антырасійскіга (па сутнасці, значна шырэй – антырускага і антыправаслаўнага). А найбольш – у стаўленні да мітрапаліта Іосіфа Сямашкі і ўсіх, хто з ім, за ім. Тут грубая тэндэнцыйнасць праяўляецца ў такіх недарэчнасцях, што іх нават няёмка аналізаваць. Ды, каб пазбегнуць галаслоўнасці, вернемся да аднаго моманту: наш эсэіст, выштукарваючы рэтраспектыўна-перспектыўныя пражэкты, віртуальна звязаныя з гісторыяй “беларускай царквы”, і нібыта пазітыўна ставячыся да таго, што “раней ці пазней мог бы з’явіцца шанц аб’яднацца”, ухваляючы тое, што “ўжо ў ХVІІ стагоддзі ўніяцкі мітрапаліт Язэп Вельямін Руцкі стварыў план аб’яднання дзвюх частак…”, тым не меней рэальна здзейснены мітрапалітам Іосіфам Сямашкам у ХІХ ст. аналагічны план чамусьці вызначае як “страту”.

У сувязі з гэтым не з-за інтэлектуальнай глыбіні ці эстэтычнай дасканаласці вельмі ўразліва спалучаюцца дзве фразы яго тэкста: ”Я наўмысна пішу” (як сімптаматычная самахарактарыстыка) і “Падман – найлепшы псіхатэрапеўт” (зноў жа як самаацэнка намераў). Хоць, бадай, і без гэтага відавочна, што С.Абламейка менавіта з наўмыснасцю-тэндэнцыйнасцю – г.зн. не без падманных намераў зыходна –бярэцца за выключна калізійныя пытанні, аспрэчваючы ўсіх запар на прымітыўным узроўні, зусім не дбаючы пра тое, ці можа ў такой спрэчцы нарадзіцца ісціна. Як неўсвядомлены рух да яе, ісціны, можна ўспрыняць хіба што міжвольнае прызнанне: “Купка сённяшніх уніятаў у Беларусі не мае сілаў нават для таго, каб выпрасіць для сябе біскупа ў замілаванага Расеяй Ватыкана”. Але, дарэчы, гэтай мімаходнай канстатацыяй абвяргаюцца амаль усе апорныя меркаванні яго як апалагета уніяцтва. А інакш і быць не можа вось з-за якой акалічнасці: ён зацята паўтарае: “канфесійны падыход да гісторыі нам навязала … Расея”, у той час як сам навязвае падыход толькі канфесійны, уніяцкі, камуфлюючы яго пад “нацыянальны беларускі”, а ўсе іншыя ігнаруючы. Адпаведна, яго ўласныя інтэрпрэтацыі нацыянальна-гістарычна-духоўна-веравызнаўчых праблем Беларусі дакладна могуць характарызавацца так, як ён азначыў “самую сутнасць расейскай праблемы”, а іменна: “мала сапраўднага ведання, затое вельмі шмат разважанняў і хлусні”. Не на карысць С.Абламейку і тое, што іншым ён такі прысуд выносіў, спасылаючыся на А.Чэхава, бо “сапраўды, расеец Чэхаў зразумеў” рэальны стан рэчаў, а беларус Абламейка не пажадаў.

Станоўчыя ўражанні ад эсэ “Палац з акном у восень” не складаюцца яшчэ і таму, што ў ім проста кіпіць непрыязнасць, калі не сказаць “нянавісць”, да сучаснай Беларусі – яе ўлады і народа. Чаго варты, напрыклад, такія пасажы: “у шызафрэнічнай прасторы навачаснай Беларусі”, “прымушаю сябе забыцца пра шызафрэнічную атмасферу навачаснай радзімы”; “брыдкае дзіва – аграмадныя саламяныя скульптуры з валкоў на высокіх адхонах Берасцейскай шашы”, “ідыёцкія дамкі з сілікатнай цэглы і з сайдынгам на сценах”, “У Польшчы металачарапіцай крыюць сялянскія дамы ў вёсках, а нашы калхознікі – рэнесансна-гатычныя і барочныя храмы ў цэнтры Менску”, “я разумею, што дакладна належу да лагера, умоўна кажучы, “бунінцаў, якія адмаўлялі супрацоўніцтва з хамамі”, “усё нашае захоўваецца за мяжой”, “Я не рускі, не праваслаўны, не брат суседзям… Я люблю рэшткі еўрапейскага ў Беларусі, якія наш народ цяпер актыўна знішчае…”; “…праклятая калхозная рэальнасць на радзіме, якая гоніць людзей адсюль!”

Дзеля праўды нельга не адзначыць, што апошні працытаваны выгук – пракляцце “рэальнасці на радзіме” – пачынаўся словамі: “Праклятая эміграцыя і…” Так што зноў сімптаматычная падсвядомая рэакцыя: той, хто намерваецца ўгодліва “абЭСЭсіць” чужыну і пры гэтым апляваць Радзіму, выяўляе міжволі ўсё, што ў яго на душы і за душою; адпаведна, як бы та ён ні стараўся, для памяркоўных людзей яго захапленне хараством і выгодамі пражскага “палаца з акном…” у Заходнюю Еўропу застанецца чужасным. А тое, што і ў самога эсэіста адносна прагі пакланяцца чужому, грэбуючы сваім, вырвалася, няхай сабе міжволі, азначэнне “праклятая”, павінна толькі ўмацоўваць супрацьлеглую пазіцыю. Прычым, ужо сама па сабе памяркоўнасць, уласцівая-такі большасці беларусаў, дазваляе рабіць высновы: чужына віртуальная сутнасна адрозніваецца ад рэальнай, якая відавочна мае сваю “шызафрэнічную прастору”; і гэта раней ці пазней зразумее кожны, хто дабраахвотна выбраў “праклятую эміграцыю”, без розніцы, чакае ён цяпер зайздрасці з боку грамадзян “навачаснай Беларусі” ці спачування; а яны, трымаючыся памяркоўнасці, застаючыся на сваім і пры сваім, павінны пераадрасаваць самому С.Абламейку тое, што ён безразважна выказаў у адносінах да іншых: “Проста цяжка глядзець на туман у галовах, на аблуды і чужыя схемы ў беларускіх розумах”.

Канкрэтызуем: “аблуды і чужыя схемы” у дадзеным выпадку – перш за ўсё, антырускія і антыправаслаўныя стэрэатыпы. Калі той ці іншы эсэіст не заўважае іх прымітыўнасці і не адчувае аблуднасці – гэта яго асабістая бяда. А вось калі іх распаўсюджвае і навязвае іншым, у тым ліку нам – гэта ўжо праблема фарміравання масавай свядомасці, г.зн. бяда наша агульная. Дык хіба можна дачакацца хоць нечага станоўчага ад затуманенасці, аблуднасці і чужасхемнасці, якія выкарыстоўваюцца з мэтаю перайначвання нацыянальнай гісторыі, пераарыентацыі духоўна-культурнага развіцця народа?

Між тым, згаданыя стэрэатыпы сталі ўжо ідэалагемамі, якія на працягу двух дзесяцігоддзяў упарта пракручваюцца ў многіх друкаваных і электронных СМІ. Адрозніваюцца некаторыя аспекты, формы і спосабы іх падачы, але мэта адна – умаліць значэнне для беларусаў Праваслаўя (у тым ліку і хрышчэння “з Усходу”), дыскрэдытаваць Праваслаўную Царкву. Не выпадкова ж у дачыненні толькі да яе пэўныя сілы “гарачкавымі” зрабілі пытанні “гісторыя і царква”, “мова і царква”, ”нацыя і царква”, паўтараючы, нібы мантры: ”беларускае адраджэнне здзейснілася дзякуючы уніятам і католікам”, ”нацыянальная вера беларусаў – уніяцтва”, “уніяты захоўвалі родную мову”, «праваслаўе – расейскае веравызнанне», «праваслаўная царква ў Беларусі вяла і вядзе імперскую лінію», «РПЦ – аплот кансерватызму і вялікадзяржаўнага шавінізму» і г.д., і да т.п.

Прычым, усе такога роду сцвярджэнні, далёкія ад праўды, навязваюцца як аксіяматычныя. І ў распаўсюджванні такіх аксіём да журналістаў – з іх прынцыповасцю, якая не патрабуе каментароў – падключыліся таксама некаторыя носьбіты навуковых ступеняў і вучоных званняў. А ў выніку гэтага нават праз вучэбныя дапаможнікі пачалі замацоўвацца дапушчальные, хіба што ў прадукцыі жанра “фэнтэзі” уяўленні пра (быццам бы) тэрарыстычны характар Хрышчэння, якое знішчыла (нібыта) ўсе тыя скарбы пісьменства і мастацтва, якія існавалі (як быццам) у дахрысціянскія часы. Зноў жа, каб перасцерагчыся ад абвінавачванняў у галаслоўнасці, прывядзем фрагмент адного такога опуса: “Пасля “хрышчэння Русі” ў імкненні ідэалізаваць гэтую падзею адэпты новай рэлігіі пачалі заўзята знішчаць усе сведчанні “язычніцкага невуцтва”. Епіскапы скуплялі альбо адбіралі летапісы, палілі іх, вывозілі ў Візантыю (...) На сумленні хрысціянскіх “змагароў за культуру” не толькі знішчэнне помнікаў старажытных славян, але і стараабрадных (язычніцкіх? – І.Ч.) святынь – кніг, храмаў, манастыроў” [3]. Да гэтага кшталту “асветных матэрыялаў” падыходзіць, бадай, толькі тое азначэнне, якім актыўна карысталіся ранейшыя заклятыя ворагі Праваслаўя – ваяўнічыя бязбожнікі: “Цемрашальства!” І такая “асвета”, падпертая падобнай жа “навукай”, у нас квітнела, можна сказаць. Так, у Гродзенскім універсітэце пачала складвацца нават спецыфічная (апалагетычная) школа “уніязнаўства”, плён якой чакае сур’ёзнага аналізу [4].

Безумоўна, веравызнанне як нацыятворны чыннік – праблема складаная ўвогуле, а ў дачыненні да беларусаў асабліва. Пры ўсім гэтым, толькi аб’ектыўны падыход да яе дапаможа разабрацца, чаму працэс фарміравання беларускай нацыі гэткі супярэчлівы і па сённяшні дзень. Так што максімальна адказнае і добрасумленнае стаўленне да ўсіх яе складнікоў патрабуецца не толькі ад даследчыкаў-вучоных, але і ад інтэрпрэтатараў-публіцыстаў, якія пад уздзеяннем «духу часу», ва ўгоду актуальнасці-злабадзённасці, пры дапамозе вышэйназваных і падобных стэрэатыпаў адмаўляюць рэальную значнасць Праваслаўя для Беларусі, такім чынам скажаючы гісторыю Хрысціянства на беларускіх землях увогуле i сутнасць міжканфесійных адносін у прыватнасці, а разам з гэтым і эвалюцыю сцвярджэння беларускасці.

Падабаецца яна ўсім ці не, аднак існуе ўсё ж такі элементарная факталогія, на падставах якой выяўляецца падманная сутнасць антыправаслаўных стэрэатыпаў. Каб паказаць гэта, мы і прапаноўваем свой – зразумела, абагулены і схематычны – агляд. Мэта яго – пэўна ж, не ў тым, каб адваёўваць ды «экспрапрыіраваць» нешта, што належыць нашым братам іншаверным, роўна як і няверуючым. Гэта патрэбна дзеля праўды. Бо каб весці хоць больш-менш сур’ёзныя размовы пра самасвядомасць нашага народа, усе мы проста абавязаны мець праўдзівыя ўяўленні пра жыццядайныя вытокі і рэальныя асаблівасці станаўлення айчыннай культуры, пра сапраўднае багацце і неадменнае значэнне атрыманай ад бацькоў і продкаў духоўнай спадчыны, каб яе зберагаць і прымнажаць.

Канешне, пры асаблівай калізійнасці беларускай гісторыі, спецыфіцы фарміравання і замацавання дзяржаўнасці, ва ўмовах шматлікіх змен улады, калі мяняўся таксама сэнс універсальнага прынцыпа “Богу – Божае, кесару – кесарава”, гэта далёка не проста. Але якраз таму варта крытычна ставіцца да

папулярных у пэўнай часткі беларускай гуманітарнай інтэлігенцыі лозунгаў тыпу: “Уніяцтва – нацыянальная рэлігія беларусаў!”, “Гэта вера нашых дзядоў!”, “Наша культура цалкам уніяцкая!”, “Унія адпавядае прагрэсіўным памкненням экуменізму!”... Сур’ёзнай крытыкі яны, пэўна ж, не вытрымліваюць. Ды паколькі грунтоўна разабрацца ва ўсім адразу не дазваляе жанр гэтага выступлення, спынімся на тым, што бярэцца ў якасці падпорак.

У гісторыі уніяцтва на беларускіх землях сапраўды ёсць моманты, якія трэба ўважліва і рознабакова даследаваць: аб’ектыўныя і суб’ектыўныя перадумовы­ з’яўлення самой ідэі падпарадкаваць праваслаўных Рымскаму прастолу; асаблівасці яе рэалізацыі ў ланцугу канкрэтных спраў і мер, а таксама ў агульным кантэксце гістарычнага развіцця этнасу/нацыі з усімі рэальнымі вынікамі і наступствамі; рэакцыі “мас” на адпаведныя падзеі – у прыватнасці, наколькі уніячанне было дабраахвотным, а наколькі вымушаным з-за таго, што праваслаўныя прыходы без уліку волі кліру і міран гвалтоўна пераводзіліся пад уладу уніяцкіх епіскапаў; ролі найбольш прыкметных асоб, якія азначылі станы як прыхільнікаў уніі, так і праціўнікаў яе, у палітычнай, духоўна-культурнай гісторыі народа; адлюстраванне адпаведных працэсаў і з’яў у дакументальных матэрыялах, у мастацкай літаратуры, у вуснай народнай творчасці… Карацей кажучы, неабходна, каб у якасці вызначальнага прымаўся падыход, які без агаворак засноўваецца на аб’ектыўнасці і комплекснасці. А ў нас усё наадварот. І з самай простай прычыны – бо якраз абагульняючыя напрацоўкі, аўтары якіх паслядоўна трымаліся прынцыпаў гістарызму і навуковай карэктнасці, пераканаўча паказваюць, наколькі неўгрунтавана апалагетыка уніяцтва як у мінулым, так і цяпер.Так ці інакш, неаспрэчнымі былі і застаюцца вось якія зыходна істотныя рэчы: сама ідэя уніі не мела эклезіялагічнага апірышча ад пачатку; так, яна захапіла веравызнаўчую сферу, але прырода яе палітычная і такой працягвае быць, чым бы яе не «дагружалі» апалагеты; і згаданыя вышэй лозунгі нашых публіцыстаў – не больш чым «дагрузка», актуалізацыя ў падпарадкаванасці пэўным палітычным інтарэсам, да таго ж – відавочна знешнім, што асабліва істотна ў сувязі з акцэнтаваннем нібыта «беларускага», «народнага», «нацыянальнага».

Уласна, як ужо адзначалася, мы тут маем справу з шараговымі, а гэта значыць і дастаткова прымітыўнымі, ідэалагемамі/паліталагемамі, што пераканаўча пацвярджюць мэты іх распаўсюджвання і кантэксты ўжытку, актуальна-палітычныя пазіцыі іх аўтараў і распаўсюджвальнікаў, роўна як і адпаведныя рэакцыі тых, на каго яны разлічваліся раней і разлічваюцца ў наш час.

Апалагеты уніі звычайна папракаюць пра­васлаўных беларусаў за тое, што яны, маўляў, залежаць ад “рукі Масквы”, трымаючыся Царквы “афіцыйнай”, “расейскай”, “маскоўскай” і з-за гэта­га не прымаючы “веры нацыянальнай”, г.зн. уніяцтва. Ды яны чамусьці забываюцца растлумачыць, дзеля чаго трапілі пад “руку Рыма”, які “нацыянальных” веравызнанняў не прызнае, хоць і “усходне-рымскую”=”каталіцкую ўсходняга абраду” царкву “неафіцыйнай” не лічыць.

Што ж, мы нікога не смеем пазбаўляць правоў і на “свабоду сумлення”, і на ідэятворчасць, і на асабістыя меркаванні, незалежна ад таго, наколькі яны супадаюць з нашымі. Але ж і нас ніхто не можа пазбавіць аналагічных правоў. У тым ліку на права лічыць і публічна сведчыць, што “неауніяцтва” ў Беларусі – не больш чым аматарскі перфоманс (гэта азначэнне майго дасведчанага калегі), што цяперашнія прапагандысты уніі з дапамогаю элементарнага штукарства намагаюцца безапеляцыйна выдаць чорнае за белае, г. зн. ланцуг разломаў, супрацьстаянняў, перманентнага гвалту ажно да маштабных кры­вавых канфліктаў, якія суправаджалі унію на працягу ўсёй гісторыі насаджэння яе, трактаваць як з’яву прагрэсіўную, стваральную, дабратворную.

Вядома, слова “унія” павінна азначаць “саюз”, “яднанне”. Аднак у гістарычнай свядомасці і нашага, і многіх іншых народаў яно атрымала іншае сэнсавае напаўненне, паколькі звязана перш за ўсё з падзеямі, якія ў душах вялікага шэрагу пакаленняў пакінулі “шоў няпраўды і нянавісці", як слушна адзначыў Мікалай Гайдук, беларускі пісьменнік Беласточчыны. Інакш гэта і не азначаецца, бо вынікамі уніятызацыі сталі падзелы роднасных народаў і нават частак однаго і таго ж народа, не кажучы ўжо пра Адзіную Святую Саборную і Апостальскую Царкву.

Паўторым: гэта адклалася ў гістарычнай свядомасці як нашага, так і многіх іншых народаў, што мае асаблівае значэнне ў сувязі з ідэалагемай/паліталагемай “уніяцтва – нацыянальная рэлігія беларусаў”, якая з’яўляецца вынікам альбо недасведчанасці, альбо свядомага падману. Паспрабуем разабрацца ў сэнсе яе складнікоў.

Па-першае, само паняцце “нацыянальная рэлігія” недарэчнае.

Па-другое, уніяцтва – не самастойнае, асобнае веравызнанне, а “грэка-каталіцтва», каталіцтва «ўсходняга абраду».

Па-трэцяе, унія ўводзілася прымусова, г. зн. насаджалася яшчэ з часоў крыжовых паходаў, прычым у розных канцах зямлі. Так, у XII стагоддзі уніятызацыі падлеглі мараніты Лівана; у XIII ст. Рым падпарадкаваў сабе насельніцтва Кiлiкiйскай Арменіі, якое да гэтага знаходзілася ва ўлонні ўласнай усходняй Царквы; тое ж самае адбылося з нестарыянамі-халдзейцамі Усходняй Сірыі ў XVI ст.; падобнае зведалі на працягу ХVII-ХVIII стст. праваслаў­ныя сербы Далмацыі, Славоніі, Крайны, гістарычная свядомасць якіх унію асацыіруе з сумнапамятнымі падзеямі ў Жумбраку, Крыжаўцах, Марчы; прымусова “абуніячвалі” таксама балгараў і македонцаў, славакаў і русінаў, малдаванаў і румынаў...

Што праўда, беларусы зведалі гвалты, ахвяры і страты, абумоўленыя уніямі ў множнасці – акрамя Брэсцкай, гэта Люблінская, Крэўская, Гарадзельская, Мельніцкая... І з пункту гледжання польскіх ці прапольскіх інтарэсаў іх значэнне, бадай, можа трактавацца па-рознаму. Што ж да інтарэсаў уласна беларускіх, то наўрад ці хто рызыкне сцвярджаць, нібыта яны такія ж самыя. На гэты конт адназначна выказваліся ўсе, хто дбаў пра аб’ектыўнасць. Так, напрыклад, першы і галоўны беларускі акадэмік Я.Ф.Карскі лічыў: «З узмацненнем польскага элементу ў Літоўскай Русі, пасля ўвядзення царкоўнай уніі, больш паспяхова распаўсюджваецца тут і польскі каталіцызм…” [5]. Беларускі “народны гісторык” Мікола Ермаловіч у сваіх працах унію разглядаў не інакш як “гвалтоўнае навязванне веры” чужой. Пісьменнік і даследчык беларускай мінуўшчы Барыс Сачанка таксама адзначаў: “Незадаволенасць палякамі асабліва ўзмацнілася пасля Брэсцкай уніі (1595), якая, пад выглядам аб’яднання каталіцызму і праваслаўя, стварэння нацыянальнай царквы, на самай справе дала поўны прастор для дзеяння езуітаў і Рыма, стала па сутнасці яшчэ адным каналам пранікнення ўсяго польскага ў Вялікае княства Літоўскае” [6]. “Адраджэння беларускай мовы і культуры” праз уніяцтва не здольны адшукаць і сучасныя акадэмічныя, універсітэцкія гісторыкі. Наадварот, яны вымушаны падкрэсліваць: “Больш таго, насуперак абяцанням, народная мова ў гэты час не стала мовай набажэнстваў. Ва ўніяцкіх цэрквах загучалі польскія словы” [7].

Да іншых высноў і не маглі прывесці гістарызм, аб’ектыўнасць і элементарная адказнасць. Між тым, насуперак усяму гэтаму, прапагандысцка-ідэалагічная дзейнасць шэрагу нашых інтэлігентаў падпарадкавалася рэалізацыі жадання-прадказання У. Арлова: «...Я думаю, мы прыйдзем да таго, што прызнаем: уніяцтва было народнай рэлігіяй беларусаў...» [8]. Дарэчы, гэта сфармулявана было пісьменнікам-гісторыкам падчас “круглага стала” на тэму „Выхоўваць гісторыяй”. А ў сапраўднасці, як вынікае з прыведзенай цытаты, яго ўдзельнікі ставілі задачы перавыхавання і канкрэтна – пераарыентацыі масавай свядомасці ў адносінах да уніяцтва, што дыктавалася патрэбамі не веравызнаўчымі, а выключна палітычнымі. У адпаведнасці з гэтым разгортвалася і дзейнасць інтэлігенцыі па прапагандзе уніі. Палітычная падаплёка яе выявілася літаральна ва ўсіх публічных закліках, зваротах, заявах, патрабаваннях і звязаных з імі справах. І якраз агульны кантэкст патрабуе належнай ўвагі, добрасумленнага ўсебаковага разгляду і аб’ектыўных ацэнак з сённяшніх пазіцый. Не павінны ж забывацца тыя падзеі, якім адводзілася роля вызначальных. Скажам, вось гэтая: на зары “перабудовы” ў органе творчай інтэлігенцыі з’явілася публікацыя “Ёсць такая царква (Адкрыты ліст Старшыні В.С. Р. Беларусь Шушкевічу С.С., Старшыні С.М. Р.Б. Кебічу В.Ф., Міністру З.С. Краўчанку П.К.)”. І ў ёй канстатавалася: “Ужо тры гады, як у Беларусі пачалі стварацца Грэка-Каталіцкія (уніяцкія) рэлігійныя абшчыны. Сёння іх ужо каля 15. І вось калі ў нашай краіне востра стаіць праблема адраджэння духоўнасці і нацыянальнай культуры, вернікі-уніяты не могуць не выклiкаць сімпатыі сваёй беларускасцю і патрыятызмам...” А затым патрабавалася: “ 1. Праз Мін. зам. спр. паскорыць вырашэнне пытання аб Біскупу для грэка-католікаў Беларусі... 2. У выкананне пастановы Мінгарвыканкама (пратакол № 26 ад 18.ХІІ. 1991 г.) паскорыць перадачу Уніяцкай Царкве будынка былога касцёла па вуліцы Кірыла і Мятода, 4 у Мінску” [9]. Падпісалі гэты ліст асобы вядомыя і ў тагачасным грамадска-культурным жыцці краіны даволі актыўныя: В.Быкаў, А.Марачкін, А.Мальдзіс, З.Пазняк, У.Конан, Р.Барадулін, Р.Гарэцкі, М.Купава, М.Маркевіч, У.Арлоў, Ю.Беленькі, А.Грыцкевіч, М.Кляшторная, М.Міцкевіч, В.Рагойша, А.Сідарэвіч.

Не менш паказальны і такі факт: “У штаб-кватэры БНФ «Адраджэнне» адбылося першае пасяджэнне Беларускага (цывільнага) аргкамітэта па святкаванні 400-гадовага юбілею Берасьцейскай царкоўнай уніі, які прыпадае на 18 кастрычніка (па новым стылі). Сустаршыні гэтага камітэта – прафесар, доктар гістарычных навук Анатоль Грыцкевіч і прафесар, доктар філасофскіх навук Мікалай Крукоўскі, а іх намеснікі - доктар філасофскіх навук Уладзімір Конан і выкладчык гісторыі Леанід Акаловіч. Вёў пасяджэнне мастак Мікола Купава” [10].

Нельга абмінуць увагай тую акалічнасць, што створаны сіламі часткі інтэлігенцыі «Беларускі грамадскі (цывільны) аргкамітэт па святкаванні 400-гадовага юбілею Берасцейскай царкоўнай уніі» выпрацаваў шырокамаштабную праграму: «...Публікацыі артыкулаў у прэсе (а яшчэ лепш, калі выйдуць спецвыпускі газет); арганізацыя выставаў унікальных твораў уніяцкага мастацтва і друку ў Беларускім нацыянальным музеі, у Беларускім фондзе культуры і ў Нацыянальнай бібліятэцы РБ; выпуск юбілейнага медаля, а таксама адкрыццё рахунку на рэстаўрацыю уніяцкай Святадухаўскай царквы на плошчы Волі» [11].

І варта адзначыць, што праграма гэтая выконвалася як перад бясслаўным юбілеем і падчас яго, так і пазней. Зрэшты, выкананне яе і цяпер ідзе. Сведчаннем чаго, між іншым, з’яўляецца і тое выданне “Буквара”, што ў якасці “унікальнага твора” прэзентавалася “ў Нацыянальнай бібліятэцы РБ” – факт, на які мы звярнулі ўвагу ў пачатку гаворкі. А падобнага ў нас больш, чым можна было б чакаць.

З дыстанцыі часу ўжо пасля юбілею і з улікам тых падзей, што за гэты час адбыліся, асаблівую цікавасць уяўляе падпісаны сустаршынямі спецыфічнай прыроды камітэта «Ліст да сусветнага архірэя Яна Паўла Папы Рымскага”, які ў публікацыі меў загаловак “Спадзяёмся на святое блаславенне” і такі вось зачын: “Святы айцец! Мы, прадстаўнікі беларускае грамадскасці розных Хрысціянскіх канфесій (каталікі Візантыйскага й Лацінскага абрадаў, праваслаўныя і пратэстанты), звяртаемся да Вас з нагоды 400-гадовага юбілею Берасцейскае Царкоўнае Уніі – гэтай выключна важнай для ўсяго беларускага народа падзеі. (...) Унія ўвасобіла ідэю хрысціянскае еднасці і пераадолення царкоўнага расколу. Акрамя таго, яна дала пачатак існаванню самабытнае Каталіцкае царквы Усходняга абраду, якая паступова ператварылася ў сапраўды нацыянальную царкву, найбольш адпаведную духоўным патрэбам беларусаў.(...) На вялікі жаль, аднак, усе афіцыйныя ўшанаванні 400-годдзя адбываюцца з поўным і незразумелым ігнараваннем беларусаў” [12].

Усё гэта, аднак, не азначае, што прауніяцкія настроі ў інтэлігенцкім асяроддзі запанавалі цалкам і канчаткова. На здаровы розум хапала і перасцярог. Дарэчы, унію як палітыку рэзка асуджалі многія з беларусаў-палітэмігрантаў, якіх у залежнасці ад “рукі Масквы” і нават у нейкіх сім­патыях да “расейшчыны” за­падозрыць немагчыма. Так, Тамаш Грыб (міністр Беларускай Народнай Рэспублікі!), выкладаючы “галоўныя прынцыпы вызвольнай праграмы беларускага народа”, пісаў пра унію як пра вынік дзейнасці іезуітаў, аб “дапаможным прыстасаванні ў барацьбе з рэфарматарскім гуманістычна-адраджэнскім рухам, а затым і з праваслаўем”, робячы выснову, што гэта вяло “да знішчэння дзяржаўнай самастойнасці Беларусі і культурнай асіміляцыі беларускага народа” [13]. Тое ж самае сцвярджаў і Уладзімір Глыбінны, вядомы дзеяч беларускай эміграцыі: “Унія ліквідавала прыкметы незалежнасці, пачалося апалячванне...”, і не менш вядомы ў дыяспары М.Гаховіч, які правільна падагульніў: “...Каталіцкі празелітызм, прайшоўшы розныя фазы маскіроўкі, прайшоўшы нават апалячванне карэннага беларускага народа, знайшоў новы метад дзеяння – пад лозунгам “нацверы”... Некаторыя людзі, асабліва з малодшага пакалення, неабзнаныя з рэчаіснасцю (…), ідуць на леп замаскіраванай празэлітацыі. Яны шукаюць падтрымкі і зразуменьня, не разумеючы ігры палітыкі магутных гэтага свету” [14].

Зразумела, што носьбітам лозунгаў “нацверы” не хапае падтрымкі. Таму нярэдка яны спрабуюць падмацавацца аўтарытэтамі папярэднікаў – напрыклад, Кастуся Каліноўскага і Максіма Багдановіча. На здаровы розум, Каліноўскі ў такой справе дапамагчы ніяк не здольны, бо добра вядома, які верацярпімы ён быў, як абыходзіўся, не толькі на словах, з праваслаўнымі беларусамі. А спасылкі на класіка нацыянальнай літаратуры аказваюцца, далікатна кажучы, некарэктнымі [15].

Падкрэслім, што ў “перабудовачнай” беларускай інтэлігенцыі захапленне уніяцтвам як “нацыянальнай верай беларусаў” праяўлялася зазвычай незалежна ад традыцыі роду, сям’і, нават асабістага хрышчэння. Гэта парадаксальна, а падчас нават абсурдна, як у выпадку з Юрыем Хадыкам, адным з лідэраў БНФ: «...Я сказаў сабе і іншым: “Вы сабе як хочаце, але калі наша даўнейшае царкоўнае мастацтва спрэс уніяцкае і такое прыгожае , тады я – уніят”» [16].

Прычым веравызнаўча-канверсійную ідэалогію як дамінантную (нацыянальную!) пэўныя сілы прасоўвалі дзякуючы тактыцы “буры і націску”. Таму і дамагліся нават перапісвання гісторыі адпаведна сваім арыентацыям, якія абумоўліваюцца палітычнымі, прычым злабадзённымі, патрэбамі. Нездарма ж у інтэлігенцкім асяроддзі як ворагі народа пачалі ўспрымацца ўсе, хто асмельваўся не прымаць на веру сцвярджэнні, быццам беларускую культуру да ХVIII ст. фарміравалі уніяты, г.зн. грэка-католікі, а на працягу ХIХ і ў пачатку ХХ стст. – рыма-католікі. Хоць, зноў жа, бясспрэчнымі застаюцца факты, якія сведчаць, што культуратворную і культураахоўную ролю для белорусаў як у даўнія, так і ў новыя часы выконвала ўсё ж такі Праваслаўе [17]. На жаль, усе такога роду факты не бяруцца пад увагу, а засланяюцца згаданымі стэрэатыпамі, якія набылі статус важнейшых ідэалагем. І тут не абысціся без сістэмнага аналізу іх паходжання і функцыянавання ва ўсім дыяпазоне. Аднак гэта, зразумела, задача-максімум.

Мы ж, падагульняючы, звернемся да лічбаў, якія гавораць самі за сябе: на цяперашні момант у Рэспубліцы Беларусь зарэгістравана ўсяго каля пятнаццаці уніяцкіх абшчын. А гэта, як бы ні было, паказвае, што наш мудры народ мае здольнасці ўсё ацаніць як след, не прымаючы злабадзённа ідэалагічнага і палітычнага пад шыльдамі веравызнаўчага і нацыянальнага.

Ды гаворка ўсё ж такі вялася пра інтэлігенцыю, у асяроддзі якой не толькі прымальнымі, але і прагрэсіўнымі лічацца погляды абмеркаванага на пачатку С.Абламейкі, а таксама на заканчэнне вартага згадкі Э. Зайкоўскага, які нават богалюбівых продкаў нашых дазваляе сабе ацэньваць пагардліва: “Наколькі сярэднявечных беларускіх сялян можна лічыць хрысціянамі? (…) Тыя людзі, пазбаўленыя асветы, не чыталі ні Бібліі, ні Катэхізіса, і пра хрысціянства мелі самае прыблізнае ўяўленне, з пачутых падчас рэдкага наведвання храма казанняў” [18]. Што на гэта можна сказаць? Растлумачыць бязглуздасць у выбары крытэрыяў, бо паводле іх і Хрыстовы апосталы, і ледзь не ўсе першыя хрысціяне аказваюцца ніжэй за нашага высакамернага сучасніка? Такога тыпу “мысляры” наўрад ці гатовы прыслухоўвацца да тлумачэнняў. Аднак верыцца, што лепшая частка інтэлігенцыі, калі спыніць блуканні ў тумане, здольна-такі разабрацца ў рэальным стане рэчаў.

­­­­­­­­­­­_________

[1]. Весялуха М. Мы ўсе – з «Буквара» // Літаратура і мастацтва. 7.09.2012. С.9.

[2]. Абламейка С. Палац з акном у восень // Дзеяслоў. 2012. № 3 (58).

[3]. Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. Мн., 1996. С. 10.

[4]. Гл.: Чарота І. “Уніязнаўства” – ад навукі, веры ці палітыкі? // Праваслаўе. 2002. № 11. С.131-148; Чарота І.«Уніязнаўства» як псеўданавука ў сучаснай Беларусі //Cerkiewny Wiestnik / Церковный Bестник (Варшава). 2007, № 3. С. 48-63.

[5]. Карский Е.Ф. Белорусы. Т.1. – Минск: Бел. Энцикл, 2006. С.132.

[6]. Сачанка Б. “Здраднік”. Януш Радзівіл (З цыкла “Постаці”) // Літаратура і мастацтва. 13.07.1990. С.14.

[7]. Лойка П.А. Гісторыя Беларусі ХVІ – ХVІІ стст. – Мінск: Выд.цэнтр БДУ, 2004. С. 79.

[8]. Цыт. па: Спадчына. 1990. № 1. С.4.

[9]. Літаратура і мастацтва. 1993. № 25.

[10]. Наша слова. 1996. № 36.

[11]. Гл. тамсама.

[12]. Літаратура і мастацтва. 1.11.1996. С. 15.

[13]. Цыт. па: Спадчына. 1995. № 4. С. 111.

[14]. Голас часу (Лондан). 1991. № 11 (2). С. 6.

[15]. Гл.: Чарота І.Максім Багдановіч – прыхільнік уніі? // Зборнік дакладаў міжнароднай канферэнцыі «Лёс нацыянальнай культуры на паваротах гісторыі» (1995, 1997). – Мн. : Бел. кнігазбор, 2000. С. 90 – 95.

[16]. Цыт. па: Наша слова. 14.12.1994.

[17]. Гл.: Чарота І. Праваслаўны чыннік у нацыянальнай ідэнтыфікацыі беларусаў (Спроба гістарычнага агляду) // Благоверный князь Острожский. Сборник статей участников Шестых Минских Епархиальных научно-богословских Чтений . – Вестник Белорусского Экзархата. Том 1. 1998. С. 101 – 108.



[18]. Цыт. па: Залоска Ю. Версіі. Мн.: 1995. С. 359.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка