Хрэстаматыя вучэбны дапаможнік




старонка1/27
Дата канвертавання17.03.2016
Памер2.12 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27


Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт

імя Францыска Скарыны”




ХРЭСТАМАТЫЯ
Вучэбны дапаможнік

па раздзеле “Замовы

для студэнтаў спецыяльнасці

1-21 05 01 “Беларуская філалогія”

Гомель 2011

УДК


ББК

Рэцэнзенты:

кафедра беларускай культуры і фалькларыстыкі ўстановы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны”;

Ермакова Л.Л., к.ф.н., дацэнт, дацэнт кафедры рускай і сусветнай літаратуры ўстановы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны”

Рэкамендавана да выдання навукова-метадычным саветам ўстановы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны” 2011 года, пратакол №

Хрэстаматыя: вучэбны дапаможнік па раздзеле “Замовы” для студэнтаў спецыяльнасці 1-21 05 01“Беларуская філалогія” / уклад., сістэм. тэкстаў, уступ. арт. С.А. Вяргеенка; Мін-ва адукацыі РБ, Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны. – Гомель : ГДУ імя Ф. Скарыны, 2010. – 66 с.


УДК


ББК
© Вяргеенка, С.А., 2010

© УА “Гомельскі дзяржыўны універсітэт імя Францыска Скарыны”, 2010

Замовы – адзін з самых архаічных жанраў абрадавага фальклору, таму належная ўвага засяроджваецца на гэтым жанры пры выкладанні курса “Фалькларыстыка” для студэнтаў-першакурснікаў філалагічнага факультэта.

Сістэматычнае вывучэнне замоў пачынаецца з канца ХІХ стагоддзя і ў фалькларыстычнай навуцы назапашана шмат рознааспектных даследаванняў гэтага жанру. Для студэнтаў-першакурснікаў ХХІ стагоддзя цікавымі будуць тыя выданні, якія прапануюць фактычны матэрыял ва ўсёй сваёй разнастайнасці. З тэарэтычных прац у першую чаргу неабходна пазнаёміцца з манаграфіяй славутай беларускай даследчыцы Г.А. Барташэвіч “Магічнае слова: Вопыт даследавання светапогляднай і масацкай. асновы замоў” [1], у якой аўтар, падкрэсліваючы, што беларускія вучоныя прытрымліваюцца традыцыйнага тэматычна-функцыянальнага прынцыпу, характарызуючы іх спробы сістэматызацыі і класіфікацыі замоў, прапануе ўласную класіфікацыю, якую можна прыняць за аснову, у залежнасці ад прызначэння замоў, у дастасаванасці да рэгіёна:

«І. Замовы гаспадарчага характару, куды ўваходзяць замовы пры паляванні, пры лоўлі рыбы, пры развядзенні пчол, пры сельскагаспадарчых работах («звароты да ніўкі»), пры першым выгане жывёлы на пашу, для захавання статку, пры пажары, пры пабудове хаты.

ІІ. Ахоўныя замовы ад злых духаў і шкодных істот, прыродных з’яў: ад перуна, ад дамавога, ад хлеўніка, ад лесавіка, ад ведзьмы, чараўнікоў, ад залому, ад нячыстай сілы, «нарадкі», «стацця», «падвею».

ІІІ. Ахоўныя замовы ад звяроў: ад гадзюкі, ад ваўкоў, сабакі, ад шалу.

ІV. Замовы ад хвароб, куды ўваходзяць таксама прафілактычныя, звязаныя з родамі.

V. Любоўныя замовы ўключаюць прысушкі і адсушкі.

VІ. Замовы сацыяльнага зместу (ад несправядлівага суда, салдацкія, ад «урагоў»)» [1, с. 15-16].

У зборніку «Магія слова чароўнага» (1995) прадстаўлена калекцыя замоўных тэкстаў, запісаных у розных рэгіёнах Беларусі, у асноўным у Магілёўскай вобласці. Аўтары-ўкладальнікі прапанавалі ўласную класіфікацыю замоў, паводле якой магічныя тэксты падзелены на наступныя групы: «1. Замовы ахоўнага характару; 2. Лячэнне хвароб стрэсавага характару; 3. Фізічнае здароўе чалавека; 4. Лячэнне дзіцячых хвароб; 5. Чалавек і яго гаспадарка» [2, с. 269]. Дадзеная класіфікацыя ўяўляецца не зусім дакладнай, бо групы 2, 3, 4 лагічна аб’яднаць у адну тэматычную групу лекавых замоў, і няпоўнай па прычыне адсутнасці цэлага пласта замоў сацыяльнай і сямейна-бытавой тэматыкі.

Зборнік «Таямніцы замоўнага слова» [3], выдадзены ў 1997 годзе, склалі запісы замоўных тэкстаў Гомельшчыны мае рэгіянальны характар, ўзбагачае акадэмічны том значнай колькасцю новых фактычных запісаў (больш за 700 тэкстаў) і пабудаваны па аналагічным прынцыпе класіфікацыі матэрыялу.

Прапанаваны дамапожнік дапаўняе названыя працы сучаснымі запісамі твораў замоўнага жанру розных функцыянальных груп, зробленымі падчас фальклорна-этнаграфічных экспедыцый студэнтамі, выкладчыкамі і супрацоўнікамі кафедры беларускай культуры і фалькларыстыкі ўстановы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны” пад кіраўніцтвам загадчыка кафедры, доктара філалагічных навук, прафесара В.С. Новак.

Філалагічная адукацыя прадугледжвае самастойную работу з тэкстам. На практычных занятках, прысвечаных аналізу замоўных тэкстаў можна выкарыстоўваць структурна-фуцнкцыянальны аспект пры разглядзе замоўных матываў.

Праблема тэарэтычнага асэнсавання паняцця «матыў», без выкарыстання якога цяжка суадносіць катэгорыі «тыпалагічнае» і «адметнае» ў структуры і функцыянальнасці замоўных матываў, з’яўляецца найменш распрацаванай у айчыннай фалькларыстыцы, нягледзячы на тое, што менавіта фалькларысты першапачаткова найбольш сур’ёзна займаліся даследаваннем сутнасці катэгорыі «матыў». Згодна з меркаваннем С. Няклюдава, «гэта адносна рэдкі выпадак, калі паняцце, распрацаванае на матэрыяле вусных традыцый, затым стала паспяхова прымяняцца пры разглядзе кніжнай славеснасці» [4]. Заслугоўвае пільнай увагі даследаванне расійскага даследчыка І. Сіланцьева «Теория мотива в отечественном литературоведении и фольклористике» [5], у якім аўтар звяртаецца да гісторыі пытання і акрэслівае некалькі кірункаў вывучэння паняцця «матыў» у расійскай філалагічнай навуцы, у большай ступені ў літаратуразнаўстве: семантычны, марфалагічны, дыхатамічны, тэматычны. Даследчык, характарызуючы семантычны кірунак трактоўкі матыву, абапіраецца найперш на працы А. Весялоўскага, А. Бема, В. Фрэйдэнберг, канстатуе факт цэласнасці матыву як семантычнай адзінкі і адзначае пры гэтым, што, напрыклад, для А. Весялоўскага «марфалагічная дзялімасць матыву … зусім відавочна, аб чым сведчаць … азначэнні матыву: гэта «схематызм» – значыць, ёсць часткі гэтай схемы; гэта «формула» – значыць ёсць складаемыя гэтай формулы» [5]. І. Сіланцьеў, аналізуючы «сюжэтаўтваральны патэнцыял матыву», раскрыты А. Бемам, і сувязь матыву з персанажам, прадстаўленую ў працах В. Фрэйдэнберг, сцвярджае, што «матыў як вобразная апавядальная формула, замацаваная ў традыцыі, валодае ўласцівасцю эстэтычнай значнасці. Менавіта гэтая ўласцівасць матыву выяўляе ў канчатковым выніку яго ўстойлівасць у фальклорнай і літаратурнай традыцыі – і яго рэлевантнасць у сістэме апавядальнай мовы гэтай традыцыі» [5].

Канцэпцыя марфалагічнага падыходу, на якой засяродзіў увагу І. Сіланцьеў, прадстаўлена ў даследаваннях У. Пропа і Б. Ярхо, якія адстойвалі пазіцыю магчымасці далейшага падзелу матыву на кампаненты: суб’екты, аб’екты, прэдыкаты. Прычым, калі для У. Пропа матыў зводзіцца да «функцыі дзеючай асобы», то для Б. Ярхо матыў – гэта «нейкі адвольны падзел сюжэта, які адбываецца … па тэматычным прынцыпе» [5]. Аналізуючы канцэпцыю дыхатамічных уяўленняў, звязаных з матывам, І. Сіланцьеў звяртаецца да манаграфіі А. Бялецкага, заслугай якога лічыць вылучэнне ў структуры матыву двух узроўняў: «матыў схематычны» і «матыў рэальны», рэалізацыя якіх суадносіцца адпаведна з абагуленай (інварыянтнай) формай матыву і канкрэтным фабульна-падзейным адлюстраваннем.

Заслугоўвае ўвагі і ацэнка І. Сіланцьевым тэматычнай трактоўкі матыву, выкладзенай Б. Тамашэўскім, В. Шклоўскім, А. Скафтымавым, якія вызначалі матыў праз катэгорыю тэмы, сцвярджаючы факт важнасці першага паняцця «як адзінкі тыпалагічнага аналізу сюжэтыкі літаратурнай эпохі ў цэлым» [5].

Сістэматызацыя канцэпцый матыву, існуючых у расійскай літаратуразнаўчай і фалькларыстычнай навуках, з’яўляецца несумненнай заслугай І. Сіланцьева. Тым не менш, дыхатамічнай канцэпцыі матыву ў фалькларыстыцы ён адводзіць невялікую частку сваёй працы, пры гэтым устрымліваецца ад асабістых тэарэтычных ацэнак, прыводзячы разважанні розных вучоных падчас аналітычнага агляду іх навуковых трактовак. І. Сіланцьеў лічыць, што «практычна ўсе сучасныя айчынныя даследчыкі, якія развіваюць дыхатамічныя ідэі ў тэорыі матыву, улічваюць ідэі А. Дандэса», які «ў ключавых палажэннях сваёй канцэпцыі … абапіраецца на ідэі У. Пропа» [5]. Аднак распрацоўваючы сваю канцэпцыю, А. Дандэс пераносіць вывады амерыканскага лінгвіста К. Пайка на фальклорны матэрыял і аб’ядноўвае іх з палажэннямі У. Пропа. Вучоны вылучае ўзроўні абстракцыі (матыфему, матыў, аламатыў), якім іншыя даследчыкі (Л. Парпулава, Н. Чарняева, Б. Пуцілаў) надавалі ўласнае, часта супрацьлеглае значэнне.

Значная праца ў галіне азначэння тэрміналагічнага паняцця «матыў» была зроблена і расійскімі фалькларыстамі, аднак, на думку Б. Пуцілава, яшчэ «… застаецца дыскусійным азначэнне (асабліва ў практыцы канкрэтных даследаванняў) межаў і аб’ёму зместу тэрміна» [6]. Вучоны звяртае ўвагу на неадназначнасць разумення матыву А. Весялоўскім, што прывяло да з’яўлення «некалькіх узроўняў сюжэтыкі, якія неправамерна абазначаць адным тэрмінам. За матывам пакідаюцца два ўзаемазвязаныя значэнні: па-першае, схемы, формулы, адзінкі сюжэта ў выглядзе нейкага элементарнага абагульнення і, па-другое, самой гэтай адзінкі ў выглядзе канкрэтнага тэкставага ўвасаблення» [6]. Выдзяленне гэтых узроўняў, а таксама з’яўленне «Морфологии сказки» У. Пропа падштурхнулі даследчыкаў да неабходнасці размежавання паняцця матыў на структурным і сюжэтным узроўнях. Б. Пуцілаў таксама звяртаецца да прац А. Дандэса, аднак сцвярджае, што «Дандэсу катэгорыя матыву (у яго разуменні) увогуле не вельмі патрэбна, паколькі ён займаецца не гісторыяй казак альбо міфаў, а іх структурай» [6], тым самым пацвярджаючы думку аб тым, што тэрмінамі «аламатыў-матыў-матыфема» можна карыстацца толькі пры структурным аналізе твора. «Увогуле тэксты культуры, – як адзначае С. Талстая, – можна разглядаць па меншай меры, у чатырох аспектах: «субстанцыяльным» (змястоўныя характарыстыкі), «структурным» (марфалагічная арганізацыя), «тэхналагічным» (спосаб камунікацыі – іх захоўванне, перадача і ўзнаўленне), «прагматычным» (спецыфіка іх функцыянавання)» [7, с. 5]. Структурна-функцыянальны аспект вывучэння матываў у замовах як тэкстах культуры абумоўлены спецыфікай іх функцыянавання ў тэкстах замоў розных функцыянальных груп, устойлівасцю камбінацыі матыўных кампанентаў, вуснай прыродай замоўнага жанру.

Аналіз фалькларыстычных распрацовак расійскіх вучоных дазваляе вылучыць тры асноўныя канцэпцыі асэнсавання паняцця «матыў»:

1. Матыў разглядаецца як сюжэтаўтваральная адзінка (С. Няклюдаў, Т. Агапкіна, Б. Пуцілаў);

2. Матыў разглядаецца як структураўтваральная адзінка фальклорнага тэксту (Б. Пуцілаў);

3. Матыў разглядаецца з пункту гледжання яго структуры (У. Анікін, Н. Вядзернікава, Н. Крынічная, У. Кляус, Л. Парпулава, Н. Чарняева).

Характарыстыка кожнага з акрэсленых блокаў дае магчымасць зразумець сутнасць прапанаваных фалькларыстамі тэарэтыка-метадалагічных аспектаў даследавання катэгорыі «матыў».

1. С. Няклюдаў, распрацоўваючы тэорыю матыву ў фалькларыстыцы, адносіў матыў «да ліку найбольш складаных для вывучэння прадметаў філалагічнага даследавання». Пры гэтым аўтар бясспрэчна адзначае, што «дадзенае паняцце застаецца зусім неабходным для фалькларыстаў і ўвогуле для даследчыкаў традыцыйнай славеснасці, абысціся без яго не ўдаецца ні пры семантычным, ні пры сюжэтна-кампазіцыйным аналізе» [4]. Даследчык суадносіць матыў і сюжэт як «частку і цэлае (з такога пункту гледжання матыў ёсць састаўны элемент сюжэта)» [4]. Ён лічыць, што «звычайна сюжэту адпавядае не адзін матыў, а цэлая серыя ўзаемазвязаных і ўзаемаабумоўленых матываў» [4]. У адносінах да замоў і былічак даследчык адзначае здольнасць «матыву «разгортвацца» ў сюжэт і, наадварот, здольнасць сюжэта «згортвацца» да аб’ёму матыву» [4].

Т. Агапкіна ў прадмове да кнігі «Полесские заговоры (в записях 1970-1990 гг.)» [8], абгрунтоўваючы сваё бачанне паняццяў «сюжэт» і «матыў», падкрэслівае: «… мы падыходзім да іх пераважна тыпалагічна, г.зн. абазначаем іх адзінкамі змястоўнымі і перадаем гэты змест нейкай тыповай структурнай схемай» [8, с. 17]. Не без падстаў даследчыца аб’ядноўвае тэрмінам «матыў» «адзінкі рознага маштабу і ўзроўню – ад абагульнена-формульных (здольных да зместавага вар’іравання ў межах агульнай тэмы або семантычнай структуры формулы) да … канкрэтных і амаль не вар’іруемых» [8, с. 17]. Можна пагадзіцца з Т. Агапкінай, што менавіта такі падыход да асэнсавання паняццяў «матыў» і «сюжэт» «тлумачыцца вядомай недасканаласцю маючага месца паняційнага апарату фалькларыстыкі, але перш за ўсё асаблівасцямі замовы як жанру гетэрагеннага, які на працягу гісторыі свайго станаўлення ўвабраў цэлы шэраг культурных традыцый (вусных і пісьмовых) і жанравых форм» [8, с. 17]. У гэтай сувязі слушным з’яўляецца меркаванне У. Кляуса аб тым, што «сістэматызацыя замоўна-заклінальных тэкстаў, у адрозненне ад іншых жанраў фальклору, надзвычай складаная задача, што вызначаецца асаблівай прыродай жанру – яго цеснай і непарыўнай сувяззю з магічнымі ўяўленнямі і вераваннямі, яго функцыянаваннем выключна ў рытуальных сітуацыях, яго выключна прагматычнай скіраванасцю і ў той жа час высокай паэтычнасцю» [9, с. 84].

Б. Пуцілаў у працы «Мотив как сюжетообразующий элемент» [10] вырашае праблему вызначэння ролі і суадносін матываў у межах сюжэта фальклорнага твора. Даследчык небеспадстаўна лічыць, што «для большасці фалькларыстаў матыў у фальклорным творы – гэта адносна самастойны, завершаны і адносна элементарны адрэзак сюжэта» [10, с. 143]. Аўтар выказвае справядлівае меркаванне, што «… шлях да разумення сюжэта, твора ў цэлым, ляжыць праз самы дэталёвы разгляд матываў, якія яго складаюць» [10, с. 143]. Традыцыйныя ўяўленні і погляды на матыў як на сюжэтаўтваральную адзінку, што бяруць пачатак ад А. Весялоўскага і пераважаюць у сучаснай навуцы, Б. Пуцілаў лічыць недастатковымі і схематычнымі, асабліва «ў святле сучасных структурна-тыпалагічных даследаванняў фальклору…» [10, с. 143]. Матыў, на думку даследчыка, з’яўляецца элементам «эпічнай сюжэтнай сістэмы. Матыў функцыянуе ў складзе сістэмы, тут ён знаходзіць сваё пэўнае месца, тут цалкам выяўляецца яго канкрэтны змест. Разам з іншымі матывамі (і іншымі тыповымі элементамі) дадзены матыў стварае сістэму» [10, с. 144]. Такім чынам, сюжэт уяўляе сабой сістэму матываў, і як элементы гэтай сістэмы, «яны самі ўяўляюць мікрасістэмы, якія маюць сваю структуру, свае асаблівасці і магчымасці» [10, с. 144]. Таму, каб зразумець сюжэт, як слушна зазначае даследчык, неабходна дэталёва разгледзець матывы, якія яго складаюць: «Выдзяленне матываў, падзел сюжэтаў на матывы, якія іх складаюць, вывучэнне матываў з пункту гледжання іх генезісу, бытавога і гістарычнага прымеркавання, развіцця, вар’іравання, а галоўнае – з пункту гледжання іх мастацкіх адносін да цэлага, г.зн. да сюжэта, – усё гэта цяпер уяўляе абавязковую і важнейшую частку гістарычна-фальклорнага аналізу» [10, с. 143].

Б. Пуцілаў таксама адзначае, што «вывучэнне фальклорнага сюжэта мае на ўвазе аналіз сукупнасці ўсіх элементаў, выяўленне семантычных, структурных сувязей, адносін паміж персанажамі, выяўленне скрытых планаў», таму, «каб прачытаць сюжэт, неабходна прааналізаваць матывы, якія ўвайшлі ў яго – не толькі ў іх устойлівых значэннях, але і ў новым іх абліччы» [6].

Нельга не пагадзіцца з меркаваннем Б. Пуцілава, які адзначаў, што «матыў – з’ява надта жывая, неадназначная, рухомая, надта павязаная са стракатасцю, шматстайнасцю апавядальных і неапавядальных сістэм фальклорных жанраў. Відавочна, што матывы надта адрозніваюцца па суадносінах дынамічнага і статычнага, наратыўнага і апісальнага, па функцыях, па ролі ў сюжэтаўтварэнні і сюжэтнай арганізацыі тэкстаў» [6]. Неабходна адзначыць, што большасць прапанаваных азначэнняў была выпрацавана на матэрыяле эпічных фальклорных жанраў, і толькі расійскі даследчык У. Кляус звяртаўся да замоўных матываў. Паралельна з паняццем «матыў» некаторыя даследчыкі, аналізуючы фальклорныя эпічныя жанры, выкарыстоўваюць і катэгорыі «матыфема», «аламатыў». Так, матыфема адпавядае функцыі (А. Дандэс, Л. Парпулава і інш.), а ў замоўным жанры, як адзначае У. Кляус, гэтыя функцыі зводзяцца да дзвюх груп: «А – знішчэнне, ліквідацыя каго-небудзь або чаго-небудзь; В – стварэнне, захаванне, выкарыстанне» [11, с. 14]. У якасці быліннай матыфемы, напрыклад, Н. Чарняева прыводзіць матыфему «Герой забівае антаганіста». Калі карыстацца такім азначэннем, то ў лекавых замовах матыфема адпавядае функцыі змагання з хваробай – «Персанаж змагаецца з хваробай». Для замовы матыфема мае абагульнены характар і выяўляецца ва ўсіх тэкстах лекавых замоў. Спосабы рэалізацыі абазначанай матыфемы ў замоўных творах даволі разнастайныя: ад выяўлення вытокаў і прычын хваробы да непасрэдных спосабаў пазбаўлення ад хваробы. У дадзеным выпадку найбольшую цікавасць уяўляе больш канкрэтнае праяўленне матыфемы, што выразна прадстаўлена ў замоўных тэкстах розных функцыянальных груп. З рознымі хваробамі змагаюцца розныя персанажы пры дапамозе розных сродкаў. Менавіта таму ў дачыненні да замоўнага жанру больш правільна гаварыць не пра матыфему, а пра матыў, структуру якога ўтвараюць такія кампаненты, як суб’ект, яго дзеянне, аб’ект, на які накіравана дзеянне і іншыя акалічнасці дзеяння.

Нельга не пагадзіцца з высновамі даследчыкаў аб элементарнасці матыву, аднак у дачыненні да замоўнага жанру спрэчным уяўляецца выказванне, напрыклад, А. Весялоўскага, які адзначаў, што пры вар’іраванні элементаў матыву «адбываецца не раскладанне, а ўзнікненне новых аламатываў – са сваімі змястоўнымі адценнямі і нават іншымі сэнсамі і … сюжэтаўтваральнымі магчымасцямі» [гл. 6]. Варта адзначыць, што пры вар’іраванні элементаў замоўнага матыву адбываецца яго канкрэтызацыя на розных «сэнсавых узроўнях» (Р. Барт) [12, с. 391], таму ў дачыненні да аналізу катэгорыі матыву як асноўнай структурнай і сюжэтаўтваральнай адзінкі замоўнага тэксту неабходна ўвядзенне ў навуковы ўжытак іншых паняццяў, такіх, як «субматыў» і «мікраматыў». Названыя паняцці дазваляюць больш глыбока спасцігнуць характар рэалізацыі матыву ў сюжэце, тым больш што «семантычны спектр» матыву «заўсёды больш шырокі, чым асобнае сюжэтнае ўвасабленне і ахоплівае больш значнае семантычнае поле культурнай традыцыі» [13, с. 5]. Вылучэнне катэгорый «субматыў» і «мікраматыў» дае магчымасць прасачыць як працэс структурнага ўтварэння матываў, так і вызначыць іх функцыянальную ролю, а таксама характар іх узаемадзеяння падчас стварэння сюжэта. Так, напрыклад, матыў «Зварот замаўляльніка…» на аб’ектным сэнсавым узроўні рэалізуецца праз субматыў «Зварот замаўляльніка да хрысціянскіх персанажаў» (калі канкрэтызуецца адзін са структурных кампанентаў матыву – аб’ект). У дадзеным выпадку ў якасці аб’ектаў выступаюць хрысціянскія персанажы, сярод якіх можна назваць Прачыстую Маці, Ісуса Хрыста, анёлаў і інш. Далейшая канкрэтызацыя субматыву на аб’ектным узроўні прыводзіць да з’яўлення мікраматываў, напрыклад, «Зварот замаўляльніка да Прачыстай Маці», «Зварот замаўляльніка да Ісуса Хрыста» і інш.

Вылучэнне суб- і мікраматываў на пэўным сэнсавым узроўні залежыць ад наяўнасці або адсутнасці канстантнага кампаненту. Так, напрыклад, калі ў матыве «Зварот замаўляльніка …» канстантнымі з’яўляюцца і суб’ект, і прэдыкат, то вылучэнне суб- і мікраматываў магчыма толькі на аб’ектным сэнсавым узроўні, а калі, напрыклад, у матыве «Міфалагічны цэнтр, у якім знаходзіцца лекар» канстантны кампанент адсутнічае, то суб- і мікраматывы можна вылучыць на любым сэнсавым узроўні.

Такім чынам, пад субматывам (падматывам) разумеецца канкрэтная рэалізацыя матыву на адным з сэнсавых узроўняў (суб’ектным, прэдыкатным, аб’ектным, акалічнасным). Пры гэтым субматыў мае здольнасць да далейшай канкрэтызацыі на тым або іншым сэнсавых узроўнях, вынікам якой з’яўляецца мікраматыў як вышэйшая ступень канкрэтызацыі субматыву.

Для таго каб канкрэтна паказаць, якім чынам матыў і сюжэт суадносяцца паміж сабой як частка і цэлае ў творах замоўнага жанру, якім чынам матыў як асноўная адзінка ў мадэляванні тэкстаў звязаны з сюжэтнай разнастайнасцю замоў, неабходна звярнуцца да падрабязнага разгляду асобных варыянтаў лекавых замоў Гомельшчыны ў межах пэўных функцыянальных груп. Важна адзначыць, што вылучэнне матываў – важная ўмова сістэматызацыі сюжэтных тыпаў замоўных тэкстаў. Пры правядзенні такога аналізу ўлічваўся фалькларыстычны вопыт прадстаўнікоў польскай школы, якія, зыходзячы з сусветных фундаментальных тэарэтычных распрацовак праблемы «матыў і сюжэт», вылучаюць некалькі функцый матыву: канстытутыўную, інфармацыйна-пошукавую, эксплікатыўную, мадэлюючую [14, с. 256-272].

Каб упэўніцца ў тым, што матыў з’яўляецца не проста часткай тэксту, а ўяўляе сабой сюжэтаўтваральную адзінку, неабходна зрабіць марфалагічны аналіз замоў. С. Небжэгоўская-Бартміньская прапануе два спосабы такога аналізу – знешні і ўнутраны: «Першы мае на ўвазе параўнанне варыянтаў тэксту, што дазваляе выявіць, якія часткі паўтараюцца як недзялімыя цэльныя структуры, г.зн. прадставіць кампазіцыйную структуру тэксту. Другі спосаб аналізу заснаваны на вывучэнні ўнутраных адносін паміж часткамі тэксту, г.зн. даследаванні змен у развіцці тэмы, інтэнцыі, змене суб’ектаў мовы» [14, с. 260]. Даследчыца адзначае, што «ўнутраны аналіз тэксту дазваляе вылучыць, абазначыць і даць азначэнне часткам тэксту, якія можна назваць тэкставымі марфемамі, – гэта матывы-сказы, якія ідуць ідзін за адным» [14, с. 263], аднак узнікае праблема – «якім чынам апісаць выдзеленыя матывы. Іх можна вызначаць і запісваць па-рознаму, на розных узроўнях абагульнення: ад ніжэйшага (выкарыстоўваючы словы і выказванні з тэксту, што мае сэнс у выпадках устойлівых формул) да вышэйшага, абстрактнага» [14, с. 263]. Праведзены аналіз тэкстаў замоў дазволіў зрабіць выснову, што пры вызначэнні матываў неабходна выкарыстоўваць абодва шляхі, якія прапануе польская даследчыца.

Улічваючы вялікую колькасць замоўных тэкстаў, у якасці прыкладу была выбрана найбольш распаўсюджаная функцыянальная група лекавых замоў (замовы «Ад сурокаў») і мікраматыў «Зварот замаўляльніка да Прачыстай Маці».

У замовах «Ад сурокаў» названы мікраматыў прысутнічае ў 51 тэксце (14,95 % ад усёй колькасці замоў «Ад сурокаў» Гомельшчыны). Для таго каб на прыкладзе замоў названай функцыянальнай групы, у якіх прысутнічае вышэйпазначаны мікраматыў, паказаць сюжэтную разнастайнасць замоў Гомельшчыны, прымяняўся ўнутраны аналіз тэкстаў: «Господу Богу помолюса, Прачістой божой Маці поклонюса. Прачіста божа Маці, пріступі, поможі (імя) врокі віговораці. На сінему морі лежыт камень, на том камені Ісус Хрістос шаблею махае, от (імя) врокі одганяе. Ідзеш вы, врокі, з хаты дымом, з двора ветром, откуль прішлі, туда ідзіце. Амінь» (запісана ад Поляк Вольгі Мікалаеўны, 1934 г.н., в. Стара-Высокае Ельскага раёна), або «Госпаду Богу памалюсь, прычыстай Маці пакланюсь, Прычыстая Маці, прыступіся, памажы. На сінім моры, на лукаморы стаіць камень. На том камню сядзіць бабка, кужалінку прадзе, кудзельку дапрадае, з-пад яе агонь апаляе. Як той бабкі адтуль не зняць, так рабы Божой (Ніне) прыстрэку не бываць» [8, с. 148, № 230]. Прыведзеныя прыклады дазваляюць выказаць меркаванне адносна ўстойлівага характару паўтарэння комплексу матываў («Зварот замаўляльніка да Прачыстай Маці», «Вытокі хваробы», «Адсыланне хваробы з частак цела», «Адсыланне хваробы на…», «Міфалагічны цэнтр…»), якія ўтвараюць сюжэт замовы. Што датычыць паслядоўнасці іх размяшчэння ў сюжэтным ланцужку, то звычайна мікраматыў «Зварот замаўляльніка да Прачыстай Маці» папярэднічае іншым матывам. На мой погляд, гаварыць пра выпадковасць такога аб’яднання матываў у дадзеным выпадку нельга. Стройны парадак іх размяшчэння дазваляе сцвярджаць, што такі характар іх спалучэння абумоўлены ўнутранай логікай развіцця сюжэта лекавых замоў. Адметнасці сюжэтаў замоўнай групы «Ад сурокаў», калі мець на ўвазе характарыстыку матываў, заключаюцца ў наяўнасці ў тэкстах гэтай функцыянальнай групы міжфункцыянальных (г.зн. такіх, «якія сустракаюцца ў некалькіх функцыянальных групах» [8, с. 19]) матываў як асноўных.


2. Б. Пуцілаў, прааналізаваўшы працы вядомых расійскіх і замежных вучоных (А. Весялоўскага, С. Няклюдава, С. Томпсана, А. Дандэса, Л. Парпулавай), прыйшоў да высновы аб шматзначнасці тэрміна «матыў» у фалькларыстыцы. Адным з асноўных значэнняў гэтага тэрміна ён лічыць наступнае: «Матыў – структураўтваральны элемент сюжэтапабудовы ў фальклоры. Матывы … складаюць змястоўную тканку і структурную аснову твора, яны валодаюць канструктыўнымі сюжэтаўтваральнымі якасцямі, якія забяспечваюць логіку апавядальнага руху» [15, с. 156]. Такім чынам, даследчык лічыць матыў структурным кампанентам сюжэта. У замоўных тэкстах, дзе назіраецца дакладны падзел твора на структурныя часткі, можна вылучыць пэўны комплекс матываў, характэрных для той ці іншай кампазіцыйнай часткі твора.

Калі засяродзіць увагу на асобных структурных частках тэкстаў замоў «Ад сурокаў», запісаных на тэрыторыі Гомельшчыны, то можна заўважыць, што ў кожным з іх мае месца адметнае спалучэнне матываў. Звычайна малітоўны ўступ дапаўняе мікраматыў «Зварот замаўляльніка да Прачыстай Маці»: «Першым разам, лепшым часам Госпаду Богу памалюсь, Святой Прачысце пакланюсь. Святая Маць Прачыста, памажы» (запісана ад Захаранка Таццяны Сцяпанаўны, 1916 г.н., в. Каплічы Калінкавіцкага раёна), або «Господу Богу помолюса, Прочістой божэй Мацер поклонюса. Прочіста божа Маці, прідзі, поможы нашай (імя) урокі ўговораці» (запісана ад Пазняк Соф’і Міхайлаўны, 1935 г.н., в. Азарычы Калінкавіцкага раёна) і інш. Што датычыць галоўнай апавядальнай часткі, якая складаецца з некалькіх сегментаў (высвятленне прычын хваробы, апісанне міфалагічнага локуса, спосабы пазбаўлення ад хваробы), то вызначальнымі іх матывамі з’яўляюцца такія, як матыў «Вытокі хваробы», «Спосабы пазбаўлення ад хваробы», «Міфалагічны цэнтр, дзе адбываецца асноўнае дзеянне», напрыклад, «на сінім моры бабка ў голечка наўгадуе надомкі, падзеўкі, падсмехі ветраныя, насланыя, падуманыя, прыгаворныя. А жэншчыны пад хусткамі, мужчыны пад шапкамі, дзявочы пад вянок, а парабочы пад ушынкай, цыганкі пад шалашом…» (запісана ад Пазняк Марыі Данілаўны, 1936 г.н., в. Кротаў Калінкавіцкага раёна), або «на сінім моры стоіць явар, у том яваре гадзюка сакоча, рагоча, а можа яна есці хоча. Нехай яна вхваціць (імя) прістреку, разнесе па мхах, па балотах, па ніцых лозах, па быстрых водах…» (запісана ад Саманчук Матроны Пятроўны, 1931 г.н., в. Страдубка Лоеўскага раёна), або «на сінім моры дуб зялёны. Што пад тым дубам стаяць тры браццы з тапарамі. Канцы зсякаюць, корні зсякаюць, пасля таго ўрокі аднімаюць: белавокія, чарнавокія, серавокія, сінявокія, урочныя, падзіўныя, пасмешныя, ветраныя, вадзяныя, сухотныя» [16, с. 265, № 893]. Дапаўненне асноўных міжфункцыянальных матываў другаснымі матывамі – заканамерны шлях стварэння разнастайных сюжэтных схем. Аднак нельга не пагадзіцца з Т. Агапкінай, якая заўважае, што ў меншай ступені ўлічваюцца «формаўтваральныя матывы (зачыны, закрэпкі, малітоўныя ўступы і інш.), тыя, што не выконваюць вызначальнай ролі ў змесце замовы» [8, с 17].


3. Матыў з пункту гледжання яго структуры аналізуюць Н. Вядзернікава, Н. Крынічная, У. Анікін, якія як і А. Весялоўскі («Поэтика сюжетов») вылучаюць у структуры матыву наступныя кампаненты: персанаж (або суб’ект, актыўны дзеяч), яго дзеянне (прэдыкат), аб’ект (асоба, на якую накіравана дзеянне), іншыя акалічнасці дзеяння, «і без названых мікракампанентаў (непасрэдна прадстаўленых або мяркуемых) матыў немагчымы» [17, с. 283]. Напрыклад, у замоўным матыве «Зварот замаўляльніка …» такімі кампанентамі з’яўляецца замаўляльнік (суб’ект), яго зварот (дзеянне) і персанаж (аб’ект), на які накіраваны зварот.

У структуры матыву вылучае асобныя кампаненты і У. Кляус, аднак ён, спрабуючы размежаваць паняцці матыў і сюжэт, лічыць, што «…пад замоўным сюжэтам разумеецца прысутнасць у тэксце некалькіх груп узаемазвязаных паміж сабой элементаў апавядання – персанажа, яго дзеяння, месца дзеяння і аб’екта дзеяння», а «любая пара апавядальных элементаў у замоўным тэксце з’яўляецца замоўным матывам» [11, с. 12].

Б. Пуцілаў, аналізуючы працы Л. Парпулавай і Н. Чарняевай, адзначае, што «матыў можа быць зведзены да спалучэння суб’екта-дзеяння (стану)-аб’екта. Ён валодае адноснай самастойнасцю, паколькі ў ім заключаны свае значэнні і паколькі ён можа рэалізавацца … у кантэксце розных сюжэтаў і нават розных жанраў. Пры гэтым матыў … састыкоўваецца з іншымі матывамі як семантычна, так і канструктыўна. У шэрагу выпадкаў матывы складваюцца ў блокі, якія фактычна жывуць як адно цэлае, менавіта такім чынам выяўляючы свае значэнні» [6]. Нельга не пагадзіцца з гэтым меркаваннем, паколькі шматлікія прыклады фальклорных матэрыялаў Гомельшчыны даказваюць справядлівасць вышэйпазначаных высноў. Так, найбольш пашыраны ў замоўным жанры матыў «Зварот замаўляльніка (а ў агульным выглядзе зварот суб’екта) …» прысутнічае і ў іншых жанрах вуснай народнай творчасці. У калядных песнях, напрыклад, гэты матыў рэалізуецца ў звароце выканаўцы ў першую чаргу да гаспадара (у нашым азначэнні да аб’екта), а функцыя звароту дазваляе канкрэтызаваць яго на прэдыкатным узроўні, тым самым вылучыць прэдыкатныя субматывы «Пажаданне дабрабыту гаспадару», «Патрабаванне платы за пажаданне» і г.д.:
Добры вечар, гаспадару!

Вынесь нам каўбас пару.

Ой, пахадзі каля печкі,

Пашукай нам перапечкі.

Ой, пахадзі каля кваскі,

Пашукай жа там каўбаскі.

Вынесь сала, не скупіся,

Каб твой ячмень урадзіўся,

Каб нажалі сто коп жыта,

Каб сям’я была ўся сыта,

Каб скаціна вадзілася,

Каб пшаніца радзілася,

Каб гарэлку выпівалі,

Каляднікаў частавалі [18, с. 61].


У сямейнай абрадавай паэзіі (напрыклад, вясельнай) разглядаемы матыў рэалізуецца праз зварот суб’екта (выканаўцы) да асноўных удзельнікаў абраду: маладых, іх бацькоў і іншых дзейных асоб. Функцыі матыву звязаны ў першую чаргу з аб’ектам, да якога звяртаецца суб’ект: зварот да маладых – з пажаданнем; да маці маладой – з прапановай «давай, мамка, падзелімся» і з запытаннем «паглядзі, мамачка, ці не па мяне»; да бацькі маладой – з просьбай, каб не аддаваў у чужую сям’ю; да бацькоў маладога – з просьбай, каб прынялі маладую ў сваю сям’ю; да іншых гасцей – з прапановай, каб яны рабілі падарункі маладым.

Разлядаемы матыў з’яўляецца неад’емнай часткай і некаторых павер’яў, выражаных формулай: каб было нешта (або каб не было чагосьці), неабходна прагаварыць пэўныя словы: «А я ў агародзе саджу агурцы… Штоб і ўжо былі харошыя, эта я так прашу: «Госпадзі, міласцівый, памагі мне, Божачка!» Дык і добры ўраджай тады» [18, с. 290], або «Кагда сатана хацеў спакусіць чалавека на што-та плахое, трэба сказаць: «Тфу, сатана, адкаснісь ад меня». Еслі злішся – сатана радуецца» [18, с. 291].

У некаторых выпадках цяжка размежаваць жанры. Прыкладам гэтага можа служыць калыханка-замаўлянка, якая выкарыстоўваецца для таго, каб супакоіць-закалыхаць дзіця і загаварыць яго на добры сон: «Петушкі Андрэйкі, а куркі Матронкі, забярыце ад майго Віцюшы (імя дзіця) крыксы, плаксы начныя, паўночныя, дзённыя, палудзённыя. А дайце яму добрага апеціта і сна, каб ён спаў, гуляў і к цельцу прыбываў» [18, с. 332].

Прыведзеныя прыклады яскрава сведчаць аб тым, што спалучэнне «суб’ект-дзеянне-аб’ект» не толькі мае рознае семантычнае значэнне, але і з’яўляецца шматфункцыянальным, што дазваляе назваць гэтае спалучэнне матывам. Што датычыць замоўнага жанру, то семантыка замоўнага матыву праяўляецца на суб’ектным, прэдыкатным, аб’ектным і акалічнасным «сэнсавых узроўнях».


Такім чынам, адназначнае тэрміналагічнае азначэнне паняцця «матыў» да гэтага часу вучонымі-фалькларыстамі не выпрацавана, а ў беларускай фалькларыстыцы такое пытанне ўвогуле не ставілася, але гэтая праблема з’яўляецца адной з найбольш актуальных, у тым ліку і пры вывучэнні твораў замоўнага жанру. Матыў – гэта важная катэгорыя для асэнсавання замоўных сюжэтаў. Менавіта дзякуючы праведзенаму аналізу матываў беларускіх лекавых замоў можна вызначыць іх сюжэтныя тыпы, што надзвычай важна пры стварэнні рэгіянальнага паказальніка замоўных сюжэтаў. Прыняўшы да ўвагі тэарэтычныя канцэпцыі расійскіх даследчыкаў, прымяніўшы да беларускага замоўнага ўніверсума структурна-функцыянальны аналіз, які прадугледжвае, што «кожны элемент мае пэўнае функцыянальнае значэнне» [19, с. 997], аўтар прапануе наступнае азначэнне катэгорыі «матыў» у замоўным жанры: замоўны матыў – змястоўная, семантычна завершаная адзінка тэксту, элемент, які выконвае сюжэта- (утварае комплекс узаемазвязаных і ўзаемаабумоўленых матываў, пад гэтым комплексам матываў разумеецца сюжэт) і структураўтваральную (утварае пэўныя кампазіцыйныя часткі твора) функцыі. Як адносна самастойны фрагмент твора мае пэўную структуру (суб’ект, яго дзеянне, аб’ект, на які накіравана дзеянне суб’екта і іншыя акалічнасці), кампаненты якой выяўляюць здольнасць да дэталізацыі, чым і абумоўлена ступень канкрэтызацыі матыву на ўзроўнях субматыву (канкрэтнай рэалізацыі матыву на суб’ектным, прэдыкатным, аб’ектным або акалічнасным сэнсавых узроўнях) і мікраматыву (вышэйшай ступені канкрэтызацыі субматыву на тых жа або іншых сэнсавых узроўнях).

Для аналізу замоўных матываў на практычных занятках прапануецца наступная схема:

– вызначэнне функцыянальнай ролі матыву ў замоўным тэксце;

– вызначэнне рысаў асобных структурных кампанентаў матыву (канстантнасць, імпліцытнасць);

– характарыстыка структурных кампанентаў матыву:

– суб’екта (улічваючы яго іпастась, функцыянальную скіраванасць);

– дзеяння суб’екта (пазітыўнае, негатыўнае);

– аб’екта, на які накіраваны дзеянні суб’екта;

– акалічнасцей дзеяння (у першую чаргу ў дачыненні да міфалагічных уяўленняў, якія прысутнічаюць у гэтым структурным кампаненце).
Спіс выкарыстаных крыніц

1. Барташэвіч, Г. А. Магічнае слова: Вопыт даслед. светапогляд. і маст. асновы замоў / Г. А. Барташэвіч. – Мінск : Навука і тэхніка, 1990. – 128 с.

2. Магія слова чароўнага / Уклад. І. І. Крук [навук.рэд.], З. В. Крук, Г. Р. Кутырова [і інш.]. – Мн. : ІПК адукацыі, 1995. – 295 с.

3. Таямніцы замоўнага слова / уклад., сістэм. тэкстаў, уступны арт., каментарыі і рэдаг. І. Ф. Штэйнера, В. С. Новак. – Гомель : Беларускае Агенцтва навукова-тэхнічнай і дзелавой інфармацыі, 1997. – 320 с.

4. Неклюдов, С. Ю. Мотив и текст [Электронный ресурс] / С. Ю. Неклюдов // Язык культуры: семантика и грамматика. К 80-летию со дня рождения академика Никиты Ильича Толстого (1923-1996); отв. ред. С. М. Толстая. – М. : Индрик, 2004. – С. 236-247. Режим доступа: www.ruthenia.ru/folklore/neckludov16.htm. – Дата доступа: 16.01.2009.

5. Силантьев, И. В. Теория мотива в отечественном литературоведении и фольклористике: очерк историографии. Научное издание [Электронный ресурс]. – Новосибирск: издательство ИДМИ, 1999. – 104 с. Режим доступа: www.ruthenia.ru/folklore/silantiev1.htm – Дата доступа: 22.01.2007.

6. Путилов, Б. Н. Фольклор и народная культура [Электронный ресурс] / Б. Н. Путилов. – СПб.: Наука, 1994. Режим доступа: http://www.infoliolib.info/philol/putilov/index.html – Дата доступа: 16.01.2009 (страница была изменена).

7. Круглый стол «Что такое фольклор?» (навстречу первому Всероссийскому конгрессу фольклористов) // Традиционная культура. – № 2 (18), 2005. – С. 3-14.

8. Полесские заговоры (в записях 1970-1990 гг.) / сост., подготовка текстов и коммент. Т. А. Агапкиной [и др.]. – М. : Издательство “Индрик”, 2003. – 752 с.

9. Кляус, В. Теоретические проблемы систематизации заговорно-заклинательного фольклора / В. Кляус // Фольклористика в контексте наук о традиционной духовной культуре. Вопросы теории и методологии. Сборник материалов тематического блока XIV Международного съезда славистов (Македония, Охрид, 2008 г.). – М. : Государственный республиканский центр русского фольклора, 2008. – С. 76-86.

10. Путилов, Б. Н. Мотив как сюжетообразующий элемент / Б. Н. Путилов // Типологические исследования по фольклору. Сборник статей памяти В. Я. Проппа (1895-1970). – М., 1975. – С. 141-155.

11. Кляус, В. Л. Сюжетика заговорных текстов славян в сравнительном изучении. К постановке проблемы / В. Л. Кляус. – М. : ИМЛИ РАН, “Наследие”, 2000. – 192 с.

12. Барт, Р. Введение в структурный анализ повествовательных текстов / Р. Барт // Зарубежная эстетика и теория литературы ХIХ-ХХ вв.: Трактаты, статьи, эссе. – М. : МГУ, 1987. – С. 387-422.

13. Неклюдов, С. Ю. Голос и эхо мифа (заметки о мифологическом тексте) / С. Ю. Неклюдов // Живая старина, 2008. – № 1 (57). – С. 2-5.

14. Небжеговская-Бартминьская, С. Роль мотива в описании модели текста / С. Небжеговская-Бартминьская // Язык культуры: Семантика и грамматика. К 80-летию со дня рождения академика Никиты Ильича Толстого (1923-1996) / отв. редактор С. М. Толстая. – М. : Индрик, 2004. – С. 256-273.

15. Восточнославянский фольклор: Слов. науч. и нар. терминологии / редкол.: К. П. Кабашников (отв. ред.) [и др.]. – Минск : Навука і тэхніка, 1993. – 478 с.

16. Замовы / уклад., сістэм. тэкстаў, уступ. арт. і камент. Г. А. Барташэвіч; рэдкал.: А. С. Фядосік (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Навука і тэхніка, 1992. – 597 с.

17. Аникин, В. П. Теория фольклора. Курс лекций / В. П. Аникин. – 2-е изд., доп. – М. : КДУ, 2004. – 432 с.

18. Лоеўшчына… Бэзавы рай, песенны край: сучасны стан традыцыйнай культуры Лоеўшчыны / укладанне, сістэматызацыя, тэксталагічная праца В. С. Новак. – Гомель : Сож, 2007. – 472 с.

19. Абушенко, В. Л. Структурно-функциональный анализ / В. Л. Абушенко // Новейший философский словарь: 3-е изд., исправл. – Мн. : Книжный Дом, 2003. – С. 997-1000.



Замовы гаспадарчага характару
1. Калі карову купілі

Калі карову купілі і яна не хоча аддаваць малако, а можа шчэ і біецца, дак гавораць такія словы, падыходзячы да яе:

– Бабка твая спакойна стаяла, матка твая спакойна стаяла ды мяне не забівала, ды багата малачка міне давала. У імя Айца і Сына і Святага Духа. Амінь.



Ету малітву нада гаварыці тры дні кожан раз, як будзіш пачынаць даіць.
2. Для каровы

Свяціцель отчэ Грыгорый, я к табе прыбягаю, скораму памошніку. Устану я раненька, умыюся бела-беленька. Бяру хварасцінку, выганяю скацінку на шырокую далінку. А на той даліне разліваецца рака Алея, вылівае ўсякае каменне. Абмый худобу чорна-рабую, выгаваруй з буйнай галавы, з крутых рог, з дліннага хваста, мяккага вымені. Выгаварую ад мужчынскага і дзявочага пола косці не ламаць, серца не кружыць. Амінь. (3 р.).


3. * * *

Вадзіца-ірданіца, красная дзевіца, напаўняла ты рэку, лужкі і крутыя беражкі. Напоўні, Госпадзі, кароўку сілай, здароўем і карысцю. Ніхто кароўку не з’есць. Ідзі, кароўка, туды, гдзе загубіла малако. Маё слова, а Гасподні дух.


4. Для кароў

Замкнуць замок і пакласці на парозе, кудой карова ходзіць, і пераганяць 3 разы чэраз яго і гаварыць:

– Замыкаю губы і зубы чарадзейкам і чарадзеям, штобы каровкі (масць) не няці ні зубамі, ні губамі.


5. Ад кароў

Першым разам, Божым часам, Госпаду Богу памалюся, Святой Мацеры Прачыстай пакланюся. Божа Мацер, стань на помач. Памагі чорна-рабай кароўке ўрокі вышэптываць. Пайду я на акіян-мора. На тым морэ сядзіць Міхаіл-архістрацір, на сваім правым калене дзержыць залатую трубу. Як затрубіць архангел у сваю залатую трубу, на ўсход сонца, на поўнач сонца і на захад. На поўнач сонца – Святы Ілля прарок. На поўдзень сонца – Святы Юрый Егорный. На восход сонца – Святы Іван Багаслоў. Ад Івана Багаслова сколька кароўке малака дана, штоб яго не атабрана. Шла дзева гарой, несла ваду трубой. Вадзіца-Улляна, калодзец – святой Максім, Уладзімір, станьце на помач, дайце маёй кароўке вядзёрца густога малака, тоўстага вяршка і жоўтага масліца. Сам Гасподзь з помаччу, а я з духам.


6. Ад кароў

Госпаду Богу памалюся, Гасподняй Марыі пакланюся. Памочніца-васточніца, прыступі на помач, ангела на радасць на сіянскай гарэ, там хадзіла кароўка старая-бальшая. Залатыя ножкі, сярэбраныя рожкі, шаўковы хвосцік. Падхажу я к ней з хлебам і соллю і ўпрашываю, і ўгаварываю. Дайце табе, Божа, і ў рожкі, і ў ножкі здароўя, а ў вымя – вядзёрца густога малака, тоўстага вяршка і жоўтага масліца. Закрывай табе, Божа, ад многіх вачэй, ад паганых рачэй, ад змея-чарадзея, ад злосці-чараўніцы, ад змея малочніка, ад змейцы малочніцы. Сам Гасподзь з помаччу, а я з духам.


7. Для каровы

Кругом гэтай кароўкі Маці Божая хадзіла, пры сабе залатыя ключы насіла, замыкала ад ведзьмы, ведзьмакоў гэтай кароўкі малачко. Ведзьмам і ведзьмакам малачка не давала ні сходам, ні маладзіком. Я – з словам, Гасподзь – з прыбыллю.


8. На захаванне каровы

Госпаду Богу памалюся, Святой Прачыстай Маці пакланюся. Святая Прачыста Маці раней сонца ўстала, маёй кароўцы ў помач стала, кужаль пассякала, крапіву парвала, аградзіла кароўку колішнюю сцерняю, штоб ліхія ведзьмы зубы павыбівалі, губ’ё паздзіралі, к майму хлеву не прыступайце, на мае сляды не наступайце. Я вас адвяргаю, макам-самасеем хлеў абсяваю, Святая Прачыста Маці сама за імя ... вымя расцірала, густым малачком налівала і Госпада Бога ўмаляла: «Дай, Божа, кароўцы сілу і спор, штоб хадзіла смела, не цярала цела, свайго не цярала і чужога не брала, не баялась ні паджога, ні падыхода. Прашу Прачыстай, Прачыстай Маці ў помачы стаці». Я словамі, Гасподзь з помаччу, не мой дух, а гасподні. Амінь.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка