Граматычная прырода зфа, крытэрыі яго вычлянення, зфа І абзац. Асноўныя функцыі абзаца




Дата канвертавання28.03.2016
Памер114.63 Kb.

Граматычная прырода ЗФА, крытэрыі яго вычлянення, ЗФА і абзац. Асноўныя функцыі абзаца.


Звышфразавае адзінстпва (ЗФА) - гэта такая тэкставая адзінка, якая складаецца больш чым з аднаго самастойнага сказа і валодае сэнсавай цэласнасцю ў кантэксце звязнага маўлення, выступае як частка завершанай камунікацыі.

Сінонім – складанае сінтаксічнае цэлае і інш.

Асноўнымі крытэрыямі вылучэння ЗФА ёсць сэнсавы (ці тэматычны) і фармальны (ці лексіка-граматычны).

Сэнсавая цэласнасць і завершанасць - асноўная прымета ЗФА, што перш за ўсё выяўляецца праз яго монатэматыснасць.

Монатэматычнасць ЗФА часта выяуляецца ў рэкурэнтнасці (рэгулярнай паўтаральнасці) ключавых слоў, звязаных з тэмай. Рэкурэнтнасць можа выражацца ў літаральным іх паўтарэнні, ва ўжыванні тэматычна блізкіх слоў і сінонімаў, а таксама ў пранаміналізацыі (займеннікавых заменах).

Між тым у ЗФА могуць адсутнічаць ключавыя словы, на ас­нове якіх выяўляецца тэма, але ў такім выпадку адзінства тэмы ў тэксце можа падкрэслівацца спецыяльнымі сінтаксічнымі канструкцыямі, якія маюць стабільнае прызначэнне - граматыкалізаваць тэму. Такія канструкцыі звычайна распачынаюць звышфразавае адзінства і, як правіла, заўсёды з'яўляюцца аўтасемантычнымі выказваннямі (адносна неза­лежным!, самастойнымі ў параўнанні з сінсемантычнымі, якія залежаць ад папярэдніх). Да іх адносяцца:

намінатыўныя сказы:

безасабовыя сказы:

быццёвыя сказы (двухсастаўныя сказы са звязкай ёсць, што маюць абагульняльнае значэнне):

двухсастаўныя неразвітыя сказы:

пытальныя сказы:

клічныя сказы:


Разумение ЗФА як мінімальнай адзінкі тэксту на сённяшні дзень не з'яўляецца агульнапрынятым, паколькі ў якасці такой адзінкі прапануецца разглядаць абзац.

Але варта размяжоўваць гэтыя паняцці: звышфразавае адзінства – гэта структурна-семантычная адзінка тэксту (лагічнасць і завершанасць), а абзац ёсць яго кампазіцыйна-стылістычная адзінка (аўтарская прагматычнасць і суб’ектыўнасць).

Адзначаюцца тры тыпы суаднесенасці межаў аб­заца з межамі звышфразавага адзінства.

1. Абзац супадае з ЗФА (найболын пашыранае такое чляненне ў навуковых і афіцыйна-справавых тэкстах)

2. Два (і болып) абзацы ўваходзяць у адно ЗФА (вельмі пашырана ў тэкстах мастацкіх)

3. Абзац змяшчае некалькі рознатэматычных ЗФА.


Катэгорыі тэкста


Выдзеліў Гальперын.

Кагезія


Звязнасць; забяспечвае структурную цэласнасць тэксту.

Текст – упорядоченная структура.

Она «проявляется одновременно в виде структурной, смысловой и коммуникативной целостности, которые соотносятся между собой как форма, содержание и функция».

Смысловая целостность текста заключается в единстве его темы.

Коммуникативная целостность текста выражается в коммуникативной преемственности между его составляющими. Каждое последующее предложение в сверхфразовом единстве опирается в коммуникативном плане на предшествующее, образуя тем самым тема-рематическую цепочку. Высказывание выстраивается от известного к новому.

Предложения, входящие в состав сверхфразового единства связаны не

только единством темы и отношением коммуникативной прогрессии, но и

разнообразными внешними сигналами, которые указывают на то, что предложения

образуют в своей совокупности структурное единство. К связующим сигналам можно отнести местоимения, употребление времён, слов-связок (коннекторов) и многое другое.

Кантынуум


Категория континуума непосредственно связана с понятиями времени и

пространства.

Континуум как категорию текста можно в самых общих чертах представить себе как определенную последовательность фактов, событий, развертывающихся во времени и пространстве, причем развертывание событий протекает не одинаково в разных типах текстов.

Линейность изложения – нелинейность изложения.

Выделение частей цифровыми обозначениями (научный стиль).

Аўтасемантыя


«Формы зависимости и относительной независимости отрезков текста по

отношению к содержанию всего текста или его части».

Независимость выражается разными средствами: а) графическими, б) грамматическими, в) лексическими, г) семантическими, д) композиционными, е) стилистическими.

С лексической стороны независимость отрезков обнаруживает себя

отсутствием каких-либо повторов слов и словосочетаний, буквальных или

синонимичных. С грамматической стороны она выражается отсутствием

нарушением однотипности построения СФЕ или абзаца. Наконец, с

содержательной стороны автосемантия выступает в виде сентенций и других форм обобщенных высказываний.

Особой самостоятельностью внутри единиц текста, а иногда и в целом

тексте обладают сентенции, т.е. такие предложения внутри высказывания,

которые, прерывая последовательность изложения фактов, событий, описаний,

представляют собой некие обобщения, лишь косвенно (иногда очень отдаленно)

связанные с этими фактами, событиями, описаниями.

Обычный прием автосемантии СФЕ – размышления автора, которые могут быть выражены в форме сентенции, разного рода обобщений, заключений,

предложений, а также через категории ретроспекции и проспекции.

Таким образом, автосемантия отрезков текста является необходимым

приемом организации текста, который обеспечивает более углубленное

раскрытие содержательно-концептуальной информации.



Праспекцыя


И.Р.Гальперин рассматривает категории ретроспекции и проспекции как

формы дисконтинуума. Ретроспекция и проспекция как категории текста выполняют аналогичные функции.

С помощью проспекции автор направляет внимание читателя, мобилизует

его творческий потенциал, предугадывает то, что будет изложено в дальнейшем

развертывании текста. Зная, что произойдет в дальнейшем, читатель глубже проникает в содержательно-концептуальную информацию, поскольку настоящее предстает перед ним в несколько другом плане.

Проспекцию можно разделить на объективно-авторскую и субъективно-читательскую.


Рэтраспекцыя


Ретроспекция – грамматическая категория текста, объединяющая формы

языкового выражения, отсылающие читателя к предшествующей содержательно-

фактуальной информации.

Ретроспекция может быть субъективно-читательской и объективно-авторской.


Інфармацыя


В тэорыі камунікацыі термін «информация» используется лишь когда говорят о получении новых сведений о предметах, явлениях, отношениях, событиях объективной действительности. Сообщение, которое Вам уже известно, несёт в

себе для Вас нулевую информацию.

И.Р.Гальперин различает информацию:

. содержательно-фактуальную (СФИ);

. содержательно-концептуальную (СКИ);

. содержательно-подтекстовую (СПИ)


Члянімасць


Основные части текста – предисловие, введение, заключение и прочие – факультативны.

Члянімасць шчыльна звязана з катэгорыяй інфармацыі, а таксама кантынуума, аўтасемантыі і інш.


Завершанасць

Міжфразавая сувязь у ЗФА: яе віды і сродкі забеспячэння

Сродкі міжфразавай сувязі ў мікратэксце


Некаторыя даследчыкі раз-мяжоўваюць дзве групы такіх сродкаў: а) агульныя як для спалу-чэння частак складанага сказа, так і для спалучэння самастой­ных выказванняў (злучнікі, часціцы, пабочна-мадальныя словы; аднолькавыя часава-трывальныя формы дзеясловаў; займеннікавыя і сінанімічныя замены і інш.); б) уласна міжфразавыя, што выкарыстоўваюцца толькі для спалучэння самастойных выказванняў {словы і словазлучэнні, якія не раскрываюць сваёй семан-тыкі ў межах сказа; лексічны паўтор; простыя неразвітыя двухсастаўныя і аднасастаўныя сказы; асобныя пытальныя і клічныя канструкцыі, намінатыўныя сказы)
Класіфікацыя сродкаў міжфразавай сувязі ў ЗФА можа быць дадзена і паводле лексіка-граматычнага крытэрыю: лексічныя, лексіка-граматычныя і ўласна сінтаксічныя.

Лексічныя сродкі міжфразавай сувязі - гэта словы адной лексіка-семантычнай ці тэматычнай групы, сінонімы, антонімы, словы, паміж якімі наладжваецца асацыяцыйная сувязь.

Звязнасць тэксту ажыццяўляецца і з дапамогай паўторнай намінацыі - разнастайнага абазначэння аднаго і таго ж прадмета (асобы), што ўключае не толькі літаральныя паўторы, але і метафары, назвы па адносінах да роду заняткаў, прафесіі, паводле ўзросту, ацэначнай характарыстыкі і да т.п.



Лексіка-граматычныя сродкі сувязі - гэта перадусім рознага кшталту анафарычныя элементы: асабовыя, указальныя займеннікі, а таксама словы, што вяртаюць да зместу папярэдніх выказ-ванняў (прыслоўі тут, там, туды, адтуль і інш., словы і слова-злучэнні з часавым і прасторавым значэннем і пад.), мадальныя словы, злучнікі, часціцы.

Уласна сінтаксічныя сродкі сувязі - гэта найперш парадак слоў, непаўната сказаў і эліпсіс, а таксама сінтаксічны паралелізм.

Віды сувязі ў тэксце


Кантактная і дыстантная.

+ Змешаная




Тып сувязі

Асноўныя сродкі сувязі

Механізм сувязі

♦ ланцужковая

- анафарычныя і ўказальныя займеннікі - паўтор лексемы ў розных сінтаксічных функцыях — кантэкстуальныя сінонімы — лексічная непаўната

зачапленне

♦ паралельная

- сінтаксічная анафара - адно тэматычнае кола слоў — сінтаксічны паралелізм

паралелізм

♦ далучальная

- злучнікі і, ды, ды і, і тпаму, і тпады і інш. — прыём парцэляцыі

далучэнне


Паняцце тэксту і дыскурсу


Дэфініцый тэксту, як і азначэнняў сказа / выказвання, існуе вялікая колькасць, таму ў якасці зыходнага пункта возьмем ад-ну: тэкст (лац. textus 'тканіна, спалучэнне, спляценне') - гэта «маўленчае камунікацыйнае ўтварэнне, функцыянальна скірава-нае на рэалізацыю пазамоўных задач» [Всеволодова, 2000, 337].

Класіфікацыя тэкстаў праводзіцца па рознах параметрах, так, адрозніваюць тэксты паводле:

• формы рэалізацыі - пісьмовы / вусны, падрыхтаваны / спан-танны;

146


• колькасці «моўцаў» - маналог, дыялог, палілог;

• прыналежнасці да функцыянальнага стылю (па сферы аб-слугоўвання) - мастацкі, публіцыстычны, навуковы, справавы, размоўны, рэкламны, канфесійны.

3 пункту гледжання камунікацыйнай абумоўленасці размя-жоўваюць тры групы тэкстаў.

1. Тэксты, змест якіх заўсёды разгортваецца паводле абліга-торных інфармацыйных мадэляў, што склаліся і прынятыя ў пэўнай камунікацыйнай сферы і з'яўляюцца адной з асноўных прымет пэўнага жанру, напр., тэкст інструкцыі да нейкага пры-бора, тэкст тэатральнай афішы і да т. п. Без ведання такіх мадэ-ляў немагчыма правільна скампанаваць тэкст такога жанру, і толькі захаванне ўсіх складнікаў мадэлі з'яўляецца для чытача крытэрыем цэласнасці і камунікацыйнай правільнасці.

2. Тэксты, змест якіх разгортваецца паводле узуальных інфар-мацыйных мадэляў, г. зн. такіх, што маюць дастаткова агульны характар, і кампаненты інфармацыйнага мінімуму могуць не толькі пашырацца, але і скарачацца, прычым паслядоўнасць вы-кладу звестак мае гнуткі характар (водзыў, рэцэнзія, характары-стыка і да т. п.).

3. Тэксты нерэгламентаваных інфармацыйных мадэляў, змест якіх не падлягае ніякай жорсткай зададзенасці з боку жанру і ка-мунікацыйнай сферы, хаця і існуюць узоры, на якія яны могуць арыентавацца (прыватная перапіска, болынасць жанраў мастацкай літаратуры і да т. п.) [Кожевникова, 1979, 53-54].

Апошнім часам навукоўцамі ўказваецца, што «тэкст неабход-на разглядаць як пэўную камунікацыйную адзінку, дзе кантэк-стам выступав не толькі дадзенае атачэнне слоў, словазлучэнняў ці выказванняў, а шырокі камунікацыйны кантэкст, які не мае практычна ніякіх фармальных і матэрыяльных абмежаванняў, калі мець на ўвазе, што гэты кантэкст змяшчае ў сабе нявызнача-нага аб'ёму жыццёвы, а значыць, і вербальны, досвед камунікан-таў» [Колшанскйй, 1984, 114]. У дачыненні да такога разумения тэксту сталі выкарыстоўваць тэрмін дыскўрс. Дыскурс (фр. disco-urs 'маўленне') - шматзначны тэрмін, які рознымі даследчыкамі ўжываўся ў дачыненні да розных паняццяў: 1) звязнага тэксту; 2) вусна-размоўнай формы тэксту; 3) дыялогу; 4) групы выказ-ванняў, звязаных паміж сабой сэнсам; 5) маўленчага пісьмовага ці вуснага твора і інш.

Значыць, дыскурс разумеецца значна шырэй, чым тэкст, бо ўлічвае і ўсе пазамоўныя факты, якія так ці інакш уплываюць на стварэнне, увасабленне і бытаванне таго ці іншага тэксту. Дыскурс - «гэта адзінства і ўзаемадзеянне тэксту і пазамоўных умоў і сродкаў яго рэалізацыі» [Всеволодова, 2000, 337]. Акрамя таго, у стылістыцы пад дыскурсам разумеецца сукупнасць усіх тэкстаў, што існуюць і ўтвараюцца для абслугоўвання пэўных галін чалаве-чай дзейнасці, напр.: медыцынскі, палітычны, тэхнічны дыскурс.

Напрамкі даследавання тэксту

Усе кірункі ў вывучэнні тэксту грунтуюцца на тым, што тэкст - гэта пэўная цэласная пабудова, якая мае сваю граматыч-ную і лексічную структуру ; адрозненні падыходаў датычацца аб'екта даследавання.

У беларускім мовазнаўстве шырокае вывучэнне і даследаван-не тэксту пачалося ў 70-80-я гг. мінулага стагоддзя выключна ў практычных мэтах - у дапамогу настаўніку.

Як зазначаецца самімі аўтарамі такіх дапаможнікаў, «мэта лінгвістычнага аналізу - выявіць тыя моўныя сродкі, пры дапамозе якіх выражаецца ідэйны і звязаны з ім эмацыянальны змест мастацкага твора» [Малажай, 1992, 10]. Таму пад увагу даслед-чыкаў трапляюць усе ўзроўні мовы: фанетычны, лексіка-семан-тычны, граматычны, што дазваляе асэнсаваць факты мовы з пункту гледжання узуса, літаратурнай нормы. Відавочна, што ў такім выпадку лінгвістычны аналіз перамя-жоўваецца з літаратуразнаўчым, чаго і немагчыма пазбегнуць пры пастаўленых мэтах. Адрозненне ад апошняга ў тым, што ас-ноўная ўвага надаецца «дэшыфроўцы» «моўных цяжкасцей» мастацкага тэксту, пад якімі разумеюцца «словы з сэнсавым прыра-шчэннем, разгорнутыя метафары, розныя выпадкі эфектыўнага выкарыстання амонімаў, амаформаў, амафонаў, амографаў, абыграных мнагазначных слоў, фразеалагізмаў, прыказак, маты-ваванае ўжыванне дыялектызмаў, паланізмаў, русізмаў, аўтар-скіх неалагізмаў і г. д.» [Лепешаў, 2000, 6].

У русістыцы выразна вылучаюцца яшчэ тры падыходы да да-следавання тэксту ў вучэбна-метадычных мэтах.

1. Структурны (уласна сінтаксічны) падыход арыентаваны на вылучэнне і вывучэнне спецыфічнай «надсказавай адзінкі» -звышфразавага адзінства (ЗФА), ці складанага сінтаксічнага цэ-лага (ССЦ) . Гэты падыход часта звязваюць з метафарай «знізу ўверх», бо ССЦ кваліфікуецца як адзінка, «надбудаваная» над сказам.

2. Семантычны (уласна тэкставы) падыход арыентаваны на вывучэнне тэксту ў яго пашыраным значэнні - як завершанага, цэласнага маўленчамысліцельнага твора, незалежна ад яго паме-раў. Паводле I. Р. Гальперына, тэкст - «гэта твор маўленчай дзей-насці, які валодае завершанасцю, аб'ектываваны ў выглядзе пісьмо-вага дакумента, літаратурна апрацаваны ў адпаведнасці з тыпам гэтага дакумента; твор, які складаецца з назвы (загалоўка) і шэ-рага асобых адзінак (звышфразавых адзінстваў), аб'яднаных рознымі тыпамі лексічнай, граматычнаи, лапчнаи і стылістычнай сувязі, што мае пэўную мэтанакіраванасць і прагматычную ўста-ноўку» [Гальперин, 1981, 18]. Такі падыход арыентуецца на вы-вучэнне асобных характарыстык цэласнага тэксту: кагезію, ін-тэграцыю, праспекцыю і рэтраспекцыю і інш., якія дапамагаюць выявіць асаблівасці функцыянавання сказа ў кантэксце, таму ён звязаны з метафарай «зверху ўніз».

3. Стылістычны (функцыянальны) падыход арыентаваны на разгляд функцыянальна-сэнсавых тыпаў маўлення: апісання, апавядання, разважання. Функцыянальна-сэнсавы тып маўлен-ня трактуецца ў гэтым выпадку як фрагмент тэксту, аб'яднаны адзінай задумай і звязаны з вырашэннем адной з трох задач: ці 1) статычна (у адных прасторавых і часавых межах) апісаць фрагмент рэчаіснасці, ці 2) дынамічна апісаць фрагмент рэчаіснасці на працягу пэўнага часу з магчымым перамяшчэннем у прасто-ры, ці 3) апісаць прычынна-выніковыя сувязі фактаў навакольна-га свету [Ильенко, 1989, 69-80].



Разам з тым у сучаснай лінгвістыцы паралельна з вучэбна-ме-тадычным кірункам у аналізе тэксту існуе кардынальна іншы -семіятычны: ён звязаны з ідэяй тэксту «як арганізаванай семан-тычнай прасторы» (У. М. Тапароў). У аснове гэтай канцэпцыі меркаванне, што тэкст не толькі лінейна-аднамерны, ён шмат-мерны. Аказваецца, што за «ўнутранай формай слова» стаіць як бы ў згорнутым выглядзе семантычная прастора тэксту, дзе тэкст можа быць роўны міфу. Узнікае ўдалы для даследавання парадокс: прыцягненне аднаго тэксту для аналізу іншага тэксту дае магчымасць выйсці на больш шырокія, ужо пазатэкставыя абагуль-ненні [Николаева, 1987, 34-36].

У беларускай лінгвістыцы такі падыход да аналізу тэкстаў у пэўнай ступені зрэалізаваў у сваіх працах праф. А. Я. Супрун, які першым звярнуўся да такога кшталту распрацовак і стварыў сваю ўласную методыку даследавання структуры тэксту, пры якой семіётыка сталася знітаванай з паўзроўневым аналізам.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка