Гомельскi дзяржаўны Ўнiверсiтэт iмя францыска скарыны




старонка18/25
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3.54 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   25

Семантычны патэнцыял запазычанняў з розных моў


Паходжанне запазычанняў

Колькасць полiсемантаў у %

Паходжанне запазычанняў

Колькасць

полiсемантаў у %



Лацiнiзмы

44,3

Цюркiзмы

29,4

Германiзмы

40,2

Галiцызмы

25,8

Грэцызмы

34,0

Італьянiзмы

24,5

Балтызмы

32,0

Паланiзмы

21,3

Такiм чынам, полiсемантызацыя дыялектных запазычанняў як працэс утварэння мнагазначнай лексiчнай адзiнкi адбываецца на вышэйшай ступенi семантычнага засваення. Асноўнымi тыпамi семантычнай дэрывацыi запазычанняў з’яўляюцца метафарычныя i метанiмiчныя пераносы, якiя нярэдка спалучаюцца з пашырэннем або звужэннем семантычнага аб’ёму, што выклiкае змену прадметна-паняцiйнай суаднесенасцi слова i яго граматычнай характарыстыкi.

Складаны характар семантычнай структуры полiсемантаў iншамоўнага паходжання ў гаворках, яе дыфузнасць у значнай меры абумоўлена спецыфiкай дыялектнай лексiчнай сiстэмы, яе ўмоўным характарам, тэрытарыяльным вар’iраваннем, вуснай формай iснавання, сiтуацыйнай замацаванасцю.

Полiсемантызацыя запазычанняў у народных гаворках вызначаецца многiмi фактарамi – даўнасцю запазычвання, тэрыторыяй пашырэння слова, яго дэнататыўнымi сувязямi – актуальнасцю значэння i важнасцю называемых паняццяў у грамадскiм жыццi.

Змены семантыкi запазычанняў абумоўлены рознымi, як пазамоўнымi фактарамi (гiстарычнымi зменамi грамадскiх адносiн, развiццём эканомiкi, навукi i тэхнiкi, культуры), так i лiнгвiстычнымi прычынамi (лексiка-семантычным узаемадзеяннем з iншымi словамi, развiццём разнастайных семантыка-стылiстычных сувязей з iмi).

2.4.3 Архаiзацыя запазычанняў


У працесе асваення лексiкi iншамоўнага паходжання народна-дыялектнай мовай-рэцэптарам змяняўся функцыянальны статус многiх запазычанняў – пашыралася або звужалася сфера iх выкарыстання, памяншалася або павялiчвалася частотнасць ужывання, архаiзавалася або актывiзавалася семантыка. Даволi складана дакладна вызначыць колькасць устарэлых назваў iншамоўнага паходжання, паколькi ў лексiкаграфiчных крынiцах не заўсёды адзначаецца архаiзацыя дыялектнай лексiкi i яе пасiўнае выкарыстанне. Тым не менш аналiз фактычнага матэрыялу дазваляе сцвярджаць, што каля 13% з усiх запазычанняў адносяцца ў сучаснай мове да ўстарэлай лексiкi або належаць да пасiўнага лексiчнага фонду. Яны, як правiла,захоўваюцца ў памяцi старэйшага пакалення.

У складзе ўстарэлых назваў значная колькасць (34%) даўнiх запазычанняў. Архаiзацыя некаторых запазычанняў была абумоўлена экстралiнгвiстычнымi фактарамi – гiстарычнымi зменамi ў жыццi грамадства. Такiя словы выйшлi з ужытку разам з рэалiямi або паняццямi, якiя яны абазначалi. Гэта назва асоб па пасадзе i роду заняткаў: аконам, аплiкант, асэсар, вэнгар, гайдук, жовнер, ляндвойт, некрут, райзар, хлоп; назвы некаторых устаноў i арганiзацый, прамысловых прадпрыемстваў : афiцына, гута, дэфензыва, пастарунак; адмiнiстрацыйных адзiнак: гмiна; прыватных уладанняў: маёнтак, парцэля, сервiтут, хвалiварак; iншых юрыдычных паняццяў: актыкацыя, акцыдэнцыя, акцэпцiя, алекцыя, андынарыя, парцыляцыя, фактура.

Устарэлымi з’яўляюцца назвы многiх прадметаў адзення, якiя выйшлi з моды: андарак, жупан, камлёт, кiрэя, кунтуш, лапсярдак, палятынка, саян, сукман; а таксама галаўных убораў: герлянт, шлэер; абутку: гамашы, клумпы, мэшты, пантыкi, папуцi, пасталы. Да ўстарэлай лексткi адносяцца асобная запазычаныя назвы даўнейшых музычных iнструментаў: бандура, лера; зброi: палаш, паядынька, хвузiя; транспартных сродкаў: гiляра, коч, лагожы.

Працэсу архаiзацыi падверглiся асобныя назвы адзiнак вымярэння ў сувязi са зменамi ў метрычнай сiстэме. Гэта лексемы аршын, гарнец, лан, морг, пундэль, пур. Пераход пэўнай часткi запазычанняў у склад пасiўнай лексiкi быў абумоўлены таксама паслабленнем уплыву польскай мовы на беларуская гаворкi. Гэта датычыць у першую чаргу паланiзмаў, многiя з якiх, не атрымаўшы шырокага распаўсюджання ў беларускiх гаворках, застаюцца на ўзроўнi iншамоўных iнфiльтрацый. Гэта лексема тыпу бронь, васiмнасце, врубаль ‘верабей’, вшэлякi, зэшыт, ксёнжка, млоды, сэндзя i мн iнш. Па гэтай жа прычыне звузiлася сфера ўжывання некаторых рэлiгiйных назваў, якiя абазначалi асобныя паняццi каталiцкага веравызнання: адвент, вiгiлiя, вiлiя, габiт, нешпор, шкаплеры i iнш.

Некаторыя запазычаннi, засвоеныя ў беларускiя гаворкi праз польскую мову, у наш час былi заменены iншымi назвамi: амаратура – пенсiя, атрамент – чарнiла, бiбула – прамакашка, вапоры – капрызы, кает – сшытак, лемантар – буквар, мапа – карта, тэстамент –завяшчанне.

Пэўную ролю ў гэтым працэсе аказала пашырэнне беларуска-рускага двухмоўя ў наш час i ўзмацненне лексiчнага ўздзеяння рускай мовы на беларускую.

Калi аналiзаваць паходжанне ўстарэлых назваў, то неабходна адзначыць, што найчасцей архаізацыi падвяргалiся запазычаннi з класiчнах i раманскiх моў, параўнальна невялікая колькасць устарэлых назваў у германiзмаў i балтызмаў (гл.таблiцу 2.12).

Таблiца 2.12

Архаiзацыя запазычанняў з розных моў

Паходжанне запазычанняў


% устарэлых назваў

Паходжанне запазычанняў

% устарэлых назваў

Лацiнiзмы

36,4

Галiцызмы

20,4

Італьянiзмы

30,6

Цюркiзмы

15,3

Грэцызмы

24,4

Германiзмы

9,8

Паланiзмы

22,3

Балтызмы

1,4

Працэс архаiзацыi закранае запазычаную лексiку розных тэматычных груп, але найбольш характэрны для канкрэтна-прадметных намiнацый (гл. таблiцу 2.13).



Таблiца 2.13

1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   25


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка