Гомельскi дзяржаўны Ўнiверсiтэт iмя францыска скарыны




старонка1/25
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3.54 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25




МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

УСТАНОВА АДУКАЦЫІ “Гомельскi дзяржаўны Ўнiверсiтэт iмя ФРАНЦЫСКА Скарыны”


Станкевiч А.А.




МОВА І ГРАМАДСТВА: МІЖМОЎНЫЯ КАНТАКТЫ І ЛЕКСІЧНАЕ ЎЗАЕМАДЗЕЯННЕ Ў БЕЛАРУСКІХ НАРОДНЫХ ГАВОРКАХ

Мінск


РІВШ

2012
УДК 808.26

ББК 81.2Беи

С76

Рэкамендавана

саветам філалагічнага факультэта

УА “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны”

(пратакол № 5 ад 30 студзеня 2012 г.)


Рэцэнзенты:

доктар філалагічных навук, прафесар, загадчык кафедры гісторыі беларускай

мовы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта М.Р. Прыгодзіч,

доктар філалагічных навук, прафесар, загадчык кафедры беларускага

мовазнаўства Мазырскага дзяржаўнага ўніверсітэта

імя І.П. Шамякіна В.В. Шур

Станкевіч А.А.

Мова і грамадства: міжмоўныя кантакты і лексічнае ўзаемадзеянне ў беларускіх народных гаворках / А.А. Станкевіч. – Мінск: РІВШ, 2012. – 220 с.

ІSBN 978-985-500-529-3.

У манаграфіі разглядаецца праблема міжмоўных кантактаў і лексічнага ўзаемадзеяння ў беларускіх народных гаворках, прадстаўлена комплекснае апісанне дыялектнай лексікі іншамоўнага паходжання – яе генетычная, храналагічная, лексіка-тэматычная, структурна-тыпалагічная і арэальная характарыстыкі, вызначаны галоўныя фактары, якія абумовілі ступень іх асіміляцыі, спецыфіку засваення ў народных гаворках.

Адрасуецца навуковым работнікам, выкладчыкам вну і студэнтам-філолагам.

УДК 808.26

ББК 81.2Беи

ISBN 978-985-500-529-3 Станкевіч А.А., 2012

Афармленне ДУА “Рэспубліканскі

інстытут вышэйшай школы”, 2012


Змест


Умоўныя абазначэннi

Уводзiны


Глава I. Класiфiкацыя запазычанняў паводле паходжання,

тэматычнай характарыстыкi, часу i шляхоў засваення

Раздзел 1.1. Паланiзмы

Раздзел 1.2. Германiзмы

Раздзел 1.3. Балтызмы

Раздзел 1.4. Лацiнiзмы

Раздзел 1.5. Грэцызмы

Раздзел 1.6. Цюркiзмы

Раздзел 1.7. Гебраiзмы

Раздзел 1.8. Запазычаннi з iншых моў

1.8.1. Запазычаннi з раманскiх моў

1.8.2. Запазычаннi з фiна-ўгорскiх моў

1.8.3. Запазычаннi з арабскай мовы

1.8.4. Запазычаннi з персiдскай мовы

Глава II. Адаптацыя запазычанняў у народна-дыялектнай мове.

Раздзел 2.1. Фанетычная адаптацыя запазычанняў у беларускiх гаворках

2.1.1. Фанетычныя змены запазычанняў у сiстэме вакалiзму

2.1.2. Фанетычныя змены запазычанняў у сiстэме кансанантызму



  1. Лексiка-фанетычнае вар’iраванне запазычанняў

Раздзел 2.2. Марфалагiчная адаптацыя запазычанняў.

2.2.1. Спосабы марфалагiчнага засваення запазычанняў



  1. Лексiка-марфалагiчнае вар’iраванне запазычанняў.

Раздзел 2.3. Словаўтварэнне запазычанняў у беларускiх гаворках

2.3.1. Субстантыўныя дэрываты

2.3.2. Ад’ектыўныя дэрываты

2.3.3. Дзеяслоўныя дэрываты

Раздзел 2.4. Семантычная адаптацыя запазычанняў у беларускiх

гаворках


2.4.1. Семантычная адаптацыя запазычанняў на першай ступенi засваення

2.4.2. Семантычная адаптацыя запазычанняў на другой ступенi засваення.

Тыпы семантычнай дэрывацыi.

2.4.3. Архаiзацыя запазычанняў.

Раздзел 2.5. Кампанентны аналiз семантыкi запазычанняў

2.5.1. Кампанентны аналiз запазычанняў-монасемантаў



  1. Кампанентны аналiз запазычанняў-полiсемантаў

Раздзел 2.6. Арэальна-тыпалагiчная характарыстыка запазычанняў

Вывады


Спiс выкарыстаных крынiц

Умоўныя скарачэннi

I. мовы i дыялекты





англ.–англiйскае

араб.–арабскае

асм.-тур.–асманска-турэцкае

балт.–балтыйскае

венг.–венгерскае

гал.–галандскае

герм.–германскае

грэч.–грэчаскае

дац.–дацкае

джагат.–джагатайскае

зах.-еўр.–заходнееўрапейскае

i.-е.–iндаеўрапейскае

iран.–iранскае

iсп.–iспанскае

iт.–iтальянскае

казах.–казахскае

каз.-тат.–казанска-татарскае

караiм.–караiмскае

карач.–карачаеўскае

карэл.–карэльскае

крым.-тат.–крымска-татарскае

кумык.–кумыкскае

кыпч.–кыпчанскае

лат.–латышскае

лац.–лацiнскае

лац.амер.iнд.–лацiнаамерыка-наiндзейскае

лiт.–лiтоўскае

макед.–македонскае

манг.–мангольскае

нарв.–нарвежскае

нарлац. – народналацiнскае

нням.–нiжненямецкае

новагрэч.–новагрэчаскае

новалац.–новалацiнскае

новаперс.–новаперсiдскае

ням.–нямецкае

палес.–палескае

паўн.рус.–паўночнарускае

перс.–персiдскае

пол.–польскае

плац.–познелацiнскае

прус.–прускае

рум.–румынскае

рус.–рускае

свням.–сярэдневерхненямецкае

сгал.–сярэднегаландскае

сяр.грэч.–сярэднягрэчаскае

сяр.лац.–сярэднелацiнскае

сканд.–скандынаўскае

снням.–сярэдненiжненямецкае

ст.бел.–старабеларускае

ст.вням.–старажытнаверхне-нямецкае

стгрэч.–старажытнагрэчаскае

ст.iнд.–старажытнаiндыйскае

стпол.–старажытнапольскае

ст.рус.–старажытнарускае

ст.слав.–стараславянскае

ст.яўр.–старажытнаяўрэйскае

узб.–узбекскае

тат.–татарскае

уйг.–уйгурскае

тур.–турэцкае

укр.–украiнскае

цюрк.–цюркскае

фiн.–фiнскае

чаг.–чагатайскае

фiн.-уг.–фiна-ўгорскае

чув.–чувашскае

фр.–французскае

чэш.–чэшскае

ц.слав.–царкоўнаславянскае

швед.–шведскае

эст.–эстонскае

яўр.-ням.–яўрэйска-нямецкае









II. Раёны





Асiп.–Асiповiцкi

Арш.–Аршанскi

Астр.–Астравецкi

Ашм.–Ашмянскi

Бар.–Баранавiцкi

Барыс.–Барысаўскi

Бераст.–Берастовiцкi

Бешанк.–Бешанковiцкi

Браг.–Брагiнскi

Брасл.–Браслаўскi

Брэсц.–Брэсцкi

Бялын.–Бялынiцкi

Бяроз.–Бярозаўскi

Бярэз.–Бярэзiнскi

Валож.–Валожынскi

Ваўк.–Ваўкавыскi

В.-Дзв.–Верхнядзвiнскi

Вiл.–Вiлейскi

Воран.–Воранаўскi

Ганц.–Ганцавiцкi

Глыб.–Глыбоцкi

Гор.–Горацкi

Гродз.–Гродзенскi

Дзярж.–Дзяржынскi

Дзятл.–Дзятлаўскi

Докш.–Докшыцкi

Драг.–Драгiчынскi

Ельс.–Ельскi

Зэльв.–Зэльвенскi

Iвац.–Iвацэвiцкi

Iвян.–Iвянецкi

Iўеў.–Iўеўскi

Калiнк.–Калiнкавiцкi

Кам.–Камянецкi

Кап.–Капыльскi

Кiр.–Кiраўскi

Кобр.–Кобрынскi

Краснап.–Краснапольскi

Кругл.–Круглянскi

Круп.–Крупскi

Лаг.–Лагойскi

Лiд.–Лiдскi

Лоеў.–Лоеўскi

Лун.–Лунiнецкi

Люб.–Любанскi

Лях.–Ляхавiцкi

Маладз.–Маладзечанскi

Малар.–Маларытскi

Маст.–Мастоўскi

Мiёр–Мiёрскi

Мiн.–Мiнскi

Мядз.–Мядзельскi

Навагр.–Навагрудскi

Нясв.–Нясвiжскi

Паст.–Пастаўскi

Петр.–Петрыкаўскi

Пiн.–Пiнскi

Пруж.–Пружанскi

Пух.–Пухавiцкi

Раг.–Рагачоўскi

Рас.–Расонскi

Рэч.–Рэчыцкi

Салiг.–Салiгорскi

Свiсл.–Свiслацкi

Скiд.–Скiдзельскi

Сл.–Слонiмскi

Слуц.–Слуцкi

Смал.–Смалявiцкi

Смарг.–Смаргонскi

Ст.-Дар.–Старадарожскi

Стаўб.–Стаўбцоўскi

Стол.–Столiнскi

Уздз.–Уздзенскi

Чэрв.–Чэрвеньскi

Чэрык.–Чэрыкаўскi

Шум.–Шумiлiнскi

Шчуч.–Шчучынскi


УВОДЗIНЫ


Мiжмоўныя кантакты з’яўляюцца адной з iстотных крынiц папаўнення слоўнiковага саставу любой мовы. Яны адлюстроўваюць разнастайныя зносiны памiж народамi. Працэс узаемадзеяння моў, якi распаўсюджваецца на розныя ўзроўнi моўнай сiстэмы (фаналагiчны, марфалагiчны, лексiчны, семантычны i сiнтаксiчны), найбольш эфектыўны ў галiне лексiкi. Лексiчная сiстэма–самая пранiкальная для запазычанняў, а яе асноўны элемент – слова – найбольш здольны да мiжмоўных мiграцый, перамяшчэнняў [22, c. 8]. Такая ўласцiвасць лексiчнай сiстэмы абумоўлена рэферэнтнай функцыяй слова як асноўнай намiнатыўнай моўнай адзiнкi.

У сучасным мовазнаўстве назiраюцца тэрмiналагiчная недакладнасць i пэўны разнабой дэфiнiцыi асноўных паняццяў, звязаных з працэсам мiграцыi моўных элементаў з адной сiстэмы ў другую. Мы залучаемся да той думкi, што запазычванне – гэта працэс перамяшчэння розных элементаў з адной мовы ў другую, у вынiку якога засвойваюцца пэўныя адзiнкi розных моўных узроўняў – фаналагiчнага, марфалагiчнага, лексiчнага, семантычнага i сiнтаксiчнага [90, с. 18]. Вынiкам гэтага працэсу з’яўляюцца розныя вiды запазычанняў: 1) лексiчнае – запазычванне слова, найбольш часты выпадак, першая ступень мiжмоўнага ўзаемадзеяння i перадумова для iншых вiдаў; 2) запазычванне фанемы, самы рэдкi вiд; 3) запазычванне марфемы, якое адбываецца толькi ў вынiку засваення вялiкай колькасцi аднатыпных у структурных адносiнах слоў, асобныя афiксальныя элементы якiх набываюць магчымасць вычляняцца i ўдзельнiчаць у словаўтваральных працэсах мовы-рэцэптара; 4) сiнтаксiчнае запазычванне – уплыў iншамоўных сiнтаксiчных канструкцый на пабудову фразы, таксама абмежаваны i прыватны вiд; 5) семантычнае запазычванне – калькаванне. Усе адзначаныя вiды запазычанняў знаходзяцца ў iерархiчнай залежнасцi i ўзаемасувязях [90, с. 19; 125, с. 469; 141, с. 235]. Вынiкi мiжмоўных кантактаў, такiм чынам, адлюстроўваюцца як у парадыгматычнай структуры, так i сiнтагматычнай мадэлi моўнай сiстэмы.

Асноўнай ‘рухаючай’ прычынай мiжмоўных кантактаў з’яўляецца, як вядома, патрэба грамадства ў пэўных прадметах i паняццях. У лiнгвiстычнай лiтаратуры вызначаюцца розныя, як пазамоўныя, так i лiнгвiстычныя прычыны запазычвання. Асноўнай экстралiнгвiстычнай прычынай называецца патрэба ў намiнацыi, якая рэалiзуецца ў працэсе цесных сацыяльна-палiтычных, эканамiчных i культурна-гiстарычных сувязей памiж народамi [192, с. 192; 195, с. 8]. Тыповай формай такога запазычвання з’яўляецца засваенне наймення разам з рэалiяй або паняццем, якiя яно называе [25 а]. Гiсторыя запазычанняў у гэтым сэнсе цесна звязана з гiсторыяй народа ў яго адносiнах з iншымi народамi. ‘Толькi з сукупнасцi даных знешняй гiсторыi i моўных даных .. вынiкае адказ на тры важнейшыя пытаннi гiсторыi запазычанняў: калi, адкуль i куды (храналогiя, крынiца запазычвання, сфера слоўнiка, найбольш пранiкальная для запазычанняў)’ [22, c. 23].

Але нярэдка запазычваюцца словы, калi ў мове ужо ёсць адпаведныя назвы. Прычынай такога запазычвання з’яўляецца iмкненне пазбегнуць палiсемii ўласнага слова, спрасцiць яго сэнсавую структуру, удакладнiць або дэталiзаваць адпаведнае паняцце, размежаваць семантычныя або стылiстычныя адценнi, замацаваўшы iх за рознымi словамi [90, с. 23-26; 145, с. 59]. Такiя запазычаннi ў мове-рэцэптары выконваюць функцыю не намiнацыi пэўнай рэалii або паняцця, а ўдакладнення, дэталiзацыi называемага паняцця. У сувязi з гэтым некаторыя даследчыкi прапануюць размяжоўваць лексiчнае запазычанне (калi ў мове-рэцэптары адсутнiчае назва адпаведнага прадмета або з’явы) i лексiчнае пранiкненне (калi ёсць уласная назва гэтага паняцця, абсалютны сiнонiм [106, с. 31-33].

Да моўных прычын запазычвання адносяць таксама тэндэнцыю да адпаведнасцi выражэння асобнага паняцця асобным словам, адначленным найменнем [90, с. 26-30]. У гэтым выпадку iншамоўнае слова замяняе апiсальны спосаб выражэння паняцця, калi мова не мае адначленнай лексiчнай адзiнкi для яго абазначэння.

Акрамя таго, выдзяляецца i этыка-лiнгвiстычная прычына запазычвання – iмкненне да эўфемiстычнасцi выражэння.

Такiм чынам, запазычанае слова называе новы прадмет або новае паняцце, а таксама садзейнiчае лаканiчнасцi, неабходнасцi дэталiзацыi паняцця, пазбяганню палiсемii i аманiмii, iмкненню мовы да экспрэсiўнасцi.

Прычыны запазычвання неабходна адрознiваць ад умоў, якiя садзейнiчаюць мiграцыi, ‘пераходу’ моўных адзiнак з адной сiстэмы ў другую. Ужо ў працах Г.Пауля, Л.В.Шчэрбы працэс запазычвання разглядаўся ў сувязi з кантактаваннем суседнiх моў. Умовай для замацавання iншамоўных слоў у новым лексiка-семантычным асяроддзi з’яўляецца, на думку Г. Пауля, як мiнiмум двухбаковы кантакт моў [125, с. 460]. Л.В. Шчэрба аналiз лексiчнага ўзаемадзеяння i запазычвання прапанаваў пачынаць з даследавання маўленчых паводзiн бiлiнгваў-двухмоўных асоб [184 а, с. 52]. Такiм чынам, важнейшай умовай запазычвання i ўключэння слова iншамоўнага паходжання ў лексiка-семантычную сiстэму мовы-рэцэптара лiчыцца бiлiнгвiзм.

Але наяўнасцi двухмоўя яшчэ недастаткова для таго, каб iншамоўнае слова замацавалася ў мове-рэцэптары, таму што не кожнае iншамоўнае слова пераўтвараецца ў запазычанае. У лiнгвiстычнай лiтаратуры ёсць розныя меркаваннi адносна адрозненняў i суадносiн паняццяў ‘iншамоўнае ўкрапленне’, ‘iншамоўнае слова’, ‘запазычанае слова’.

Адной з першых класiфiкацый iншамоўных слоў паводле ступенi засвоенасцi быў падзел iх на засвоеныя, запазычаныя (Lehnworter) i незасвоеныя, iншамоўныя (Fremdworter), праведзены А. Шлейхерам. Гэта класiфiкацыя ў далейшым выклiкала крытыку, паколькi ў ёй змешвалiся розныя прынцыпы – фармальны (паказчык засвоенасцi iншамоўнай лексiкi) i функцыянальны (ступень ужывальнасцi ў мове-рэцэптары) [177, 90, с. 14], але нiчога больш дасканалага не было прапанавана. У працах сучасных моваведаў лексiка iншамоўнага паходжання таксама падзяляецца на запазычаную, адаптаваную, якая з’яўляецца састаўной часткай сiстэмы мовы-рэцэптара, яе ўстойлiвымi моўнымi адзiнкамi i неадаптаваную – iншамоўныя ўкрапленнi i экзатызмы – аказiянальныя моўныя элементы, якiя не сталi набыткам слоўнiкавага складу запазычваючай мовы [145, с. 59; 90, с. 43-52]. Асноўнай падставай для такога размежавання з’яўляецца крытэрый засвоенасцi/незасвоенасцi лексiкi iншамоўнага паходжання ў мове-рэцэптары. У лiнгвiстычнай лiтаратуры вызначаюцца наступныя ўмовы, пры якiх iншамоўнае слова можна лiчыць запазычаннем: 1) перадача iншамоўных слоў фанетычнымi i графiчнымi сродкамi мовы-рэцэптара, iх суаднесенасць з пэўнымi граматычнымi класамi; 2) фармальная адаптацыя – прыстасаванне iншамоўнага слова да гукавой i марфалагiчнай сiстэмы запазычваючай мовы; 3) падпарадкаванне iншамоўнай лексiкi словаўтваральным законам, развiццё вытворных намiнатыўных адзiнак; 4) семантычнае засваенне – дыферэнцыяцыя семантыкi, семасiялагiчная акрэсленасць, пазбяганне сэнсавай дублетнасцi з уласнай лексiкай; 5) рэгулярнае выкарыстанне ў маўленнi [22, c. 11; 90, с. 35; 145, с. 62].

Асобныя з гэтых паказчыкаў (фанетычная, граматычная асiмiляцыя запазычаных слоў, iх словаўтваральная актыўнасць) называюцца неабавязковымi, факультатыўнымi. Астатнiя прыметы лiчацца неабходнымi для ўключэння iншамоўнай лексiкi ў групу запазычанняў.

Такiм чынам, да лексiкi iншамоўнага паходжання адносяцца ўсе словы з iншых моў, як засвоеныя, так i незасвоеныя, якiя выкарыстоўваюцца як пастаянна, так i часова ў мове-рэцэптары. Запазычаная ж лексiка – iншамоўныя словы, засвоеныя мовай i ўключаныя ў яе лексiчную сiстэму. Неабходна, аднак, адзначыць, што такое размежаванне больш падыходзiць да лексiкi лiтаратурнай мовы. Запазычванне i засваенне iншамоўных слоў у народна-дыялектнай мове па прычыне яе неўнармаванасцi, лакальнай замацаванасцi мае спецыфiчны характар i не заўсёды дае магчымасць чотка размежаваць засвоеную i незасвоеную лексiку, вызначыць яе функцыянальны статус.

Галоўнымi тыпамi неадаптаванай iншамоўнай лексiкi з’яўляюцца iншамоўныя ўкрапленнi (варварызмы) i экзатызмы – незамкнутыя групы слоў, выкарыстанне якiх абумоўлена пэўнай сiтуацыяй. Некаторыя даследчыкi iншамоўныя ўкрапленнi, экзатызмы i запазычаннi называюць рознымi стадыямi працэсу асiмiляцыi iншамоўнай лексiкi, пераўтварэння яе ў запазычаную [102, с. 7]. Так, iншамоўныя ўкрапленнi ў працэсе iх пастаяннага выкарыстання страчваюць ‘чужароднасць’ i пераўтвараюцца ў экзатызмы, якiя абазначаюць рэалii i паняццi замежнай рэчаiснасцi, звычайна той краiны, адкуль прыйшло гэта слова. Пашырэнне сферы выкарыстання экзатызмаў у сваю чаргу прыводзiць да развiцця семантыка-стылiстычных сувязей з уласнай лексiкай, страты iх ‘экзатычнасцi’, пераўтварэння ў запазычаннi, якiя пачынаюць называць агульныя рэалii, з’явы i паняццi. На нашу думку, такое меркаванне правамерна толькi ў адносiнах да параўнальна невялiкай часткi iншамоўнай лексiкi, таму што большасць запазычанняў засвойвалася ў вынiку неабходнасцi намiнацыi пэўных прадметаў i паняццяў.

Пры даследаваннi iншамоўнай лексiкi мэтазгодна таксама размяжоўваць такiя паняццi, як этымон i прататып. Этымон – лексiчная першакрынiца ўсiх запазычанняў, якiя непасрэдна або апасродкавана выводзяцца з яго. Прататып, у адрозненне ад этымона, – гэта лексiчны адпаведнiк (эквiвалент) запазычання ў мове-пасрэднiцы [66, с. 19]. Этымон прысутнiчае пры любым тыпе лексiчнага запазычвання, а прататып – толькi пры апасродкаваным засваеннi. Этымон у запазычання толькi адзiн, а прататыпаў можа быць некалькi.

Асаблiвую цiкавасць для вывучэння лексiчнага запазычвання маюць беларускiя гаворкi, спецыфiчныя ўмовы фармiравання i развiцця якiх звязаны з рознымi формамi мiжмоўнага ўзаемадзеяння. Праблема мiжмоўных кантактаў з’яўляецца адным з важнейшых пытанняў гiстарычнай i сучаснай беларускай лексiкалогii. Вывучэнне беларуска-iншамоўных сувязей мае пэўныя традыцыi. Асновы iх закладзены грунтоўнымi даследаваннямi Я.Ф. Карскага, Я. Ваўка-Левановiча, А. Шахматава, Т. Лер-Сплавiнскага, У. Курашкевiча i iнш. Iх працы, прысвечаныя больш агульным i шырокiм пытанням, закраналi праблему лексiчнага ўзаемадзеяння як дапаможную пры вырашэннi асобных пытанняў гiстарычнага даследавання.

У сучасным мовазнаўстве найбольш грунтоўна даследавалiся запазычаннi ў помнiках старабеларускай пiсьменнасцi ў працах А.М. Булыкi, А.I. Жураўскага, А.А. Вяржбоўскага, I.I. Чартко, В.М. Галай i iнш. [27; 71; 36; 138; 174; 45; 59]. У даследаваннях адзначаных аўтараў апiсваецца лексiка iншамоўнага паходжання паводле крынiц яе запазычвання, часу, шляхоў i спосабаў пранiкнення, тэматычнай разнастайнасцi, асаблiвасцей функцыянавання ў старабеларускай мове.

У беларускiм мовазнаўстве аналiзавалiся таксама запазычаннi ў сучаснай мове з класiчных [147], асобных заходнееўрапейскiх [1, 101], балтыйскiх [10, 40, 52], славянскiх [33, 46, 124] моў. Пры гэтым таксама звярталася ўвага на крынiцы i шляхi запазычвання iншамоўнай лексiкi, яе тэматычную характарыстыку i сферу ўжывання, формы i спосабы адаптацыi.

Праблема мiжмоўных кантактаў i лексiчнага ўзаемадзеяння закраналася ў шматлiкiх працах, прысвечаных вывучэнню астраўных гаворак Беларусi i яе пагранiчча [33; 48; 131а, 151; 170; 171 i iнш.]. У гэтых даследаваннях падаецца апiсанне асобных iншаэтнiчных (пераважна польскiх i лiтоўскiх) астраўных гаворак Беларусi ў сувязi з праблемай мiжмоўнай iнтэрферэнцыi на розных узроўнях – фаналагiчным, акцэнтуацыйным, лексiчным, марфалагiчным i сiнтаксiчным, праводзiцца вывучэнне арэалаў на сумежных моўных тэрыторыях.

Сiстэмнае, усебаковае вывучэнне iншамоўнай лексiкi народна-дыялектнага ўжытку ў беларускiм мовазнаўстве да гэтага часу амаль не праводзiлася. У поле зроку моваведаў не траплялi такiя пытаннi, як выяўленне месца i ролi запазычанняў ў лексiчнай сiстэме беларускiх гаворак, вызначэнне асноўных заканамернасцей iх засваення, аналiз форм i ступенi адаптацыi, сутнасць i спецыфiка гэтага працэсу ў народнай мове.

Мэта нашага даследавання – паказаць асноўныя заканамернасцi запазычвання i функцыянавання лексiкi iншамоўнага паходжання ў народна-дыялектнай мове. Умовай для дасягнення гэтай мэты было рашэнне наступных задач: 1) сiстэматызаваць народна-дыялектныя запазычаннi на лексiка-тэматычнай аснове; 2) даць iх агульную гiсторыка-этымалагiчную i храналагiчную характарыстыку; 3) паказаць структурна-тыпалагiчныя асаблiвасцi дыялектных запазычанняў; 4) апiсаць iх арэальныя тыпы; 5) выявiць формы i ступень адаптацыi дыялектнай лексiкi iншамоўнага паходжання, вызначыць спецыфiку i адметнасць яе засваення ў народнай мове, фактары, якiя абумоўлiваюць гэты працэс; 6) правесцi квантытатыўны аналiз дыялектных запазычанняў, якi адлюстроўвае асноўныя статыстычныя заканамернасцi iх функцыянавання i засваення.

Матэрыялам даследавання паслужылi апелятыўныя лексiчныя адзiнкi iншамоўнага паходжання народна-дыялектнага ўжытку1, крынiцай збору якiх з’явiлiся асноўныя выданнi беларускай дыялектнай лексiкаграфii, асобныя фальклорныя i этнаграфiчныя запiсы XIX-XX ст.ст., уласныя назiраннi над лексiчнымi асаблiвасцямi гаворак Навагрудчыны. Пры напiсаннi работы выкарыстоўваўся таксама матэрыял гiстарычнага, этымалагiчнага i тлумачальнага слоўнiкаў беларускай мовы. У рабоце прааналiзавана звыш 3000 лексiчных адзiнак. Асноўным крытэрыем пры адборы фактычнага матэрыялу паслужыў рэгiянальны характар запазычанняў – разглядалiся ў першую чаргу iншамоўныя словы, якiя адсутнiчаюць у лiтаратурнай мове або маюць пэўныя фармальныя цi семантыка-стылiстычныя адрозненнi ад сваiх нарматыўных адпаведнiкаў, а таксама асобныя агульнанародныя запазычаннi, якiя вызначаюцца сталай традыцыяй выкарыстання ў дыялектнай мове.

Пры даследаваннi iншамоўнай лексiкi асноўная ўвага была сканцэнтравана на праблеме яе тыпалагiзацыi, выяўленнi заканамернасцей функцыянавання i адаптацыi запазычанняў у народных гаворках на тэрыторыi Беларусi. У рабоце выкарыстоўваўся пераважна апiсальны метад даследавання, як дапаможныя прымянялiся статыстычны метад – пры вывучэннi квантытатыўнай (колькаснай) характарыстыкi запазычанняў, кампанентны – пры вызначэннi iх семантычнай структуры, лiнгвагеаграфiчны – пры выяўленнi iх арэальных асаблiвасцей.

Для сiстэматызацыi фактычнага матэрыялу i зручнасцi яго апрацоўкi была распрацавана база даных, якая ўключае 3112 даследаваных iншамоўных лексiчных адзiнак з iх асноўнымi параметрамi (прыметамi) структурна-семантычнай i функцыянальнай характарыстыкi – паходжання, граматычнага разраду, структурнага тыпу, тэматычнай прыналежнасцi, асаблiвасцей семантыкi (адназначнае / мнагазначнае), знешняй формы (аднастайнае / варыянтнае), словаўтваральнага патэнцыялу (наяўнасць / адсутнасць вытворных), актуальнасцi ўжывання (актуальнае / устарэлае, пасiўнае), стылiстычнай афарбоўкi (нейтральнае / экспрэсiўнае), даўнасцi запазычвання (наяўнасць / адсутнасць у старабеларускай мове), сувязi з этымонам (адпаведнасць / неадпаведнасць семантыкi), шляхоў запазычвання (прамы / апасродкаваны) i рэгiёна бытавання. Аб’ём базы даных–больш за 50 кiлабайт.

На аснове распрацаванай базы даных напiсана камп’ютарная праграма (мова Fox Pro 20), якая дазваляе: а) карэкцiраваць усю iнфармацыю базы даных; б) устаўляць новыя i выводзiць старыя запiсы; в) ствараць любыя запыты для выбаркi з базы даных i даследавання iнфармацыi; г) дае магчымасць захаваць запыты, друкаваць iх вынiкi.

Асноўная iдэя праграмы–выявiць пэўныя заканамернасцi ў характарыстыках слоў i на аснове гэтага прасачыць асаблiвасцi запазычвання, функцыянавання i адаптацыi лексiкi iншамоўнага паходжання ў народна-дыялектнай мове. Праграма мае лёгкi аконны карыстальнiцкi iнтэрфейс, простая i эфектыўная ў рабоце.

Вырашэнне адзначаных пытанняў у значнай ступенi будзе садзейнiчаць далейшаму вывучэнню заканамернасцей развiцця i функцыянавання лексiка-семантычнай сiстэмы народна-дыялектнай мовы.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка