Георгій Марчук Новыя прыгоды Несцеркі Камедыя-лубок у чатырох дзеях, сямі карцінах




старонка1/2
Дата канвертавання11.05.2016
Памер440.4 Kb.
  1   2
Георгій Марчук
Новыя прыгоды Несцеркі
Камедыя-лубок у чатырох дзеях, сямі карцінах
Дзеючыя асобы

Несцерка.

Аксён - каваль.

Анця - яго дачка.

Патыліца - шляхціц.

«Абдула» - ён жа ашмянскі шляхціц.

Пуп-Шкевіч - пан.

Аканом пана.

Бальтазар - пісар пана.

Шынкар.


Домна-шаптуха - яго жонка.

1-ы цівун.

2-і цівун.

Пілюля - кухар з Парыжа.

Панская чэлядзь, музыкі.

Месца дзеі - Палессе.

Час дзеі - дзяцінства нашых прадзедаў.

Дзея першая

Карціна першая
Лета. Кузня. Моцны дождж. Пад стрэшкай стаіць Несцерка - юнак гадоў дваццаці, не болей, з жоўтай, як сланечнік, галавой, з гарэзлівымі вачыма. Азіраючыся, вельмі асцярожна з'яўляецца шляхціц Патыліца.
Патыліца. Нарэшце адчапіўся. Не відаць. Прыліп, пшэпрашам, як той лісток да аднаго месца. Усё: куды ідзеш, куды ідзеш? Уюн. Перачакаю, пакуль дождж пад стрэшкай, і далей рушу да пана.
Ідзе пад стрэшку, робіць выгляд, што не заўважае Несцерку. З'яўляецца «Абдула». Апрануты бядней за Патыліцу, у руках нясе парасон з дзірамі.
«Абдула». Пшэпрашам, панове, але ж я першы заўважыў гэтую стрэшку, таму лепшае месца для мяне. Адыдзь, покуль мой вонстры ензык не аблаяў цябе.
Патыліца. Ты першы заўважыў, а я першы дабег, таму і лепшае месца маё. І потым, які ты шляхціц?
«Абдула». Абраза? Асцярожней. Мы, ашмянскія шляхціцы, люд гарачы і рызыканты вялікай маркі. Памаўчы, шайтан.
Несцерка. Яно і бачна, што вы - ашмянскі шляхціц: адна калашына ў халяве, а другая - апушчана.
«Абдула» (да Патыліцы). Чуй, шляхцюк Патыліца, ты часам не ведаеш, якая гэта жаба заквакала, усю гліну закакала?

Рогат.
Патыліца. Паслухай, хлопе, у мяне каштоўныя паперы, іх нельга прамачыць. (Штурхае Несцерку.)


«Абдула». І ў мяне паперы да пана Пуп-Шкевіча. Ты ведаеш яго нораў: закатуе, заб'е бізунамі. (Штурхае Несцерку.)
Несцерка. У вас паперы, а ў мяне пячатка.
«Абдула». Ды ён здзекуецца з нас, панове! Трымай мяне, Патыліца, мы - ашмянскія шляхцюкі...
Уваходзіць Аксён. Адной рукой трымае над галавой пляшнік, другой - абярэмак лазы.
Аксён. Дзень добры, людзі. Мо хто заказы прыйшоў даваць, дык кузня мая не працуе... не ведаю, калі і працаваць будзе.
«Абдула». Каваль, каб прадаць сваю касу ці пляшнік, пяць разоў на кірмаш ездзіш. А тут ёсць момант у адну ноч разбагацець.
Патыліца. Мы пагрэцца забеглі.
Несцерка. Як гаворыцца, кожны гад цяплу рад. Чаго ж, дзядзька, лазу на сабе валочыш, а дзе ж конь?
Аксён. І не пытай, братка, была і кабыла лыса, і жарабё рабое, з'еў воўк абое.

Чуваць стрэл з гарматы.


«Абдула» (ажывіўся). О, другі стрэл. Яшчэ адзін - і не паспею да пана Пуп-Шкевіча.
Патыліца (глянуў на гадзіннік). І мяне чакаюць. Хацеў бы застацца нанач, але, пшэпрашам, дабранач.
Абодва знікаюць.
Несцерка. Куды гэта яны, як вераб'і на жыта?
Аксён. Мабуць, да пана Пуп-Шкевіча. Як памёр яго галоўны кухар, так з таго часу ўсе і паўзуць у маёнтак. Пан шукае новага кухара. Па ўсіх маяратах чутка пайшла, што ніяк сабе кухара знайсці не можа.
Несцерка. А што, гэты кухар быў у яго адзіны?
Аксён. Іх там, як вуголля. Дачку маю адзіную, Анцю, аканом панскі забраў. Няма каму і мяхі раздуваць. Сам чый будзеш?
Несцерка. Несцерка я.
Аксён. Той Несцерка, у якога дзетак шэсцера, рабіць ляніцца, красці баіцца, прасіць не пасмее?
Несцерка. Не, дзядзька. Сын сялянскага роду, якому няма пераводу.
Аксён. Мо заставайся ў мяне, мяхі раздуваць будзеш, пракормімся, пакуль Анцю не выпусцяць.
Несцерка. А чаму, дзядзька, чакаць, пакуль не выпусцяць? Вызваліць трэба.
Аксён. Родны, Несцерка, хто ж у гэтага хітруна ды ката вызваліць? Усё панства, кажу табе, адно ашуканства.
Несцерка. Бацька, выпраўляючы ў дарогу, так і сказаў: «Несцерка і гора перахітрыць».
Аксён. Што ж, часам і кляча далёка скача.
Несцерка. Рабі пярсцёнак сваёй Анці, а мяхі я раздуваць буду. Толькі так рабі, каб дачка пазнала бацькаву руку. Пайду да пана Пуп-Шкевіча, паспрабую ўладкавацца кухарам.
Аксён. Несцерка, Несцерка, не табе раўня майстры спраў кухаравых з пустымі рукамі вярталіся. Хто толькі ў гэты маёнтак не ездзіў. Толькі ніхто ні грошай, ні пасады не атрымаў. І табе не раю.
Несцерка. Бяры, дзядзька, малаток, прымайся за справу. Трэ паспець да трэцяга стрэлу гарматы.
Музыка

Карціна другая


Пакой пана Пуп-Шкевіча. Шмат карцін, на якіх выключна фруктовыя нацюрморты. Нават распісныя крэслы нагадваюць па форме грушы. Анця прыбірае пакой. Вялізны партрэт самога пана стаіць ля стала.

Анця. І што цябе, яснавяльможны, так мухі любяць - ліпнуць, як да скаціны. Бо ты і е скаціна.


Аканом. Анця, у пана Здзіслава і сцены вушы маюць. Малі Бога, што я адзін пачуў, а каб сам яснавяльможны - не мінаваць табе бізуноў.
Анця (плюе на партрэт і працірае). Каб табе горка стала, каб табе памяць адабрала, каб ты смалы набраўся, каб ты кашулі сваёй баяўся, каб ты да вечара не дажыў.
Аканом (бегае вакол, зачыняе дзверы). Цішэй кажу, Анця!
Анця. Каб ты галавой налажыў, каб цябе гром забіў, каб ты ракам хадзіў.
Аканом. Змоўкні, дурніца, нехта ідзе, Анця! Малі Бога, што я, аканом, шкадую цябе. (Падыходзіць бліжэй.) О, як я цябе шкадую, Анця!
Анця. Пашкадаваў воўк авечку.
Аканом. Думаеш, чаму мяне празвалі «аканом усёмагу»? Таму, што я сапраўды ўсё магу. Бачыш гэны канверцік? Тут галоўны адказ на трэцюю загадку пана. Ты думаеш, яму патрэбны нейкі цуда-кухар? Жарт. Дурніцай маецца. Няма чым пазабавіцца. Галоўны кухар ужо едзе з Парыжа. Толькі табе, красуня, таямніцу канверціка адкрыю. (Хоча абняць Анцю.) За правільны адказ пан злоты заплоціць, Анця.
Анця. Не чапай мяне.
Аканом. Не цурайся, Анця, любая. Я ж яшчэ не такі стары, як выглядаю. Спрытны і вясёлы. (Спявае.)

Мне не трэба пуд фасолі,

Мне адну фасоліну.

Мне не трэба дзевак многа,

Мне адну вясёлую.
Анця (падпявае)
Не табой трава памята,

Не табе яе касіць.

Не табою я занята,

Не табе мяне любіць.


Аканом
Пайшла Анця па цыбулю,

Пастой, Анця, пацалую,

Пацалую, не укушу,

Бо люблю цябе, як грушу.


Анця
Я скачу і драпачу,

За старога не хачу,

Бо ў старога барада,

А я - дзеўка малада.


Аканом
Цалуй раз, цалуй два,

Хоць і дзесяць - не бяда.

Цалавацца усім можна,

Толькі трэба асцярожна.


Анця
А на вуліцы мароз,

Па пяці рублёў авёс,

А пшанічка па рублю,

Адступ, дурань, не люблю.


Аканом лезе да Анці, упаў на калені.
Аканом. Панначкай зраблю.
Анця. Усе паны, толькі свіней няма каму пасвіць. А божачкі, прычапіўся.
Схапіла партрэт і з усяго размаху ўдарыла ім па галаве аканома. Спужаўся аканом. Гэта ж рама на плячах, а замест галавы пана тырчыць яго галава.
Аканом. Езус Мар'я! Сюды ж ідуць людзі. (Не знаходзіць выйсця, ускочыў на крэсла і прытуліўся да сцяны, нібы партрэт вісіць. Прыціх.)
Уваходзіць Патыліца, за ім «Абдула» ў турэцкай ярмолцы і вялізных цыргулях.
«Абдула». Асалам алейкум!
Патыліца. І тут нікога. Прасілі прайсці ў вялікую залу. Чаго маўчыш?
«Абдула». Канак хаджа, ай-вай-вай, ахры-мухры.
Патыліца. Годзе прыдурвацца. Нікога ж няма. І потым, хто тут па-турэцку разумее? Штосьці я не веру, што ты служыў на кухні ў турэцкага султана. Навошта прыкідваешся?
«Абдула». Абдула - эфендзі, а не дэрвіш.
Патыліца. Гавары па-шляхецку.
«Абдула». Дай Божа ўсё ўмець, ды не ўсё рабіць. Замежнаму кухару будзе болей увагі і павагі.
Патыліца. І наша шляхта не лыкам шыта. Багацця вакол, Матка Боска, сто гадоў курам кляваці. Адны карціны мульён каштуюць.
«Абдула». Рамы залатыя. Патыліца, відаць, сам Здзіслаў Пуп-Шкевіч?
Патыліца. Ён. Упэўнены, што ён. Бач, як вочы блішчаць.
«Абдула». Акы, я яму пакажу байрам.
Патыліца. Цо мувіш?
«Абдула». Кажу, што б такое прыдумаць, каб накарміць гэтае старое мурло?
Патыліца. Разумны прыдумаў, дурны - не. Здаецца, нехта ідзе.

Патыліца і «Абдула» ідуць да ўвахода сустракаць. Аканом тым часам непрыкметна пакідае пакой.


З'яўляюцца два цівуны, якія нясуць крэсла пану, за імі ідуць пан і яго музыкі.
Пуп-Шкевіч (спявае)

Сумна жыць на свеце,

Радасці не бачу.

Хто ж мяне напоіць,

Хто ж мяне накорміць?

Цалу вёсну плачу.


Усе
Хто ж яго напоіць,

Хто ж яго накорміць?

Радасці не бача,

Цалу вёсну плача.


Патыліца. Сто год жыцця і радасці яснавяльможнаму пану Пуп-Шкевічу. Маю намер адгукнуцца на ваш заклік і паказаць, на што здольна сапраўдная шляхта. Перад вашымі яснымі вачыма шляхцюк Патыліца.
«Абдула». Шляхціц Абдула. Былы кухар з кухні турэцкана султана. Асалам алейкум, пан!
Пуп-Шкевіч. Бардзо пшыемно. І сапраўды, сілы мяне пакідаюць з кожным днём. Як памёр мой шаноўны кухар, нічога болей у рот не лезе.
Анця (убок). Бо шчокі распухлі, не пускаюць.

Аканом праганяе Анцю. Уваходзіць Несцерка.



Несцерка. Здаецца, паспеў. Пахвалёны ў хату. Ці ж сюды мяне накіравалі, паважаныя паночкі? Тут кухараў пан адбірае?
Патыліца. О, пся крэў, і гэтага ліхаманка прынесла! Адбіраюць, але толькі з шляхцюкоў.
«Абдула». Што дэрвіш, то дэрвіш.
Пуп-Шкевіч. Хто сам?
Несцерка. Несцерка.
Пуп-Шкевіч. Што? (Да сваёй світы.) Нех і гэты дурань паспрабуе панскіх бізуноў. (Да Несцеркі.) Уваходзь, малады чалавек, злаві і ты за хвост птушку шчасця.
Несцерка. Дзякую, ваша моц.
Пуп-Шкевіч. Ці ўсе з вас ведаюць мае ўмовы?
Патыліца. Як жа не ведаць... Пасада галоўнага кухара пры маёнтку, сто рублёў золатам і кабыла з возам аўса.
Пуп-Шкевіч. І вшыстке.
Несцерка. Гладка, хоць рэпу сей.
Пуп-Шкевіч. А той, хто не асіліць мае пытанні, што атрымае?
«Абдула». Дваццаць пяць бізуноў, не пры нас кажучы, ам Алах яшчэ Алах.
Пуп-Шкевіч. Дваццаць пяць тылько тэды, кеды першы загадку не адгадаеш, а кеды другую - трыццаць бізуноў, а ўжо за трэцюю ўсе сорак.
«Абдула» траціць прытомнасць і падае на падлогу. Патыліца падхоплівае яго і б'е па шчоках.
«Абдула». Іт'е... ам бізун ах ма цу...
Пуп-Шкевіч. Цо ён муве?
Патыліца. Ён... ета... кажа, што іншым, якія да нас, білі па тры, пяць і дзесяць бізуноў.
Пуп-Шкевіч. Кепска, вельмі кепска, што шляхецтва не мае надзеі атрымаць перамогу. Гэй, цівуны, ганіце баязліўцаў вон!
Несцерка. Вон - не грошай звон. Загадвай свае загадкі, пане.
Патыліца. Кеды няўмыты селянін згодны, шляхта падаўна. Мы слухаем.
Пуп-Шкевіч. Проша прынесці першую загадку.
1-ы цівун (перадае). Першую загадку.
2-і цівун. Першую загадку.
Бальтазар. Першую загадку.
Уваходзіць Аканом з канвертам.
Музыка.
Патыліца (хрысціцца). Свенты Даменіку, свенты Даменіку...
Пуп-Шкевіч (бярэ канверт). Бальтазар, чытай.
Бальтазар. Цяжкі, зялёны, круглы, салодкі.
Патыліца. Фу-у. Давай, Абдула, ты першы.
«Абдула» (спужаўся). Не-не, гэта я малюся па-турэцку. Госць есць не тое, на што разлічваў, а тое, што знайшоў.
Бальтазар. Лічу. Раз.
Патыліца, «Абдула» (разам, нечакана). Кавун!
Паўза.
Пуп-Шкевіч. Брава! Іменна кавун! (Да Несцеркі.) А ты чэго ж прамаўчаў?
Несцерка. Адкуль жа мне ведаць, ваша моц, што ён салодкі, калі я яго зроду не каштаваў?
Пуп-Шкевіч. Шляхту пачаставаць шклянкай замежнага віна, а гэтаму - дваццаць пяць бізуноў. Які госць - такое і частаванне.
Агульны рогат.
Несцерка. Паночак, дазволь слова сказаць. Бацька, нябожчык, вучыў мяне, калі й браць што ў пана, дык усё цалкам: ці злоты, ці бізуны. Ат, першую загадку не адгадаў, мо і астатніх дзвюх не асілю. Дык дазвольце ўжо ўсё разам атрымаць.
Пуп-Шкевіч (да сваіх). Думаю, згодзімся. Болей часу для пацехі будзе. Другую загадку падаць!
Аканом. Зараз кожны з вас пакаштуе грушу. Трэба выказаць чатыры параўнанні, ды такія, каб спрыялі апетыту пана Здзіслава.
Бальтазар. Так.
Прыслуга выносіць на падносе тры грушы бэры.
Патыліца (адкусіў невялічкі кавалачак). О! Свента Мар'я, як маладую дзеўку пацалаваў.
«Абдула» (таксама адкусіў сваю грушу). О, Алах! Еў кабылу, барана, еў карову і цяля, з'еў дванаццаць парасят, толькі хвосцікі вісяць, але такога смаку няма ў турэцкага прысмаку.
Пуп-Шкевіч (да Несцеркі). А ты чаго анямеў?
Несцерка. Не ведаю, з якога боку пачаць.
Бальтазар. Проша яшчэ.
Патыліца. Як... Усё роўна, як зноў нарадзіўся.
Пуп-Шкевіч. Не хачу.
«Абдула». Як, як у мора акунуўся. Шэрбет.
Пуп-Шкевіч. Не маю жадання.

Паўза.
Патыліца (задумаўся). Як... як райская асалода.


«Абдула». Як... асалода ў раі.
Пуп-Шкевіч. Штосьці не хочацца.
Несцерка. Яснавяльможны пане, і хацеў вам сказаць, як з крыжа знялі, як маслічкам па душы, як за галіну ўчапіўся, як з дзеўкаю ажаніўся, ды не магу, бо як з ланцуга сарваўся, як камень на шыю. Гэта ж не груша, якую нельга нават укусіць, гэта ж бервяно.
Пуп-Шкевіч (схапіў грушу). Як! Паскуднік! Гэта мой лепшы сорт грушы - бэра (кусае грушу), смаката крулеўска! Вось... (Зразумеў падман Несцеркі.) А, знаходлівы хлоп, рагочаш!
Несцерка. А чаго ж сумаваць, паночку, грушу вы з'елі.
Пуп-Шкевіч. Гэтым па трыццаць бізуноў, а гэтаму яго дваццаць пяць. На канюшню, прэнтко!
Несцерка. Ясны пане, пасля гэтай грушы нешта з галавой, ці я лічыць развучыўся? З першай загадкі я атрымаў дваццаць пяць бізуноў, з другой - вы, ваша моц, трыццаць. Выходзіць за вамі, калі лічыць, толькі пяць бізуноў.
Пуп-Шкевіч. Аканом!
Аканом. Палічана правільна, пане.
Патыліца. Ваша светласць, і мы з Абдулой згодны гуртам бізуны атрымаць, вшыстке пасля трэцяй загадкі.
Пуп-Шкевіч. Ну не, хопіць. Так нічым сёння і не пазабаўлюся. Проша на канюшню. Аканом, падрыхтуй назаўтра ўсялякага харчавання. Злотых не шкадаваць. Чаго не хапае, прывезці з месца. Хачу па-крулеўску: ад фазанаў і перапёлак да бананаў і ананасаў. (Усміхнуўся.) Я аддам, хлопе, табе твае пяць бізуноў, толькі сцеражыся трэцяй загадкі. Музыкі, грай.
Усе, акрамя Несцеркі, выходзяць.
Несцерка. Бач, як напужаў, каб цябе д'яблы, пане! Але ж на твой розум ёсць мужыцкая хітрасць. Пайду тым часам Анцю шукаць. Усё ж адна галава добра, а дзве лепей.
Канец першай дзеі
Дзея другая
Карціна трэцяя
Адзін з пакояў, дзе прапанавана застацца нанач гасцям пана. Тры ложкі. Трымаючыся за пояс, уваходзяць Патыліца і «Абдула».
Патыліца. Ой, усе святыя і прарокі... ай... не трэба ні злотых, ні почасці панскай. Як адчуваеш сябе, Абдула?
«Абдула». Каб яму скулля столькі, колькі мне бізуноў. Ніякай павагі да турэцкага імя, кліч мяне зноў ашмянскім шляхціцам.
Патыліца. Ні сесці, ні ўстаць. Гэта ж, пшэпрашам, па голай ягадзіцы дваццаць пяць і без дывана.
«Абдула». Сапраўдныя магнаты б'юць толькі з дываном. А гэты нейкі вырадак. Нават у турэцкага Дэвы так не катуюць.
Патыліца. Ва ўсім, лічы, Несцерка павінен. Мужык з мужыкоў, а лезе ў шляхту.
«Абдула». Здаецца мне, дурань гэты, Несцерка, сакрэт нейкі ведае, калі на такую рызыку падаўся.
Патыліца. Можа, твая праўда. Я валізку праверу, а ты ў ложку памацай.
«Абдула». Разам памацаем.
Поркаюцца ў ложку, але нічога не знаходзяць. Чуваць званочак.
Патыліца. На вячэру запрашаюць.
«Абдула». Пойдзем хутчэй, трэ сіл набірацца, бо хто яго ведае, што нас раніцай чакае.
Патыліца. Патыліца тое-сёе кумекае. Не буду я шляхцюком, калі асноўную загадку не адолею.
Выходзяць. З другога боку з'яўляецца Несцерка.
Несцерка. Кажуць, ідзі. Блытаў, блытаў, як мыш пад збанам, а яны ўжо даўно тут. (Заўважыў вэрхал на ложку.) Маці родная, якая ж кабыла качалася тута?.. А, разумею. Ці не шляхта мая з рэвізіяй прайшлася? (Садзіцца за стол, нешта піша.) Калі маецца такое жаданне, падзялюся розумам. Пакіну вам рэцэпты крулеўскіх страў. (Хавае паперу пад падушку так, каб адзін яе канец быў бачны.)
Уваходзіць Анця.
Анця. Нарэшце знайшла. Бальтазар пытае, ці вы тут будзеце вячэраць, ці на кухні?
Несцерка. А дзе смачней?
Анця. У роднай хаце. Хоць галодны, але ж свабодны.
Несцерка. Згодзен, прыгажуня. А скажы мне, калі ласка, можа, ты ведаеш часам дзяўчыну Анцю? У прыслугах яна ходзіць.
Анця. Не, не ведаю такую. Сюды несці ежу?
Несцерка. Шкада, што не ведаеш. Можа, раптам знойдзеш, перакажы, што падарунак бацькі маю перадаць.
Анця (ажывілася). Які падарунак?
Несцерка. Чаго ж гаварыць, прыгажуня, калі ты Анцю не ведаеш?
Анця. Жыве тут адна на канюшні, можа, зойдзе да мяне... То перадам. А сам ты хто, ці не прайдзісвет які, хто ласы на панскія каўбасы? Усялякія прыблудкі тут бываюць. Шляхціц?
Несцерка. Не галган і не шляхцюк, вольны селянін Несцерка.
Анця (з радасцю). Той Несцерка, які пана Бараноўскага правучыў?
Несцерка. То быў мой дзед. А я толькі ў людзі выйшаў, бо, думаю, дзед хоць і рыпае яшчэ па белым свеце, але ж адным калом плота не падапрэш.
Анця. Скажу табе шчыра, Несцерка. Я і ёсць Анця. Толькі цішэй. Тут і сцены вушы маюць. Ці жывы мой бацька?
Несцерка. Далібог, жывы-здаровы, як мае быць.
Анця. А мне аканом, гэты аднавокі каршун, цэльны год у адну дуду: памёр твой бацька, Анця, памёр...
Несцерка. Праўда ў тых, хто грошы мае. Вось і пярсцёнак яго работы.
Анця (весела, беручы пярсцёнак). Тата! Родны тата! Пазнаю яго руку. Толькі, Несцерка, радзіла мяне мамачка ў полі пад асінаю, долю дала нешчаслівую. Як вырвацца на волю з маёнтка гэтага?
Несцерка. За тым і прыйшоў, Анця.
Анця (падышла, села побач). Але ж мне шкада цябе, Несцерка. Сорак бізуноў - гэта ж да смерці забіць можна. Колькі за гэты год усялякай шляхты тут было, як чарвякоў у гноі, але яшчэ ніхто на тое трэцяе пытанне пана не адказаў. Ой, Несцерка, тут нейкае ашуканства.
Несцерка. Што ж рабіць, калі нават Бог і той часам ашуканствам жыве.
Анця. Вось-вось: у аднаго адбярэ, а другому дасць. Аканом, праўда, неяк узамен кахання... брр... адказ на галоўную загадку прапаноўваў.
Несцерка. О, халера ясная, кожны да сябе горне. Няхай яму гарачкай гэткі адказ выйдзе.
Анця. Стары ён, сляпы. Каб як-небудзь хітрасцю той канверцік узяць.
Несцерка. Сітам ваду. Не такі ён стары і сляпы ўжо, больш прыкідваецца, як той ашмянскі шляхціц Абдула. Пойдзем пакуль вячэраць, вунь, здаецца, мае суседзі цягнуцца.
Анця і Несцерка выходзяць.
З-пад ложка вылазіць Аканом.
Аканом. Бач, куды гне, пся крэў, а я лічыў яе галубкай, рамонкам белым. Кукаваць табе, зязюля, тут да другога прышэсця. Хе, хе, хе. Падсуну я твайму ўратаванцу канверцік, чакай, хе, хе, хе.
На выхадзе сутыкаецца з Патыліцай і «Абдулой».
Патыліца. Паважаны пане, можа, з намі цукерак пакаштуеце, то проша сядаць.
«Абдула». Пан аканом, відаць, у маёнтку, як жолнеж у казарме, усё ведае.
Аканом. На то і аканом, каб усё ведаць.
Патыліца. Таму чалавеку, які дапамог бы мне раніцай, я і торбачку грошай не пашкадаваў бы.
«Абдула». І я таксама.
Аканом. Што праўда ваша, то праўда, зараз веды - яны грошай каштуюць.
Патыліца. Вось гэта задатак. Трымай. Выпадзе момант, шапні на вуха.
«Абдула». А я... пасля перамогі ў пяць разоў болей дам.
Патыліца. Чаму задатак не даеш?
«Абдула». Яны ў мяне зашыты. Няёмка даставаць.
Патыліца. Дзе?
«Абдула». Дзе-дзе? Кажу, няёмка. Вось тут. (Паказаў ніжэй пояса.)
Патыліца. Ідзі за полаг і прынясі. Бачыш, пся крэў, скнара ашмянская.
Аканом (бярэ грошы). Але ж я нічога не чуў, нічога не бачыў. (Ціха.) У трэцяй загадцы трэба будзе прыгатаваць страву пану на абед. Так што рыхтуйце зараз, покі ест вольны час, як мага болей рэцэптаў. Вшыстке. Мяне няма, мяне вы не бачылі.
Патыліца. Вядома. Вшыстке в пожондку. Дзякуй. На такую справу мы, пане, майстры ого-го!
Аканом выходзіць.
«Абдула» (заўважыў паперу). Глянь, у Несцеркі папера тырчыць.
Бяруць паперу, ідуць бліжэй да святла, да кандэлябраў.
Патыліца (чытае). Стравы, якія асабліва ўжываюць знатныя магнаты і каралі. Першае.
«Абдула». Ну?
Патыліца. Почка ваўка, жменя крапівы і кубак чырвонага віна з каліны.
«Абдула». Можа быць, можа быць.
Патыліца. Другое. Тушаны фазан, замочаны ў леташнім снезе і нашпігаваны мякінай.
«Абдула». Смела, вельмі смела.
Патыліца. І яшчэ адно. Аладкі па-пінску: кіля мукі, замешанай на конскім казляку з дабаўленнем мачы маладога пеўня.
«Абдула». Чаго-чаго дабаўленнем?
Патыліца. Ад маладога пеўня.
«Абдула». Першы раз чую. Вельмі арыгінальна.
Патыліца. Хто не рызыкуе, той не мае. Схавай паперу пад падушку.
«Абдула». Назаўтра ты з почкай ваўка і фазанам уладкуй, а я збегаю да куратні за мачой пеўніка. Мы, ашмянскія шляхціцы... запаслівыя. Няхай будзе на ўсялякі выпадак. Алем-кілем.
Патыліца. Што прабалбатаў?
«Абдула». Кажу: па-рознаму п'янага ратуюць. Шап!
Патыліца. У імя Айца, Сына і Свентэга Духа. Аман! Чаму, думаеш, я прагну багацця? Ніхто ж цябе беднага ў наш час не заўважае і не паважае.
«Абдула». Ісціна. Адна знявага вакол. Нашлі, Божачка, ясны дзень, коўш радасці і пяць вярблюдаў гароху.
Карціна чацвёртая
Пакоі вялізнай панскай кухні. З аднаго боку ў другі бегае з падносамі прыслуга.
Аканом. Эй, цівуны, нясіце крэсла пана Здзіслава сюды, да акна. Ён чаду не церпіць.
Цівуны выносяць крэсла.
І зачыніце ўсе ўваходы і выхады на кухню, каб ніводзін сабака носа не паказаў.
Уваходзіць Анця. Аканом, быццам не заўважаючы яе, губляе канверт.
Анця! Анця!
Анця. Тут я ўжо даўно... (убок) сляпы ёлупень.
Аканом. Мо перадумала, Анця? Падыдзі да мяне.
Анця. Адчапіся.

Аканом. Рана сонейка заходзіць, за лесам хаваецца. Рана, Анця, пакідаеш, потым будзеш каяцца.


Анця. Чаго пан аканом клікаў? (Наступіла нагой на канверт.)
Аканом. Кліч усю прыслугу. Няхай ідуць да пограба харчы насіць.
Анця. Усё?
Аканом. Колькі разоў цябе вучыць: не ўсё, а вшыстке. Ідзі.
Анця пацерла нагой, канверт прыліп да голай ступні, так з канвертам і пайшла.
Хутчэй! Ваду, ваду насіце. Бальтазар!
Бальтазар. Я тут, пане аканоме.
Аканом. Бяры лічбы, пойдзем да пограба.
Уваходзяць Патыліца і «Абдула».
Патыліца. Пшэпрашам, ту месца, дзе бэндзем трэцюю загадку адгадваць?
Аканом. Ту. Сядайце і чакайце.
Бальтазар і аканом выходзяць.
«Абдула». Паверыш, Патыліца, у сенцах бяроза мочыцца. Як убачыў, так і самлеў. Сорак бізуноў, трасца тваёй матары.
Патыліца. Ты мне лепей скажы: мачу дастаў?
«Абдула». Не. Мо з гадзіну чакаў, так ніводзін певень і не хадзіў да ветру.
Патыліца (ціха). А я казляк знайшоў. Нам, шляхце, трэ трымацца разам, каб розныя Несцеркі не плявалі ў вочы.
«Абдула». Згодзен.
Патыліца. Трымай кавалак казляка. Мне не шкода. О, хавай узнагароду, Несцерка ідзе.
Уваходзіць Несцерка.
Несцерка. Воран ворану вока не выклюе. Сядзяць, нібы галубкі. Вітаю шляхцюка Патыліцу і ашмянскага шляхціца Абдулу.
Патыліца. Ішоў бы ты... дамоў, Несцерка.
«Абдула». Пад нагамі не блытаўся б, шайтан.
Патыліца. Нашы вучоныя галовы, як па-латыні кажуць, костумостру, салігру-малігру, колам ідуць.

«Абдула». І памятай: лепшыя чаны ды збаны нам. І гэты, і гэты...


Несцерка. Не турбуйцеся, паночкі, я ўжо тут збоку. Калі і прыйдзецца што пану зварыць, то магу і ў гэтым. (Падняў дзіцячы начны гаршчок.)
«Абдула». Ёлупень, гэта дзіцячы гаршчок.
Несцерка. Анічога, пан не свіння, усё з'есць.
Уваходзяць Бальтазар, аканом, Анця і чатыры дзяўчыны з прыслугі.
Аканом. Кладзіце ўсё на стол.
Анця (праходзіць каля Несцеркі і аддае канверт). Аканома.
Несцерка непрыкметна чытае. Бальтазар лічыць. Аканом сочыць за харчамі, якія дзяўчаты носяць на стол.
Несцерка (Анці). Хвост цяляці, вуха парасяці, язык індзюка, звараныя ў свінячым капшуку.
Уваходзіць 1-ы цівун.
1-ы цівун. Прашу, панове, пастараніцца, будзе пан у крэсла садзіцца.
Уваходзяць Пуп-Шкевіч і музыкі.
Пуп-Шкевіч (спявае)
Сумна жыць на свеце,

Радасці не бачу.

Хто ж мяне напоіць,

Хто ж мяне накорміць?

Цалу вёсну плачу.
Усе
Хто ж яго напоіць,

Хто ж яго накорміць?

Радасці не бача,

Цалу вёсну плача.


Пуп-Шкевіч. Маё шанаванне.
Усе. Сто год жыцця і радасці яснавяльможнаму пану Пуп-Шкевічу.
Пуп-Шкевіч. Дзякую. Усё гатова?
Аканом. Як мае быць. Пачынаць?
Пуп-Шкевіч. Пачынайце.
Аканом. Перад вамі харчы панскія і замежныя. Усяго на тры кілі. Бальтазар, зачытай.
Бальтазар (чытае). Тры кілі: птушкі, ялавічыны, тлушчу, рыбы, кроліка і зайца, хрэны і ўкропы, патрахоў і ікры (рознай), крабы, лангусты, амары.
«Абдула» (да Патыліцы). Авохці мне, першы раз чую.
Бальтазар. Паштэты і крыветы, грыбы і селядцы, капуста і памідоры, рыс і фасолі, судак і рак, гарох зялёны, чачавіца, мус і яшчэ шмат чаго на ўсялякі густ.
Пуп-Шкевіч. Хопіць. Не будзем марна час біць. Няхай кожны з вас возьме па літру вады, кілі солі і кілі харчы на свой густ. Трэба прыгатаваць страву з кілі солі, літра вады і кілі харчу. Вось гэта і ёсць трэцяя загадка.
Патыліца. І гэта вшыстке?
Пуп-Шкевіч. Вшыстке.
«Абдула». Хо-хо! Што ўмею, то магу. (Кінуўся выбіраць харч.)
Патыліца (ажывіўся). Памажы, свенты Даменіку, да багацця рукой падаць.
Пуп-Шкевіч. Аканоме, паклічаш, калі першы зварыць. Буду ў парку дыхаць свежым паветрам, каб апетыт падняць.
Цівуны выносяць крэсла.
Пуп-Шкевіч выходзіць.
Аканом. Спяшайцеся, паважаныя, ужо ў дзверы маёнтка чатыры новыя кухары стукаюць.
Патыліца. Так мыслю, што не прыйдзецца болей новых кухараў шукаць.
Несцерка. Дай Бог нашаму цяляці ваўка з'есці. (Ходзіць вакол стала.)
«Абдула» чысціць фазана.
«Абдула». Першы, першы павінен паспець.
Патыліца сячэ сякерай сцягно.
Патыліца. А дулю не хцэш? Я буду першы.
Аканом (да Несцеркі). Чаго лынды б'еш?
Несцерка. Рэўматызм у пяткі б'е. Я прывык з цыгаркай у роце працаваць.
Аканом. Будзе табе і цыгарка і (убок) бізуноў не адна пара. Анця! Ходзь сюды.
Уваходзіць Анця са слязамі на вачах.
Анця. Несцерка!..

Несцерка. Што з табой, Анця?


Анця. Цябе шкада. Ці можна што-небудзь зварыць у літры вады і кілі солі?
Аканом. Не шаптацца. Прынясі яму цыгарку.
Анця выходзіць і хутка вяртаецца з цыгаркай.
Несцерка (адной Анці). Я ведаю, Анця, які харч зварыць, але хітры пан не падаў яго на стол. Знайдзі капшук кабана і пакладзі ў яго (шэпча на вуха).
Анця. Несцерка! Ключы ад пограба ў аканома.
Несцерка. Паспрабуй узяць, Анця. Я каля печы пакручуся.
Анця. Добра. (Падыходзіць да аканома.) Пане аканоме-е! (Спявае.)
А мой Божа ядыненькі,

Не гаворыць мой міленькі.

А мой Божа, што рабіць,

Перастаў мяне любіць.


Аканом. Паверыла, што ніхто з іх не зварыць нічога? Казаў, каяцца будзеш.
Анця. Ваша праўда. І дзе яшчэ лепшага жанішка знайду? Калі любіш, дык любі, не кажы нікому. (Абдымае аканома.)
Аканом (ажыў, павесялеў)
Цалуй раз, цалуй два,

Хоць і дзесяць - не бяда.

Цалавацца усім можна,

Толькі трэба асцярожна.


Анця ідзе з аканомам у скокі і непрыкметна адчапляе з яго пояса ключ. Патыліца і «Абдула» падпяваюць.
Патыліца
Божа, Божа, сэрца рвецца,

Што дзяўчына не гарнецца.

Божа, Божа, што рабіць:

Ці пакінуць, ці любіць?


«Абдула»
А сягоння серада,

Шчэ я мяса не еў.

Не цалуйце мяне, дзеўкі,

Каб я часам не самлеў.


Несцерка

Я па беражку бягу,

Бераг асыпаецца.

Я бяззубую люблю -

Бяззуба не кусаецца.
Аканом. Фу... Свента Мар'я... замарыўся.
Анця. То я квасу прынясу. (Выходзіць.)
Патыліца. Пекна дзяўчына. Калі ўмацуюся галоўным кухарам - хатняй прыслутай яе вазьму.
«Абдула» (убок). Час казляк апускаць.
Аканом (звоніць). Засталося паўгадзіны.
Патыліца. У мяне будзе гатова раней.
«Абдула». І ў мяне, алем-кілем.
Уваходзіць Анця.
Анця. Пану аканому халодны квасок, проша. Дазвольце Несцерку капшук свінячы аддаць. Няхай варыць.
Аканом. Ці адзін капшук варыць у кілі солі, ці дзесяць - аддай.
1-ы цівун. Прашу, панове, пастараніцца, будзе пан у крэсла садзіцца.
Нясуць крэсла, уваходзіць Пуп-Шкевіч.
Пуп-Шкевіч. Бачу, вясёлыя ўсе. Ну, хлопе, ты першы?
Несцерка. Куды мне за шляхтай угнацца? Толькі вада закіпае.
Пуп-Шкевіч. Як праўдзіва кажа мой ксёндз: сяляне-баламуты.
Аканом. Было б чым ганарыцца.
Патыліца (бярэ вялізны гаршчок). Прашу, панове, пакаштаваць.
Пуп-Шкевіч. Голэмбе мой, спачатку ты чарпачок да дна, а мы ўжо пасля.
Патыліца. Нех бэндзе так.
Спрабуе, крывіцца, але сіліцца піць, нарэшце не вытрымаў, аж вочы на лоб палезлі.
Бальтазар (лізнуў языком). Салёная атрута.
Пуп-Шкевіч. Кепскія справы, голэмбе мой, сорак бізуноў - і з вачэй далоў. Наступны.
«Абдула». Страва прыгатавана, ваша светласць, па ўласным рэцэпце з дабаўленнем турэцкіх сакрэтаў, салодкая павінна быць, як шарбет.
Пуп-Шкевіч. Цікава, цікава. Налівай у гаршчок і каштуй першы. Ды хутчэй, а то ў мяне вельмі апетыт разыграўся.
«Абдула» бярэ чарпак, дзьме, каштуе, ды так і застаецца з адкрытым ротам.
Аканом. Дых заняло?
«Абдула». Ммы... сал...
Рогат.
Бальтазар. Салёная атрута.
«Абдула». Вельмі, вельмі салёная. Як усё ж па рэцэпце эфендзі? Гэта ж кебаб хацеў...
Пуп-Шкевіч. І гэтаму сорак бізуноў - і з вачэй далоў. Давай, Несцерка, мне вельмі карціць аддаць табе пяць бізуноў.
Рогат.
Несцерка. Зусім мала чакаць засталося. Вось апускаю свінячы капшук роўна на тры хвіліны.
Пуп-Шкевіч. Хлопе, я сачу за гадзіннікам.
Паўза.
Аканом. Дурны ты, Несцерка, яшчэ нікому тут не ўдалося зварыць што-небудзь смачнае ў літры вады і кілі солі.
Пуп-Шкевіч. А мо яшчэ накінуць тры хвіліны?
Несцерка. Навошта, паночак, усё гатова. У літры вады і кілі солі Несцерка зварыў кілю яек! Проша!
Нямая сцэна.
Пуп-Шкевіч (крычыць). Хто выдаў сакрэт? Прадам, закатую!
Аканом, Бальтазар (упалі на калені). Пашкадуй, яснавяльможны, і ў думках не было.
Несцерка (есць яйка). Вельмі смачна. Што ж, паночак, будзем разлічвацца.
Пуп-Шкевіч. Прасі, што пажадаеш, будзь за галоўнага на кухні, бяры грошай, але абяцай нікому сакрэт загадкі не перадаваць (амаль плача). Ты адымаеш у мяне маю лепшую забаву.
Несцерка. Не патрэбна мне ні пасада, ні гонар ваш, ні грошы. Аддай мне, пане, замест усяго дзяўчыну Анцю.

Аканом. А...


Пуп-Шкевіч (хутка). Бяры. (Весела.) Я згодны. Вшыстке.
Прыбягае 2-і цівун.
2-і цівун. Яснавяльможны, чацвёра ў вароты грукаюць, кухарамі называюцца.
Пуп-Шкевіч. Спачатку запытай, ці ёсць сярод іх Несцерка. Не пускаць такога ніколі! Рыхтуйце першую загадку, пойдзем.
Усе выходзяць, акрамя Несцеркі і Анці.
Анця. Несцерка...
Несцерка. Вось так, Анця... (Спявае.)
Мне не трэба пуд гароху -

Толькі дзве гарошынкі,

Мне не трэба многа дзевак -

Мне адну харошаньку.


Анця
Сядзіць голубе на дубе,

Галубка на вішні.

Скажы, скажы, мой міленькі,

Што ў цябе на мыслі.


Несцерка
Колькі раз я заракаўся

Каля дзевак не хадзіць.

Спадабалася дзяўчына -

Не магу яе забыць.


Анця
А з крыніцы вада льецца,

Бяры, міленькі, на чай.

Як не думаеш жаніцца,

То, прашу, не прывучай.


Несцерка
Давай, мілка, сядзем побач,

Давай прыгалубімся,

Усё роўна людзі скажуць,

Што мы з табою любімся.


Анця. Несцерка...
Несцерка. Як мой голас, Анця?
Анця. Як у таго салаўя, што за гарой кабылу душыць!
Уваходзіць Пілюля.
Пілюля. Пардон, яшчэ пардон. Дзе я магу пабачыць пана Пуп-Шкевіча? Естэм кухар з Парыжа, месье Пілюля.
Несцерка. Месье Кашуля. Пан Пуп-Шкевіч у вялікай сумоце грэе зубы на сонцы ў парку.
Пілюля. Пардон, яшчэ пардон. А ці то праўда, што пан бардзо далікатны да ежы?
Анця. Аж занадта.
Несцерка. Другі тыдзень сохне, вас, месье Кашуля, чакае.
Пілюля. Мерсі. І што, пан мае нейкую любімую страву?
Несцерка. Мае.
Пілюля. Мерсі, якую?
Несцерка. Казаць ці не?
Анця. Кажы, Бог даруе.
Несцерка. Індык, набіты бульбяным бацвіннем.
Анця. Ды яшчэ намазаны зверху пацуковым тлушчам.
Пілюля. Арыгінальна. Модная страва.
Несцерка. Пра яго выкрунтасы сам круль ведае.
Пілюля. Мерсі.
Несцерка. Нема за цо. Пану мы заўжды рады паслужыць.
Анця. Пойдзем, Несцерка, тата чакае.
Несцерка. Хадзем, Анця. Адна галавешка і ў печы не гарыць, а дзве - і ў полі не тухнуць.
Анця і Несцерка, узяўшыся за рукі, спяваюць.
Анця

А не усё па горы плакаць,

Несцерка

А не ўсё па ім тужыць,

Трэба ж хоць адну часіну

Ды ў вясёласці пажыць.



Музыка
  1   2


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка