Г. Ціванова, Мінск, бду формы назоўнікаў у беларускіх тэкстах XVIII стагоддзя




Дата канвертавання15.03.2016
Памер73.08 Kb.
Г.Ціванова, Мінск, БДУ

Формы назоўнікаў у беларускіх тэкстах XVIII стагоддзя
Гісторыя назоўніка ў беларускай мове займае значную частку ў навуковай спадчыне М.А. Жыдовіч. Ёй належыць манаграфія “Назоўнік у беларускай мове”, а да таго менавіта М.А.Жыдовіч была аўтарам аднайменнага раздзела ў “Нарысах па гісторыі беларускай мовы”. “Нарысы...” – па сутнасці першы падручнік для вну па гістарычнай граматыцы беларускай мовы. І амаль на працягу двух дзесяцігоддзяў – адзіны. На ім вырасла цэлая плеяда навукоўцаў. Ужо ў гэтым яго неацэннае значэнне. Безумоўна, першая спроба напісання падручніка не можа прэтэндаваць на дасканаласць, у тым ліку і ў метадычным плане. Практыка паказвае, што лепш засвойваецца матэрыял, калі асобную з’яву кожнага моўнага ўзроўню разглядаць у развіцці: ад прычын зараджэння, праз гістарычныя змены і да сучаснага стану. У гэтым жа падручніку ў развіцці разглядаюцца не асобныя з’явы, а комплекс з’яў кожнага ўзроўню (фанетычных, марфалагічных – па часцінах мовы, сінтаксічных – па членах сказа і сінтаксічных адносінах). Комплексны разгляд асобных перыядаў існавання беларускай мовы зацямняе ўяўленне пра гістарычныя змены мовы ў цэлым. Аднак бясспрэчная значнасць гэтага адручніка ў тым, што тут сістэмна сабраны факты па гісторыіі фанетыкі, марфалогіі і сінтаксіса.

І разам з тым падручнік – гэта прадукт свайго часу. У прыватнасці перыядызацыя прадстаўлена наступным чынам. Вызначаюцца перыяды толькі гістарычныя (г.зн. пісьмовай эпохі, з п.Х ст.). Першы з іх – перыяд агульнадзяржаўнага жыцця ўсходніх славян, XI-XIVст. Другі – мова беларускай народнасці, XIV-XVIIст.. Трэці – нацыянальная мова (без указання стагоддзяў). Адносна XVIII стагоддзя напісана наступнае (у арфаграфіі арыгінала): “... беларускі народ, нягледзячы на паланізацыю называў сябе рускім, захоўваў сваю агульнанародную мову..., знаходзячы апору ў непарыўнай сувязі з рускім і ўкраінскім народамі. Пасля ўз’еднання ў канцы XVIII ст. беларускага народа з рускім значна ўзмацняюцца розныя эканамічныя сувязі розных раёнаў Беларусі, што абумовіла больш інтэнсіўнае працяканне працэсу фарміравання беларускай нацыі і яе мовы. ...// В.І. Ленін указваў, што працэс складвання нацый і нацыянальных моў абавязкова суправаджаецца шырокім замацаваннем народнай мовы ў літаратуры” (“Нарысы”, с.23-24).

Выбар тэмы нашага паведамлення абумоўлены імкненнем дапоўніць прыведзеныя М.А. Жыдовіч у “Нарысах па гісторыі беларускай мовы” і яе манаграфіі “Назоўнік у беларускай мове” (Мн., 1969) факты развіцця сістэмы іменнага скланення ў гісторыі беларускай мовы, назіраннямі над мовай помнікаў беларускага пісьменства XVIII стагоддзя. Адзначу, што большасць з прааналізаваных намі помнікаў у час напісання Марыяй Андрэеўнай прац па гісторыі назоўніка яшчэ не была ў навуковым ужытку.

Увогуле помнікі XVIII стагоддзя неаднородныя па сваёй прыродзе. Частка з іх працягвае традыцыі старабеларускага пісьменства. У асноўным гэта тычыцца помнікаў, якія з’явіліся ва ўніяцкім асяроддзі. Праўда, з усіх гэтых помнікаў сёння вядома толькі адна друкаваная кніга “Збор выпадкаў” 1722. Астатнія былі спалены па загаду цара ў ХІХ стагоддзі.

Іншыя помнікі XVIII стагоддзя ўяўляюць сабой творы так званых “нізкіх” жанраў. Навуцы вядома каля трох дзесяткаў беларуска-польскіх, беларуска-украінскіх, беларуска-рускіх інтэрмедый. З больш буйных твораў у гэты час з’явілася першая беларуская “Камедыя” Каятана Марашэўскага і першая пераробка на беларускую мову твора іншамоўнага драматурга (“Доктар па прымусу” Міхала Цяцерскага з аднайменнай французскай камедыі Жана-Батыста Мальера). У рукапісных паэтычных зборніках прыватнага характару змешчаны фальклорна-песенныя тэксты, лірычныя і сатырычныя вершы. Беларуская мова тут адлюстроўвае жывую народную гаворку. Пры гэтым творы гэтыя нераўназначныя як па сваіх мастацкіх вартасцях, так і па мове. Найбольш значнымі бясспрэчна з’яўляюцца “Камедыя “ Марашэўскага і Смаленскія інтэрмедыі. Беларуская мова ў іх не толькі колькасна пераважае над іншымі (у прыватнасці, польскай), але і служыць сродкам стварэння мастацкага вобраза. Дзёмка і яўрэй з “Камедыі”, Зміцер і Свірыд (“Селянін на споведзі”), Церых (“Селянін у касцёле”) – жывыя народныя персанажы, прывабныя сваім вобразным, насычаным фальклорнымі параўнаннямі і метафарамі маўленнем. Падкрэслю, што прывабнымі іх зрабілі аўтары – навучэнцы і выкладчыкі рыторыкі і піітыкі – зрабілі для гледачоў тэатраў школьнай драмы, г.зн. таксама для людзей адукаваных. У паэтычныя зборнікі з прыватных калекцый таксама запісваліся творы не выпадковыя, а адпаведныя мастацкім густам і грамадскім поглядам збіральнікаў. Таму не варта мову твораў XVIII стагоддзя расцэньваць як простую фіксацыю народнай гаворкі. Мы разглядаем менавіта стан мовы літаратурнай, а не мову мастацкай літаратуры, паколькі дакладна ўсведамляем, мову якой сацыяльнай групы насельніцтва ў якіх гістарычных умовах рэпрэзентуюць дадзеныя творы. Пры разглядзе асобных з’яў мы паспрабуем выявіць нормы літаратурнай мовы данацыянальнага перыяду. Нормы гэтыя яшчэ не кадыфікаваныя, аднак, бясспрэчна, вузейшыя за узус, для якога характэрны аказіянальныя, нетрадыцыйныя і нават некарэктныя рэалізацыі.

Нягледзячы на адносную нешматлікасць пісьмовых помнікаў, сабраныя тэксты дазваляюць аналізаваць стан беларускай мовы XVIII стагоддзя у плане адлюстравання гутарковых рыс усіх дыялектных зон, а таксама ў залежнасці ад афіцыйнай мовы (польскай або рускай).

Сістэма граматычных форм назоўніка ў творах беларускай літаратуры XVIII стагоддзя па сваёй структуры адпавядае граматычнай сістэме сучаснай беларускай мовы, аднак адрозніваецца большай колькасцю варыянтаў. Па сваёй прыродзе варыянты гэтыя бываюць рознымі:

1варыянты агульнамоўныя, незалежныя ад асаблівасцей мовы асобнага помніка:


  • Р.адз. неадушаўлёных назоўнікаў м.р. на –а/-я або –у/-ю: з двора (См.,67б), ad cepa, szeleha nie maiu (M.,15) – kłopatu… nie mieli b (М.,14) adrok by sie i zakładu (M.,17), u strachu (M.,25);

  • М.адз.назоўнікаў І скл. на -е/-і або –у/-ю: u lesie, na dubie (Чарт.,116), u bałocie (Вакх.,23), на ссвhцh (См.,66б), в сваіом дворh (См.,67), u poli (Зб.147,185) – w domu (Зб.147,35), na sercu (Вакх.,21,23), u strachu (Вакх.,24), ab dauhu (М.14);

2графіка-арфаграфічныя варыянты, абумоўленыя адвольнасцю графікі і арфаграфіі ў кожным асобным помніку:

  • перадача этымалагічнага [o] ў ненаціскных склонавых канчатках адпаведна традыцыйнаму (-ом) або фанетычнаму (-ам) прынцыпу: pod okonkom (Чарт.,81), serdenkom (Чарт.,121), привизався якъ лыкамъ (См.,68б), pivam zapivać (Ц.,89);

  • арфаграфічны разнабой ў рукапісах, пісаных лацінкай пры перадачы гука [j] літарай j або і: zza Dunaju (Чарт.,71), z djabłem (M.,17) – z wodoiu (Чарт.,83), prawdoiu (зб.147,25), iunaki (зб.147,185); пры гэтым на канцы склада гэты гук часцей перадаецца літарай y, якая ў сваю чаргу таксама можа перадаваць гукі [ы] і [і]: ayca (зб.147,25), werebiey, hostey (зб.147,34), sto rubley (M.,17), Dabradziey, z… chwarobay (T.,86) – slozy (Чарт.,71), z hoławy, jabłyk (M.,14) - nohy (Вакх.,19), sachy (Вакх.,21), adzyn (Ц.,86);

  • перадача гука [ў] літарай в або у ў кірыліцкіх рукапісах і літарай u або w у лацінцы: дзяревня, сыновъ, дубовъ (См., 67б) ), к усячінh (См.,69б) ; в корелевцh (Інт., 100); hałouku (Вакх.,22), wouk, z chlewou (Пр.рус.,15), da ahurcou, krou (M.,16), zdarouia (Ц.,89) – prawdy (Пр.рус.,16) kałatowka (Ц.,87б), zdarowie (M.,23).

3дыялектныя варыянты, адпаведныя дыялектнай аснове мовы помніка:

- ужыванне клічнай формы ці замена яе назоўным склонам: песні са збору Чартарыскіх, вершы ў зб.147 (дыялектная аснова – палескія гаворкі) – амаль 100% выпадкаў клічн. ф.; Смаленскія інтэрмедыі (пн-усх.): кл.ф. - 72%, Н.скл – 28%, “Камедыя” Марашэўскага (пн-усх): кл.ф. – 50%, Н.скл. – 50%;

- ужыванне вінавальнага склону (Н-В або Р-В) у функцыі прамога дапаўнення. У рукапісах, заснаваных на паўднёва-заходніх і палескіх гаворках, адушаўлёныя назоўнікі адзначаны ў форме Н-В.склону: s kim ia budu… ditki hodovati (Чарт.,84), perebudu use worohi (Чарт.,116), hosty spotykaty (Зб.147,34). У інтэрмедыі “Вакханалія”, мова якой адлюстроўвае гаворку Ашмяншчыны, неадушаўлёныя назоўнікі ўжыты ў Р-В: cepa… dziarzać , sachi kiarawać (Вакх.,21), szukać paduszok (Вакх.,23). Паўночна-ўсходнія гаворкі прадстаўлены ў зборніку Забельскай калегіі: dzeciey karmić (M.,14), (Djabał) muzyczkou paieu (M.,16) ;

- формы Н-В.мн. н.р. і множналікавых назоўнікаў на –а ў палескіх і паўднёва-усходніх і на –і/-ы ў паўночна-ўсходніх: na swoie słowa (Чарт.,72), iakie diwa (Чарт.,75), zo worotońka (Чарт.,123), pa drowa (Вакх.,23) – у... кросны (См.,67б), манисты (См.,69), каляды (См.,69б), pierez wuskie dzwiery (М.,21б));



4 - стылістычныя варыянты

- аднаскладовыя або двускладовыя канчаткі ў Тв.адз.назоўнікаў ІІ скл., абумоўленыя патрабаваннямі рыфмы і рытму верша: pryniesi Boze hodinoiu// Szczo b se baczyu z diuczynoiu (Чарт.,73), z toioiu day z towaryszkoiu (Чарт.,113);

- пераважнае ўжыванне клічнай формы ў зваротах да лірычнага героя: chopcze, kozacze, lubcze (Чарт.,80) - і замена яе на Н.склон у жывых дыялогах драматычных твораў: Oy, Seliwon, Seliwon, ratuy…(Вакх.,20), nie, Wasil,.. durnatu pakiń (Вакх.,24), Arandar, chadzi siudy (M.,24).

Рукапісы XVIII стагоддзя адлюстроўваюць пэўны этап ў развіцці беларускай літаратурнай мовы. Так, аднаскладовыя канчаткі Тв.адз. ні ў адным з твораў незалежна ад яго паходжання колькасна не пераважаюць над аднаскладовымі, што сведчыць пра меншае распаўсюджанне гэтых формаў увогуле ў параўнанні з сённяшнім днём. Для некаторых формаў пачынае вызначацца літаратурная норма, якая мае наддыялектны характар. Гэта выразна відаць у тых выпадках, дзе агульнамоўная норма не супадае з дыялектнай. Напрыклад, формы М.мн. назоўнікаў м.р. на –ах замест патэнцыяльна магчымых дыялектных –ёх/-ох [гл. ДАБМ, карта №105]: u rukach (Вакх.,21) na trubach (Пр.рус.,15), na skrypkach, na fuiarach, poswisciołach (Пр.рус.,16).

Польскамоўныя ўплывы найбольш адчувальныя ў рукапісах, пісаных лацінкай. Часцей гэта выяўляецца ў з’яўленні чужародных граматычных форм: спарадычнае ўжыванне назоўнікаў І скл. ў Д.адз. на –owi/-ewi ў непалескіх рукапісах spiaczomu zorowlowi (Зб.147,35), dayte chwału hospodowi (Пр.рус.,16); Тв.адз.на -em пасля цвёрдых зычных: bity czołem (зб.147,172), Д.мн. з ненаціскным –om: uszom, rekł pastyrom (Пр.рус.,16). Акрамя таго, у беларускіх тэкстах XVIII стагоддзя сустракаецца нямала польскіх стылістычных зваротаў, традыцыйных формул ветлівасці, што былі засвоены беларускім народным маўленнем на працягу папярэдняга перыяду, калі беларуская мова апынулася ў сферы ўплыву пальшчызны.

Галоўнае значэнне XVIII стагоддзя ў гісторыі беларускай мовы ў тым, што ў гэты перыяд набываюцца навыкі перадачы на пісьме народнай гаворкі, з’яўляюцца перадумовы для выпрацоўкі новых моўных нормаў. Іншымі словамі пачала назапашвацца тая аб’ектыўная моўная “колькасць”, якая пазней абумовіла нараджэнне новай “якасці” – беларускай нацыянальнай літаратурнай мовы.


Прынятыя скарачэнні:
Вакх. – інтэрмедыя “Bacchanalia 1725”, Вільнюс, Дзярж. гіст. архіў, фонд 1135, вопіс 2, адз.захавання 89, сс.19 –28.

Зб.147 – вершы са зборніка “Silva rerum”, Вільнюс, Дзярж. гіст. архіў, фонд 1135, вопіс 2, справа № 147.

Інт. – інтэрлюдыя №2, Санкт-Пецярбург, Дзярж. публ. бібліятэка, вопіс ОСРК, QXIV –19, сс.99 – 100б.

М. – “Камедыя” Каятана Марашэўскага ў зб. Забельскай калегіі, Вільнюс, Цэнтральная бібліятэка Акадэміі навук, фонд 18, рукапіс №1.

Пр.рус. – Прамовы русіна (Concio Rutena), Вільнюс, Дзярж. гіст. архіў, фонд 1135, вопіс 2, адз.захавання 89, сс.15-17.

См. – інтэрмедыі са зборніка Смаленскай семінарыі, Санкт-Пецярбург, Дзярж. публ. бібліятэка, вопіс ОСРК, QXVІІІ – 168, сс.66-70б.

Ц. – камедыя “Доктар па прымусу” Міхала Цяцерскага ў зб. Забельскай калегіі, Вільнюс, Цэнтральная бібліятэка Акадэміі навук, фонд 18, рукапіс №1.

Чарт. – “Зборнік польскіх і рускіх вершаў” з бібліятэкі Чартарыскіх (№2337) у Кракаве.


Апублікавана ў зб. Беларускае слова на скрыжалях гісторыі: Навуковыя чытанні, прысвечаныя 100-годдзю з дня нараджэння прафесара М.А.Жыдовіч. – Мн., 2007. –С. 101-106.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка