Фанетыка. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія рэпецітар




старонка1/5
Дата канвертавання14.03.2016
Памер0.81 Mb.
  1   2   3   4   5
ФАНЕТЫКА.

АРФАЭПІЯ.

ГРАФІКА.

АРФАГРАФІЯ

РЭПЕЦІТАР

І Б. – 2 Э._ ФАНЕТЫКА. АРФАЭПІЯ, ГРАФІКА, АРФАГРАФІЯ

2-1 - № 15 №15 ФАНЕТЫЧНЫЯ ЗАКОНЫ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ
Усе пазіцыйныя чаргаванні падпарадкоўваюцца асноўным фанетычным законам. Для сучаснай беларускай мовы яны наступныя:

1. АКАННЕ– закон змянення гукаў /о/, /э/ на /а/ у слабай пазіцыі: цэны –ацаніць, бок –бакі



  1. ЯКАННЕ- закон змянення гукаў /о/, /э/ на /а/ пасля мяккіх зычных у першым складзе перад націскам: лес – лясны: /л'эс/ - /л'асны/. Яканню падлягае і вымаўленне службовых слоў (у адным фанетычным слове разам з самастойнымі часцінамі мовы), але на пісьме гэтая з'ява не перадаецца: /н'а быў/ - не быў; /б'аз зуба/ - без зуба.

На словы іншамоўнага паходжання, за рэдкімі выключэннямі, з'явы акання і якання не распаўсюджваюцца: /к'эфір/, /м'этро/, але: /йафрэйтар/, /кал'андар/, /с'аржант/, /дал'ікатэс/. Напісанне адпаведнае: кефір, метро, яфрэйтар, каляндар, сяржант, далікатэс.

  1. ЗАКОН АГЛУШЭННЯ ЗВОНКІХ ЗЫЧНЫХ- дзейнічае на канцы слоў перад паўзай (выключэнняў няма): зуб -/зуп/, /медзь -/м'эц'/, дождж -/дошч/.

  2. ЗАКОН ПРЫПАДАБНЕННЯ ЗЫЧНЫХ ПА ГЛУХАСЦІ І ЗВОНКАСЦІ (асіміляцыя па глухасці і звонкасці) – гэта аглушэнне звонкіх перад глухімі: градка -/гратка/, без суму - /б'ас суму/; азванчэнне глухіх перад звонкімі: айсберг -/айз'б'эрх/, малацьба - /маладз'ба/.

  3. АСІМІЛЯЦЫЯ ПА МЯККАСЦІ – ёй падлягаюць свісцячыя /з/, /с/, калі апынаюцца ў пазіцыі перад мяккім (за выключэннем заднеязычных /г'/, /к'/, /х'/); змякчаюцца таксама /д/ і /т/ перад /в'/: збор /збор/ - збіраць /з'б'ірац'/, спаць /спац'/ - спіць /сп'іц'/, два /два/ - дзве /дз'в'э/, чатыры /чатыры/ - чацвёрты - /чац'в'орты/. АЛЕ: скеміць /ск'эм'іц'/, згінуць /зг'інуц'/, схіліцца /сх'іл'іцца/.

  4. АСІМІЛЯЦЫЯ СВІСЦЯЧЫХ ДА ШЫПЯЧЫХ І ШЫПЯЧЫХ ДА СВІСЦЯЧЫХ- шыпячыя прыпадабняюцца да свісцячых: збіраешся - /з'б'ірайэс'с'а/; свісцячыя прыпадабняюцца да шыпячых: сшыць - /шшыц'/.

  5. ДЗЕКАННЕ І ЦЕКАННЕ – змяненне /д/ на /дз'/ і /т/ на /ц'/ пры памякчэнні ў роднасных словах: іду –ідзе, рот – у роце.

  6. ЗАКОН УЗНІКНЕННЯ ПРЫСТАЎНЫХ ГУКАЎ: акно –вокны, высокае ржышча – іржышча колецца; аржаны; гэты; дагэтуль і інш.

  7. ФАНЕТЫЧНАЕ ПАДАЎЖЭННЕ – закон падоўжанага вымаўлення гукаў /з'/, /с'/, /дз'/, /ц'/, /л'/, /н'/, /ж/, /ч/, /ш/ у становішчы паміж галоснымі. Перадаецца на пісьме: паданне, ноччу, падарожжа, жыццё. ВЫКЛЮЧЭННІ: Ілья, Ульяна, Ульянаў і выт. ад іх.

УВАГА! Неабходна размяжоўваць фанетычнае падаўжэнне з марфалагічным падваеннем (узнікненнем дзвюх аднолькавых літар на стыку марфем: бясстрашны, каменны) і з уласна доўгімі гукамі ў запазычаных словах-выключэннях, дзе на пісьме захоўваюцца дзве літары: ванна, манна, Мадонна і інш.

  1. ЗАКОН ПЕРАХОДУ /у/, /в/ і /в'/ у /ў/ - закон пераходу /у/ у /ў/ дзейнічае пасля галосных, закон пераходу /в/ і /в'/ у /ў/ дзейнічае пасля галоснага перад зычным і на канцы слова: увага – пад увагай – на ўвазе; трава – траўка; хлопец-умелец – хлопцы-ўмельцы; паплавы – поплаў.


ФАНЕТЫЧНЫЯ ЗАКОНЫ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

У цяперашні час у нашай мове найбольш актыўна дзейнічаюць наступныя фанетычныя законы:



  1. закон аглушэння звонкіх зычных на канцы слоў (грыбы – гры/п/, маразы – маро/с/). Выключэнняў няма. З закону вынікае, што на канцы слова перад паўзай у сучаснай беларускай мове звонкія зычныя ніколі не сустракаюцца;

  2. закон аглушэння звонкіх перад глухімі і азванчэння глухіх перад звонкімі ( грады – гра/т/кі, насіць – но/з’/біт). Значыць, у словах беларускай мовы побач могуць знаходзіцца або два глухія, або два звонкія зычныя гукі;

3) закон памякчэння свісцячых перад мяккімі зычнымі, акрамя /г’/, /к’/, /х’/

( /з’/няць, /ц’/вёрды, /с’/мех, /дз’/веры).

АЛЕ: /с/кеміць, /з/гінуць, /с/хібіць;


  1. закон прыпадабнення свісцячых да шыпячых і шыпячых да свісцячых

( расказаць – ра/ш/часаць, рыхтуеш – рыхтуе/с’/ся);

  1. закон змянення /д/ на /дз’/ і /т/ на /ц’/ пры памякчэнні (барада – на барадзе, білет – білецік) Гукаў /д’/, /т’/ у беларускай мове, у адрозненне ад рускай, няма. Дзеканне і цеканне – адметная рыса беларускага вымаўлення, яна замацавана і на пісьме;

  2. закон змянення /о/, /э/ на /а/ у пазіцыі не пад націскам (поўнач – паўночны, сок – сакавіты, цэны – цана, рэзаць – выразаць). Гэта з’ява носіць назву аканне, яна перадаецца на пісьме. Аканне пасля мяккіх зычных мае свае асаблівасці – дзйнічае толькі ў першым складзе перад націскам: /в’о/сны - /в’а/сна, /м’э/х - /м’а/шок, але /в’э/снавы, /м’э/шкавіна. На пісьме аканне пасля мяккіх зычных выступае ў выглядзе чаргавання літар е,ё – я, таму мае яшчэ і адметную назву – яканне (лёд – лядок, несці – нясу). Яканне – спецыфічная рыса беларускай мовы. Запазычаныя словы даволі часта не падпарадкоўваюцца закону акання і якання: рэкорд, трыо, медаль, сезон;

  3. закон узнікнення прыстаўных гукаў. Прыстаўныя галосныя /і/, /а/ з’ўляюцца перад збегам зычных, які пачынаецца з санорных /л/, /р/: ільгота, іржышча, ірваць, аржаны. У патоку маўлення прыстаўныя галосныя знікаюць, калі папярэдняе слова заканчваецца на галосны гук: каля львіцы, многа льну, яблыкі рдзеюць (але: з ільвіцай, шмат ільну, ірдзеюць яблыкі). Прыстаўны зычны /в/ з’яўляецца перад пачатковым націскным /о/: азёры – возера, аблічча – воблік, асенні – восень. Прыстаўны /й/ з’яўляецца ў некаторых словах перад пачатковым націскным /і/ (на пісьме гэта не адлюстроўваецца): /йі/ншы, /йі/ней, /йі/скра. У запазычаных словах прыстаўныя гукі не ўзнікаюць;

  4. закон змянення /у/ на /ў/ у пазіцыі пасля галосных, а таксама /в/, /в’/ на /ў/ у пазіцыі пасля галоснага перад зычным і ў канцы слова: урок – на ўроку, трава – траўка, крыві – кроў. Гук губнога ўтварэння /ў/ - адна з прыкметных асаблівасцей беларускай фанетыкі.

РЭПЕЦІТАР

І Б. – 2 Э._ ФАНЕТЫКА. АРФАЭПІЯ, ГРАФІКА, АРФАГРАФІЯ

2-1 - № 15 №15 ФАНЕТЫЧНЫЯ ЗАКОНЫ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ
ЗАДАННІ

№1. Знайдзіце ў тэксце словы, у якіх праяўляецца аканне і яканне.

Творы Янкі Купалы абуджаюць светлае жаданне ўбачыць увачавідкі тыя мясціны, што ўзгадавалі яго, тыя сцежкі і дарогі, па якіх хадзіў вялікі пясняр, выкрасаючы з сэрца асветленыя магутным розумам радкі, што ўвабралі ў сябе гэтак шмат народных дум, людской журбы, радасных спадзяванняў і здзяйсненняў.


№2. Размяркуйце словы на чатыры групы і запішыце:

1. Асіміляцыя па глухасці і звонкасці,

2. Асіміляцыя па мяккасці.

3. Асіміляцыя свісцячых да шыпячых.

4. Асіміляцыя шыпячых да свісцячых.

Адказ, перабежчык, сцежка, дзверы, на дарожцы, носішся, цвёрды, счарствець, плацдарм, звечарэла, езджу, адвезці, айсберг, сшыць, стажкі, мясціна, носьбіт, на талерачцы, расчасаць, смешны, футбол, пясчаны, у печцы.


3. Падкрэсліце словы, у якіх ёсць падоўжаныя зычныя.

Ралля, багацце, асіннік, суддзя, аддзячыць, падаконнік, каменны, аддаць, каменне, пытанне, купацца, гуллівы.


4. Вызначце, у якіх словах гукі /і/ і /а/ з’яўляюцца прыстаўнымі.

Дрот іржавы; з аўса; ён ілжывы; мець ільготы; з амшарыны; ад інею; з аркуша; пад ігліцай; абрус; пад амністыю.


5. Запішыце словы па-беларуску. Растлумачце напісанне літары Э.

Директор, текст, студент, терем, церемония, дрезина, почерк, тема, энергичный, инженер, бизнесмен, делегат, тенденция, сонет, новелла, эссе, игрек, секрет, кремль, кремлёвский, рецепт, ремонт, сердце, экзамен, деликатес, турне, эстетика, телеателье, канцелярия, декабрист, брезент, капелла, майонез, адрес, секретарь, предприниматель.



РЭПЕЦІТАР

І Б. – 2 Э._ ФАНЕТЫКА. АРФАЭПІЯ, ГРАФІКА, АРФАГРАФІЯ

2-1 - № 15 №16 ФАНЕТЫЧНЫЯ ЗАКОНЫ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ

АДКАЗЫ

1. Знайдзіце ў тэксце словы ў якіх праяўляецца аканне і яканне.

АКАННЕ: увачавідкі – вочы, узгадаваны – гадоўля, хадзіў – ходзіць, выкрасаючы – крэсіва.

ЯКАННЕ: мясціны – месца, яго – ён, вялікі – веліч, пясняр – песня, спадзяванняў – неспадзеўка, здзяйсненняў – здзейсніць, сябе – (гіст.) себя.

2. Размяркуйце словы на чатыры групы:

  1. асіміляцыя па глухасці і звонкасці – перабежчык, адказ, плацдарм, айсберг, стажкі, адвезці, носьбіт, футбол, сцежка;

  2. асіміляцыя па мяккасці – сцежка, дзверы, цвёрды, счарсцвець, звечарэла, адвезці, мясціна, смешны, айсберг;

  3. асіміляцыя свісцячых да шыпячых – счарсцвець, езджу, сшыць, расчасаць, пясчаны;

4) асіміляцыя шыпячых да свісцячых – на дарожцы, носішся, на талерачцы, у печцы.

3. Падкрэсліце словы, у якіх ёсць падоўжаныя зычныя.

Ралля, багацце, суддзя, каменне, пытанне.

4. Вызначце, у якіх словах гукі /і/ і /а/ з’яўляюцца прыстаўнымі.

  1. Дрот іржавы, 3) ён ілжывы, 4) мець ільготы, 5) з амшарыны.

5. Запішыце словы па-беларуску. Растлумачце напісанне літары Э.

Дырэктар, тэкст, студэнт, церам, цырымонія, дрызіна, почырк, тэма, энергічны, інжынер, бізнесмен, дэлегат, тэндэнцыя, санет, навела, эсэ, ігрэк, сакрэт, крэмль, крамлёўскі, рэцэпт, рамонт, сэрца, экзамен, далікатэс, турнэ, эстэтыка, тэлеатэлье, канцылярыя, дзекабрыст, брызент, капэла, маянэз, адрас, сакратар, прадпрымальнік.


ІV Б. – 8 Э. ФАНЕТЫКА. АРФАЭПІЯ. ГРАФІКА. АРФАГРАФІЯ

8-1/1
ФАНЕТЫЧНЫЯ І АРФАЭПІЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ

БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ
1. Адзначце словы (спалучэнні слоў), вымаўленне якіх не супадае з напісаннем:

1) карагод; 2) касцюм; 3) мярэжка; 4) перакідваць; 5) лес і возера; 6) перамешваць; 7) гарбуз; 8) прыдарожны; 9) паслядоўнік; 10) трава і дрэвы; 11) касцёл; 12) перадрукоўваць; 13) дрозд; 14) лодка; 15) ягады і грыбы; 16) павялічваць; 17) дождж; 18) дуб і бяроза; 19) вузкі; 20) параўнаць; 21) касцісты; 22) рэпартаж; 23) пераконваць; 24) даведка; 25) рабіна і сасна; 26) перад Іванам; 27) грыб; 28) лёгкі; 29) прайграць; 30) узмежак; 31) перазвонь- ваць; 32) склад; 33) касцюковіцкі; 34) высадка; 35) брат і сястра; 36) размераны; 37) дуб; 38) пераздымаць; 39) кладка; 40) з Ігнатам; 41) Змітрок; 42) перасоўваць; 43) граб; 44) абрэзка; 45) сад і поле; 46) таўсцець; 47) воз; 48) холад і снег; 49) водпуск; 50) аспрэчваць; 51) грузчык; 52) адрына; 53) ускіпець; 54) подзвіг; 55) магчыма; 56) зачэпішся; 57) бяс- шумна; 58) лягчэй; 59) размаляваны; 60) схітрыць; 61) схіліць; 62) запозна; 63) выязджаць; 64) салодкі; 65) без зямлі; 66) без віны; 67) адказаць; 68) наймальнік; 69) мітусліва; 70) схіл; 71) песня; 72) лагчына; 73) сашчапіць; 74) знаходліва; 75) без вестак; 76) летні; 77) скіслы; 78) адбегчы; 79) змагаешся; 80) адсвечваць; 81) скептык; 82) матчын; 83) аб’езд; 84) мажліва; 85) коўзкі; 86) крайні; 87) небяспечны; 88) схема; 89) без спрэчак; 90) безліч; 91) разжаваць; 92) бяздумны; 93) скіраваць; 94) сцежка; 95) лагічна; 96) дзядзька; 97) рас-

шпіліць; 98) скінуць; 99) можна; 100) не браць.
2. Адзначце словы, у якіх літары Я, І, Ё, Е, Ю абазначаюць два гукі:

1) песня; 2) яблык; 3) паядынак; 4) заганяць; 5) пад’язны; 6) краіна; 7) сінеча; 8) вераб’і; 9) гісторыя; 10) нізіна; 11) вясёлы; 12) ёмістасць; 13) медальён; 14) куп’ё; 15) клён; 16) лес; 17) ленавацца; 18) ельнік; 19) лье; 20) лебядзіны; 21) Юпітэр; 22) людзі; 23) п'юць; 24) юнга; 25) Нюра.


3. Адзначце словы, у якіх спалучэннем літар ДЗ і ДЖ перадаецца адзін гук:

1) адзначыць; 2) надзённы; 3) бяздзейнасць; 4) падзямелле; 5) дзяцінства; 6) аджартавацца;

7) джала; 8) пасаджу; 9) паджаць; 10) агароджа; 11) падземны; 12) дзяжурства; 13) вадзіць; 14) адзваніць; 15) адзенне; 16) дажджы; 17) ураджайны; 18) аджаваць; 19) паджылкі; 20) прыязджаць; 21) хаджу; 22) аджыць; 23) паджаць; 24) падзагаловак; 25) надзея; 26) падземка; 27) лебядзіны; 28) падзарабіць; 29) аддзяліць; 30) пэндзаль.
4. Адзначце нумары слоў, у якіх колькасць гукаў і літар не супадае:

1) ехаць; 2) дзверы; 3) бераг; 4) мёд; 5) маёр; 6) носьбіт; 7) аб’ект; 8) весялосць; 9) лью; 10) мельхіёр; 11) снег; 12) агледзься; 13) жыццё; 14) маё; 15) дзьме; 16) салаўі; 17) пасьянс; 18) яма; 19) падземны; 20) дзяжурны; 21) крэйда; 22) дзень; 23) лье; 24) дождж; 25) песня.


5. Адзначце словы, у якіх вымаўляецца падоўжаны гук [ Ч ] :

1) паляўнічы; 2) перакладчык; 3) сучча; 4) чаргаванне; 5) адчапіць; 6) прытча; 7) чыноўнік; 8) суседчын; 9) чалавечы; 10) човен



падоўжаны гук [ Ц ]:

1) палацы; 2) на кладцы; 3) падцмокваць; 4) падцёк; 5) адсадзіць; 6) на палачцы;

7) у дварцы; 8) на сцежцы; 9) цяплець; 10) адцадзіць.


ПРАКТЫКУМ
А1. Адзначце словы, вымаўленне якіх не супадае з напісаннем.


  1. спазніцца; 2) расхінуць; 3) не ведалі; 4) палёгка; 5) на варце;

6) скіраваць; 7) з вёскі; 8) Задзвінне; 9) джала; 10) паказчык;

11)пазнішчаць;12)раскідзісты;13)гладчэйшы;14)рэкардсмен;15)паддобрыцца; 16) звечара; 17) скептык; 18) разжаліцца; 19) аскрэбці; 20) аджыць;

21) згінуць; 22) магчымасць;23)знічка; 24) дрозд; 25) расшчодрыцца;

26) зласлівы; 27) расхістаць; 28) ручнік; 29) лагчына; 30) не просіць;

31) небасхіл; 32) разліў; 33) расшыфраваць; 34) з хаты; 35) раскідаць;

36) засмягнуць; 37) падцягнуць; 38) скіфы; 39) нясвіжскі; 40) раздажджыцца;

41) разлік; 42) у лодцы; 43) расхіліць; 44) вадзіца; 45) заезджы;

46) пісьмовы; 47) не ўзяў; 48) схіліць; 49) здзівіцца; 50) спартсмен;

51) згаджацца; 52) смяешся; 53) не мог; 54) з людзьмі; 55) палескі;

56) прароцтва; 57) скеміць; 58) быльнёг; 59) цвёрды; 60) з лесу;

61) хрэсьбіны; 62) схітрыць; 63) бесардэчны; 64) педінстытут; 65) сняданак;

66) не бачыць; 67) згінаць; 68) праз жыта; 69) вільгаць; 70) дарадчык;

71) вішанька; 72) з вясны; 73) футбол; 74) прыязджаць; 75) схема;

76) у спрэчцы; 77) скібіна; 78) з ліпеня; 79) разьбяр; 80) ураджай;

81) сядзьце; 82) скінуць; 83) без памылак; 84) зжаты; 85) ткацкі;

86) дождж; 87) пяшчота; 88) на вяровачцы; 89) звычка; 90) не вынесла;

91) без клопату; 92) з верасу; 93) адвячорак; 94) параходства; 95) брацкі;

96) сяржант; 97) дзяўчына; 98) збярэшся; 99) не толькі; 100) камандзір.



МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА.

СЛОВАЎТВАРЭННЕ

РЭПЕЦІТАР

І Б. – 2 Э. МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА. СЛОВАЎТВАРЭННЕ

2-3 - № 2 № 2 АСНОЎНЫЯ СПОСАБЫ ЎТВАРЭННЯ СЛОЎ
Тэрмін “словаўтварэнне” мае два значэнні: 1) раздзел мовазнаўства, у якім вывучаюцца будова вытворных слоў, спосабы і сродкі іх утварэння; 2) працэс утварэння новых слоў паводле пэўных узораў.

Адрозніваюць марфалагічныя (марфемныя) і немарфалагічныя (немарфемныя) спосабы словаўтварэння.



Пры марфалагічным спосабе асноўным сродкам утварэння слоў з’яўляюцца афіксы (усе марфемы, акрамя каранёвай). Марфалагічнае словаўтварэнне ўключае ў сябе наступныя разнавіднасці афіксацыі:

  1. прыставачнае (прэфіксальнае);

  2. суфіксальнае;

  3. прыставачна-суфіксальнае;

  4. постфіксальнае;

  5. прыставачна-постфіксальнае;

  6. суфіксальна-постфіксальнае;

  7. прыставачна-суфіксальна-постфіксальнае;

  8. бяссуфікснае;

  9. прыставачна-бяссуфікснае (прыставачна-нульсуфіксальнае;

  10. спосабы складання і абрэвіяцыі.

Прэфіксальны спосаб – гэта ўтварэнне новых слоў шляхам далучэння да іх утваральнай прыстаўкі. Найчасцей такім чынам утвараюцца дзеясловы: спісаць, выпісаць, запісаць, перапісаць, дапісаць, упісаць. Гэты спосаб выкарыстоўваецца і пры ўтварэнні назоўнікаў ( беспарадак, водсвет, небяспека), прыметнікаў (звышмагутны, невыразны), прыслоўяў (назаўсёды, залетась, нялёгка).

Суфіксальны спосаб – гэта ўтварэнне слоў шляхам далучэння да ўтваральнай асновы суфікса (часта разам з канчаткам). З дапамогай разнастайных суфіксаў утвараюцца пераважна назоўнікі і прыметнікі (пясняр, цырульнік, заводскі, масавы). Пры ўтварэнні дзеясловаў выкарыстоўваюцца нямногія суфіксы (гар-

таваць, вітамінізіраваць, важнічаць, дваіць). Ролю суфіксаў пры ўтварэнні прыслоўяў адыгрываюць звычайна канчаткі тых часцін мовы, ад якіх гэтыя прыслоўі ўтварыліся (вечарам, зімою).

Для прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння характэрна адначасовае далучэнне да ўтваральнай асновы прыстаўкі і суфікса (за-зім-ак, бяс-хлеб-іц-а, да-школь-н-ы, абяз-лес-і-ць, з-молад-у).

Постфіксальны спосаб – гэта ўтварэнне новых слоў шляхам далучэння да ўтваральнай асновы постфіксаў. Так утвараюцца зваротныя дзеясловы (мыць – мыцца, запомніць – запомніцца), займеннікі (хто – хтосьці, хто-небудзь), прыслоўі (як-небудзь, кудысьці (-сь).

Прыставачна-постфіксальны спосаб – гэта такі спосаб утварэння новых слоў, калі да ўтваральнай асновы адначасова далучаюцца прыстаўка і постфікс. Сустракаецца пры ўтварэнні дзеясловаў (крычаць – дакрычацца, цярпець – нацярпецца).

Суфіксальна-постфіксальны спосаб – яго сутнасць – у адначасовым далучэнні да ўтваральнай асновы суфікса і постфікса. Сустракаецца пры ўтварэнні дзеясловаў: куст – кусц-і-цца, колас – калас-і-цца.

Прыставачна-суфіксальна-постфіксальны спосаб – гэта такі спосаб, калі ў словаўтварэнні адначасова ўдзельнічаюць прыстаўка, суфікс і постфікс. Сустракаецца пры ўтварэнні дзеясловаў: гучаць – пера-гук-ва-цца, шчодры – рас-шчодр-ы-цца.

Бяссуфіксны спосаб характарызуецца тым, што словы ўтвараюцца ад іншых не далучэннем афіксаў, а шляхам скарачэння ўтваральнай асновы або далучэннем да яе канчатка (у тым ліку і нулявога): марыць – мар-а, малады – моладзь , крычаць – крык Прыставачна-бяссуфіксны спосаб – так утвараюцца якасныя і адносныя прыметнікі са значэннем ‘не мае таго, што абазначана ўтваральнай асновай’ пры дапамозе прыстаўкі без- (бяз-) і нулявога суфікса: безбароды, бязносы, бязрогі.
Спосабы складання і абрэвіацыі.

  • Асноваскладанне – спосаб утварэння складанага слова шляхам зліцця дзвюх ці некалькіх асноў (або частак асноў): крыгаход --- крыг-а + хадз-і-ць; чарнавокі --- чорн-ы + воч-ы. Асноваскладанне характэрна для ўтварэння назоўнікаў, прыметнікаў.

! Асновы могуць аб’ядноўвацца злучальнымі галоснымі о (а) ці е (я) або нулявым афіксам: ільновалакно, чарназём, зернефураж, далягляд, Слаўгарад.

  • Словаскладанне – словы ўтвараюцца шляхам зліцця двух самастойных слоў у адно: штораз, супрацьстаяць, малавядомы, штодзень, глыбокапаважаны, радыёперадача. Гэты спосаб выкарыстоўваецца пры ўтварэнні назоўнікаў, дзеясловаў, прыслоўяў.

  • Асновасловаскладанне – такі спосаб утварэння слоў, пры якім першая частка ўключае ў сябе толькі ўтваральную аснову, а наступная з’яўляецца цэлым словам: праўдападобны --- праўд- + падобны; цёмна-зялёны ---- цёмн- + зялёны.

  • Складана-суфіксальны спосаб гэта асноваскладанне з адначасовым далучэннем суфіксаў: аднавясковец ----- адн-а + вёск-а + -овец; добразычлівы ----- дабр-о + зыч-ыць + -лів- + ы.

  • Абрэвіяцыя – гэта ўтварэнне складанаскарочаных слоў (абрэвіятур) на базе скарочаных асноў, прычым гэтай базай могуць стаць часткі слоў, асобныя гукі ці нават літары: райцэнтр, БелАЗ, БДУ.

У залежнасці ад камбінацый базавых элементаў адрозніваюць наступныя тыпы абрэвіятур:

  1. складовыя: камбат (камандзір батальёна). Яны складаюцца з частак слоў;

  2. гукавыя: ААН /аан/, НЭП /нэп/;

  3. літарныя: ВКЛ /вэкаэл/, БДУ /бэдэу/;

  4. змешаныя: БелТА (Беларускае тэлеграфнае агенцтва).

Нельга змешваць пералічаныя вышэй спосабы ўтварэння слоў у сучаснай мове (так званыя марфалагічныя, або марфемныя, спосабы) са спосабамі, якія вылучаюцца ў гістарычным мовазнаўстве (так званымі немарфалагічнымі, або немарфемнымі, спосабамі). Немарфалагічнае словаўтварэнне падзяляецца на марфалагічна-сінтаксічнае, лексіка-сінтаксічнае і лексіка-семантычнае.

Пад марфалагічна-сінтаксічным спосабам словаўтварэння мы разумеем пераход слоў з адной часціны мовы ў другую. Такі пераход абумоўлены зменай сінтаксічнай функцыі слова і адпаведна – яго лексічнага значэння. Параўнайце: Малы хлопчык засмяяўся (які?). Малы засмяяўся (хто?).

Найчасцей адбываюцца такія віды пераходу, як субстантывацыя, ад’ектывацыя і адвербіялізацыя.

Субстантывацыя – пераход прыметнікаў, дзеепрыметнікаў, займеннікаў у разрад назоўнікаў.


  1. Дзяжурны вучань прыйшоў першы. – Дзяжурны прыйшоў першы.

  2. Ранены салдат заснуў. – Ранены заснуў.

  3. Свае людзі заўсёды дапамогуць. – Свае заўсёды дапамогуць.

Ад’ектывацыя – пераход дзеепрыметнікаў у разрад прыметнікаў: загарэлы, змораны, гаючы, калючы.

Адвербіялізацыя –пераход склонавых формаў назоўнікаў у прыслоўі (пры гэтым канчаткі становяцца суфіксамі, а прыназоўнікі – прыстаўкамі): вечарам, уначы, ноччу, знізу.

Лексіка-сінтаксічны тып словаўтварэння – гэта спосаб зліцця ў адно слова сінтаксічнага словазлучэння з захаваннем парадку слоў і іх склонавых формаў: сягоння (сёння) – з сяго дня, трыста (тры ста), нельга (не льга); так утварыліся словы сёлета, няма, датла і інш. У наш час такія словы лічацца невытворнымі, за выключэннем складаных лічэбнікаў тыпу дванаццаць, дзвесце.

Лексіка-семантычнае словаўтварэнне – гэта такі спосаб, пры якім слова набывае іншае значэнне, а яго гукавое аблічча пры гэтым не мяняецца. Так узнікаюць амонімы: дабро – ‘маёмасць’ і дабро – ‘процілеглае злу’.

РЭПЕЦІТАР

І Б. – 2 Э._ МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА, СЛОВАЎТВАРЭННЕ

2-3 - № 3 № 3 ПАЗІЦЫЙНЫЯ І ГІСТАРЫЧНЫЯ ЧАРГАВАННІ
Змены гукаў у залежнасці ад фанетычнай пазіцыі называюцца пазіцыйнымі чаргаваннямі. Ім падлягаюць і галосныя і зычныя.

Сярод пазіцыйных чаргаванняў галосных найбольш пашыраны чаргаванні на аснове акання і якання: /о/ - /а/ - новы – навіна, мёд – мядок; /э/ - /а/ - цэгла – цагліна, несці – нясу

Пазіцыйныя чаргаванні зычных гукаў адбываюцца пад уплывам суседніх зычных у сярэдзіне слова або залежаць ад становішча на канцы слова. Да іх адносяцца:

а) чаргаванні звонкіх і глухіх у сярэдзіне слова ў выніку асіміляцыі:



/б/ - /п/ - рыба - ры/п/ка; /г/ - /х/ - бягу - бе/х/чы; /з/ - /с/ - вазы - ва/с/кі; /д/ - /т/ - лодачка - ло/т/ка; /дз'/ - /ц'/ - дзядзечка - дзя/ц'/ка; /ж/ - /ш/ - стажок - ста/ш/ка;

б) чаргаванні звонкіх і глухіх у выніку аглушэння звонкіх на канцы слова:



/б/ - /п/ -зубы -зу/п/; /г/ - /х/ -дарога -даро/х/; /з/ - /с/ -вазы -во/с/; /д/ - /т/ -гарады -гора/т/; /дз'/ - /ц'/ - мядзяны – ме/ц'/; /ж/ - /ш/ - нажы – но/ш/; /дж/ - /ч/ - дажджы –дож/ч/;

в) чаргаванні цвёрдых і мяккіх зычных у выніку асіміляцыі па мяккасці:



/з/ -/з'/ -зносіць -/з'/несці; /с/ -/с'/ - спаў -/с'/піць;

г) чаргаванні цвёрдых і мяккіх зычных у выніку змякчэння цвёрдых пры змене формы слова:



/т/ -/ц'/ -плата –пла/ц'/іць; /д/ -/дз'/ -улада –ула/дз'/іць; /н/ -/н'/ -сон –у с/н'/е;

/л/ -/л'/ -малы –ма/л'/енькі; /м/ -/м'/ -помніць –успа/м'/ін; /п/ -/п'/ -спаць –с/п'/іць;

/в/ -/в'/ - лава –на ла/в'/е; /ф/ -/ф'/ -параграф –у парагра/ф'/е; /г/ -/г'/ -вораг –вора/г'/і;

/к/ -/к'/ -клетка –клет/к'/і; /х/ -/х'/ -арэх –арэ/х'/і.

ВЫКАНАЙЦЕ ЗАДАННЕ САМАСТОЙНА:

1. Якія гукі пазіцыйна чаргуюцца ў прыведзеных парах слоў?

Лес – ляснік, холад – халодны, дождж – дажджы, лётаць – лётчык; вецер – вятры, вада – вадзіца.

2. Вызначце, якія пазіцыйныя чаргаванні могуць адбыцца з выдзеленымі гукамі. Пакажыце на прыкладах.

Лі/ч/ыць, цё/т/ка, пе/в’/ень, пра/с’/іць, р/а/брына, ц/а/ляць, ч/о/рны.

Гістарычныя чаргаванні не залежаць ад фанетычнай пазіцыі гука: яны могуць адбывацца, калі гукі стаяць у аднолькавай пазіцыі.

Да самых распаўсюджаных гістарычных чаргаванняў галосных адносяцца наступныя:



/о/ -/а/ -/э/ -граблі –гроб –грэбці; /э/ -/о/ -везці –вёз; /э/ -/а/ -лезці –лазіць; /э/ -/і/ -/о/ -нуль гука: церцізаціркацёртру; /о/ -/у/ -/ы/ -сохнуцьсухівысыхаць; /і/ -/о/ -нуль гука: біцьбойб'ю; /а/ -/у/ -вязацьвузел; /э/ -/і/ -светлысвітаць; /о/ -/ы/ -громгрыміць.

Найбольш пашыранымі гістарычнымі чаргаваннямі зычных з’яўляюцца наступныя: а) чаргаванне заднеязычных /г/, /к/, /х/ з шыпячымі: /г/ -/ж/ -вага –важыць, магу –можаш; /к/ -/ч/ -рука –ручка, рака –рэчанька; /х/ -/ш/ -мех –мяшок, вуха –вушка; б) чаргаванне заднеязычных са свісцячымі: /г/ -/з’/ -дарога –на дарозе; /к/ -/ц’/ -рака –у рацэ; /х/ -/с’/ -страха –на страсе; в) чаргаванне свісцячых з шыпячымі: /дз’/ -/дж/ -хадзіць –хаджу; /ц’/ -/ч/ -плаціць –плачу; /з’/ -/ж/ -вазіць –важу; /с’/ - /ш/ - насіць – нашу; г) чаргаванне /д/, /т/ з шыпячымі: /д/-/дж/ - хада – хаджу; /т/-/ч/ - плата – плачу; д) чаргаванне губных (цвёрдых і мяккіх) /б/, /в/, /м/, /п/, /ф/ са спалучэннем гэтых губных з гукам /л’/: /б/-/бл’/ - любіць – люблю;



/п/-/пл/ - трапіць – траплю; /в/-/ўл’/ - лавіць – лаўлю; /м/- /мл’/ - драмаць – драмлю; /ф/-/фл’/ - графіць – графлю.

ВЫКАНАЙЦЕ ЗАДАННЕ САМАСТОЙНА: размяркуйце словы ў слупкі:

1) гістарычныя чаргаванні; 2) пазіцыйныя чаргаванні: Бабёр – бабры, вецер – вятрак, лівень – ліўні, кубак – кубкі, бегчы – бяжыць – бег, везці – вязе, вёз – вязу, восем – васьмёра, рука – ручны, хадзіць – хаджу, бровы – брыво, сеяць – сяўба, кроў – крывавы, карміць – кармлю, шэсць – шасцёра, лезці – лазіць, чорны – чарнець, плаціць – плачу; рука – у руцэ.

РЭПЕЦІТАР

І Б. – 2 Э._ МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА. СЛОВАЎТВАРЭННЕ

2-3 - № 3 № 3 ПАЗІЦЫЙНЫЯ І ГІСТАРЫЧНЫЯ ЧАРГАВАННІ

АДКАЗЫ

1. Якія гукі пазіцыйна чаргуюцца ў прыведзеных парах слоў?

Лес – ляснік - /э/:/а/; холад –халады - /о/:/а/, /т/:/д/; дождж – дажджы - /о/:/а/, /ш/:/ж/, /ч/:/дж/; лётаць – лётчык - /т/:/ч/; вецер – вятры - /э/:/а/, /ц'/:/т/; вада – вадзіца - /д/:/дз'/.


2. Вызначце, якія пазіцыйныя чаргаванні могуць адбывацца з выдзеленымі гукамі.

Лі/ч/ыць - /ч/:/дж/ (лі/дж/ба); цё/т/ка - /т/:/ч/ (цё/ч/чын), /т/:/ц'/ (цё/ц'/я); пе/в'/ень - /в'/:/ў/ (пе/ў/нік); пра/с'/ць - /с'/:/з'/ (про/з'/ба); ч/о/рны - /о/:/а/ (ч/а/рнець); р/а/брына - /а/:/э/ (р/э/бры); ц/а/ляць - /а/:/э/ (пац/э/ліць).


1. Размяркуйце словы ў слупкі: 1. Гістарычныя чаргаванні

2. Пазіцыйныя чаргаванні

  1. Бабёр – бабры; бегчы – бяжыць – бег; рука – ручны; хадзіць – хаджу;

карміць – кармлю; лезці – лазіць; плаціць – плачу; рука – у руцэ; везці – воз.

2. Вецер – вятрак; лівень – ліўні; кубак – кубкі; бровы – брыво; везці – вязе; кроў – крывавы; вёз – вязу; восем – васьмёра; сеяць – сяўба; шэсць – шасцёра; чорны – чарнець.




ІІ Б. – 4 Э. ПЛАНЫ-АЛГАРЫТМЫ

4-3 - № 2 ВЫКАНАННЯ ТЭСТАВЫХ ЗАДАННЯЎ

МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА. СЛОВАЎТВАРЭННЕ

2. АСНОЎНЫЯ СПОСАБЫ ЎТВАРЭННЯ СЛОЎ

Заданне 1. Адзначце словы, якія маюць у сваім саставе прыстаўку і суфікс (суфіксы):

  1. прамяністы; 2) пабіты; 3) адважны, 4) крывадушнасць; 5) звонку.

Ход разважання. Каб правільна вызначыць будову слова, наяўнасць у ім прыстаўкі і суфікса, трэба:

  • падабраць аднакаранёвыя словы, што дазволіць знайсці агульную частку, або корань, і вызначыць іншыя марфемы;

  • памятаць, што падбіраць роднасныя словы трэба не па знешнім падабенстве, а па агульнасці іх лексічнага значэння: нельга да слова адважны ў якасці роднасных падабраць словы важны, вага, бо паводле лексічнага значэння яны не роднасныя са словамі адвага, адважны, адважнасць;

  • ведаць, што ў складаным слове, утвораным шляхам аб'яднання дзвюх асноў, як правіла, прыстаўкі няма: крывадушнасць.

Адказ: 2, 5

Заданне 2. Адзначце словы. структура якіх адпавядае схеме: корань + суфікс + канчатак:

  1. медальён; 2) выточваць; 3) медны; 4) выдатна; 5) заняты.

Ход разважання. У дадзеным заданні неабходна вылучыць словы, якія ўтвораны суфіксальным спосабам, для гэтага неабходна памятаць:

  • суфіксальны спосаб – гэта ўтварэнне слоў шляхам далучэння да утваральнай асновы суфікса;

  • з дапамогай разнастайных суфіксаў утвараюцца пераважна назоўнікі і прыметнікі: медальён, медны, заняты;

  • ролю суфіксаў пры ўтварэнні прыслоўяў адыгрываюць звычайна канчаткі, а само прыслоўе канчатка не мае: выдатна.

Адказ: 1, 3, 5.

Заданне 3. Адзначце словы, структура якіх адпавядае схеме: прыстаўка + корань+ суфікс:

  1. заводскі; 2) небакрай; 3) надоўга; 4) асіннік; 5) замнога.

Ход разважання. Для таго каб правільна выканаць гэта заданне неабходна

  • знайсці нязменныя часціны мовы: прыслоўе, форму дзеяслова – інфінітыў, форму дзеяслова – дзеепрыслоўе, так як яны у сваёй будове не маюць канчатка: надоўга, замнога;

  • вызначыць ад якога слова яны утварыліся: надоўга – доўга; замнога – многа.

Адказ: 3, 5.

Заданне 4. Адзначце словы з аднолькавай марфемнай будовай:

  1. па-гаспадарску; 2) пагроза; 3) дробны; 4) паўторна; 5) мараліст.

Ход разважання. Для выканання задання неабходна:

  • вызначыць у словах корань (падабраць аднакаранёвыя словы), прыстаўку (частка асновы, якая знаходзіцца перад коранем і служыць для ўтварэння новых слоў або іх формаў), суфікс (частка асновы слова, якая знаходзіцца пасля кораня і служыць для ўтварэння новых слоў або іх формаў), канчатак (зменная частка слова, якая служыць для сувязі слоў у сказе).

Заўвага! Трэба распазнаваць нулявы канчатак у зменных словах: мараліст і памятаць пра адсутнасць канчаткаў ў нязменных словах: па-гаспадарску, паўторна.

Адказ: 3, 5

ІІ Б. – 4 Э. ПЛАНЫ-АЛГАРЫТМЫ

4-3 - № 3 ВЫКАНАННЯ ТЭСТАВЫХ ЗАДАННЯЎ

МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА. СЛОВАЎТВАРЭННЕ

3. ПАЗІЦЫЙНЫЯ І ГІСТАРЫЧНЫЯ ЧАРГАВАННІ

Заданне 1. Адзначце назоўнікі, у якіх пры ўтварэнні меснага склону адзіночнага ліку адбываецца змена апошняга зычнага асновы:

  1. бінт; 2) блок; 3) скруха; 4) паслуга; 5) педагог.

Ход разважання. Для выканання задання неабходна ведаць, што:

  • пры ўтварэнні формы меснага склону адзіночнага ліку адбываецца змена апошняга зычнага асновы назоўнікаў бінт, скруха, паслуга: аб бінце, скрусе, паслузе;

  • апошні зычны асновы назоўнікаў блок, педагог пры ўтварэнні формы меснага склону адзіночнага ліку не змяняецца: аб блоку, педагогу.

Адказ: 1, 3, 4
Заданне 2. Адзначце назоўнікі, у якіх пры ўтварэнні формы адзіночнага ліку меснага склону адбываецца чаргаванне зычных:

  1. увага; 2) пошук; 3) хустка; 4) айсберг; 5) жах.

У заданне ўключаны назоўнікі, аснова якіх заканчваецца на заднеязычны гук.

Для выканання задання трэба памятаць наступнае:



  • у назоўніках увага, хустка пры ўтварэнні формы адзіночнага ліку меснага склону адбываецца змена зычных у аснове, у выніку ўзнікаюць чаргаванні тыпу: [г] – [з'] (увагана ўвазе), [к] – [ц] (хустка – у хустцы);

  • у назоўніках пошук, айсберг, жах такога чаргавання ў аснове не адбываецца: на айсбергу, у пошуку, у жаху.

Адказ: 1, 3
Заданне 3. Адзначце словы, пры змяненні якіх адбываецца бегласць галосных (чаргаванне [о], [э] з нулём гука):

  1. луг; 2) станок; 3) сон; 4) бусел; 5) вёска.

Для таго, каб правільна выканаць дадзенае заданне неабходна памятаць:

  • выпадзенне галоснага пры змяненні адбываецца ў словах з суфіксам –ок-: станокстанка;

  • пры змяненні слоў сон і бусел таксама адбудзецца выпадзенне галоснага: сон – сну; бусел – бусла.

Адказ: 2, 3, 4
ВЫКАНАЙЦЕ ТЭСТАВАЕ ЗАДАННЕ САМАСТОЙНА

Заданне 1. Адзначце словы, пры змяненні якіх адбываецца бегласць галосных (чаргаванне [о], [э], [а] з нулём гука):

  1. ноч; 2) майстар; 3) снег; 4) дзянёк; 5) замок.

Заданне 2. Адзначце назоўнікі, у якіх пры ўтварэнні формы меснага склону адзіночнага ліку адбываецца чаргаванне зычных у аснове:

  1. казка; 2) заслуга; 3) подых; 4) пачатак; 5) блакіт.

Заданне 3. Адзначце выпадкі, калі пры ўтварэнні патрэбнай формы адбываецца чаргаванне зычных гукаў:

  1. дасягненні (навука); 2) скакаць на дзвюх (ногі); 3) радавацца (адзнака);

4) ісці па (бераг); 5) у правай (рука).

ПАМЯТАЙЦЕ: чаргаванне зычных – з'ява старажытная. Яна склалася на аснове тых фанетычных працэсаў, якія адбываліся ў старажытнай беларускай мове і ў сучаснай мове сталі традыцыяй. Справіцца з заданнем можна, калі вы маеце такія словы ў сваім актыўным слоўнікавым запасе і свабодна карыстаецеся іх склонавымі формамі.

ІІІ Б. – 6 Э. КАРЭКЦЫЙНЫ МАТЭРЫЯЛ

6-3 № 3 ТЭМАТЫЧНЫЯ МІКРАСХЕМЫ

МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА. СЛОВАЎТВАРЭННЕ

3. ПАЗІЦЫЙНЫЯ І ГІСТАРЫЧНЫЯ ЧАРГАВАННІ
Пры выкананні задання на чаргаванні галосных і зычных гукаў неабходна памятаць, што чаргаванне адбываецца пры змяненні і ўтварэнні слоў у каранях: луглужок – на лузе. Чаргаванне – змена гукаў ў адной і той жа марфеме роднасных слоў ці ў розных формах таго самага слова. Чаргавацца могуць і галосныя, і зычныя гукі. Найбольш пашыраныя наступныя чаргаванні галосных:
[о] - [а]: горад – гарады, сёстры – сястра;

[э] - [а]: цэгла – цагляны, лес – лясны;

[э] - [і]: свет – світанак, кветка – квітнець;

[э] - [а]: несці – насіць – носіць;

[о] - [у] – [ы]: сохнуць – сухі – засыхаць;

[о] - [і] – [э] – [а]: збор – збіраць – выберу – забяру;

[о] - нуль гука: сон – сну;

[э] - нуль гука: дзень – дні.

У некаторых словах чаргуюцца склады [ро] - [ры], [ло] - [лы], [ле (ля)] - [лі]: гром – грымоты, глотка – глытаць, блеск(бляск) – блішчэць.

У беларускай мове сустракаюцца наступныя чаргаванні зычных:

[г] - [ж] - [з']: нага – ножка – на назе;

[х] - [ш] - [с']: страха – стрэшка – на страсе;

[к] - [ч] - [ц]: рака – рэчка – на рацэ;

[з] - [ж]: вязаць - вяжу, казаць – кажу;

[с], [с'] - [ш]: пісаць – пішу, касіць – кашу;

[д] - [дз'] - [дж]: хадахадзіць – хаджу;

[т] - [ч] - [ц']: свет – свячу – свяціць;

[ст] - [шч]: рост – вырошчваць, мост – намошчаны;

[ск], [ск'] - [шч]: паласкаць - палашчу; плоскі – плошча;

[б'] - [бл'], [п] - [пл']: любіцьлюблю, сыпаць – сыплю;

[м'] - [мл'], [в'] - [ўл']: карміцькармлю, лавіць – лаўлю.

Акрамя названых чаргаванняў, вы павінны памятаць пра чаргаванні цвёрдага д з мяккім дз', цвёрдага т з мяккім ц': горад – у горадзе, плот – на плоце, а таксама іншых цвёрдых зычных з мяккімі.



ПРАКТЫКАВАННЕ ДЛЯ ЗАМАЦАВАННЯ

Змяніце словы або падбярыце для іх роднасныя, каб паказаць усе магчымыя чаргаванні ў каранях. Запішыце словы і падкрэсліце галосныя і зычныя, якія чаргуюцца.

Смех, гром, бераг, ветлівы, дрэва, ляпіць, воск, свет, рука, вока, дарога, прывыкнуць, прасіць, парта, кветка, крок, жоўты, вёска, змрок, малады, перамога, кроў, навука, дровы, цвет.


ІV Б - 8 Э. КАРЭКЦЫЙНЫ МАТЭРЫЯЛ: РЫХТУЕМСЯ ДА ЭКЗАМЕНА

8-3 - №1-2 МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА. СЛОВАЎТВАРЭННЕ

1-2.МАРФЕМНАЯ СТРУКТУРА СЛОВА.

АСНОЎНЫЯ СПОСАБЫ СЛОВАЎТВАРЭННЯ

ЗАДАННІ


1. Вызначце у словах утваральныя асновы.

Прыгарад, прыгарадны; каса, касец; ваенны, даваенны; марскі, прыморскі; садовы, садоўнік.



2. Вызначце марфемную будову і спосабы ўтварэння слоў.

Марскі, жалезны, мара, запіс, узлесак, прыход, бяззубы, няшчыра, пераплётчык, падзяка, дарослы.



3. Размяркуйце ў слупкі словы паводле спосабу іх утварэння.

Светла-зялёны, вечназялёны, сінявокі, белагрывы, зернясклад, мімаволі, плпшч-палатка, плытагон, левабярэжжа, штораз, малаверагодны, часопіс, летапіс, завод-аўтамат, стогалосы, інжынер-канструктар.



Асноваскладанне: Словаскладанне:
4. Вызначце, якім спосабам – суфіксальным ці складана-суфіксальным – утвораны словы. Размяркуйце словы ў слупкі.

Бульбакапалка, аднакласнік, добраахвотнік, добрасумленнасць, двухстволка, вадакачка, двухпакаёвы, ціхаакіянскі, двухтомны, танкасценны, баяздольнасць, пласкагор’е, чатырохпавярховы, узаемаабумоўленасць.



Суфіксальны спосаб: Складана-суфіксальны спосаб:
5. Запішыце поўныя назвы, адпаведныя абрэвіятурам.

А) АН, НТР, ЛіМ, НДІ, ДАІ, МТЗ, ЦУМ, ЭВМ, ВНУ, СЭС;

Б) гарсавет, загс, камбат, гарана, прафсаюз, райцэнтр, лясгас, калгас, медінстытут, абком.

6. Падкрэсліце словы, якія перайшлі ў іншую часціну мовы.

Нашы перамаглі – нашы суседзі, смелы паляўнічы – паляўнічы нож, наступнае выданне – дзверы ў наступнае, з апошнім рублём – дзяліцца апошнім, прыйду ноччу – дыхаю гэтай ноччу, назва ў гары незвычайная – недзе ўгары, стары ўспамінае былое – стары чалавек успамінае былое жыццё, чалавек быў свой – свой не здрадзіць, сталовая талерка – наша сталовая.



7. Выпішыце з тэксту словы з вытворнай асновай, абазначце марфемы.

Дзядуля ішоў ад хвойкі да хвойкі, лёгка пастукваў па іх абушком, па адной – раз, па другой – два ці тры. Абстукаў больш за дзесяць, роўных і няроўных.



8. Растлумачце, якім спосабам утвораны наступныя словы.

Працавіты, нарукаўнік, Салігорск, моладзь, баравік, летапіс, цеплыня, падагнаць, бязмежны, трактарыст, прабабка.



9. Зрабіце марфемны разбор наступных слоў.

Бесказырка, далёка, грыбнікі, магутны, збіраліся, здабываючы, неразлучныя, адкаціць, вольная, спрактыкаваны, вольніца, краявід, настаўніца, чаканне, падтрымаць.



10. Зрабіце словаўтваральны разбор наступных слоў.

Перавыдаць, асцярожна, беражлівасць, чырвань, чорнавалосы, дзяжурны, сябраваць, пралеска, пераспелы, зямлянка, адважны.



ТЭСТАВЫ МАТЭРЫЯЛ ПА ТЭМЕ

«МАРФЕМНАЯ СТРУКТУРА СЛОВА.

АСНОЎНЫЯ СПОСАБЫ ЎТВАРЭННЯ СЛОЎ»

  1. Адзначце словы з невытворнай асновай:

  1. цікавасць; 2) граматны; 3) дзядуля; 4) вясна; 5) дзюба.

2. Адзначце словы, марфемная будова якіх адпавядае схеме прыстаўка + корань + суфікс: 1) заводскі; 2) небакрай; 3) надоўга; 4) асіннік; 5) узняўшы.

3. Адзначце словы, марфемная будова якіх адпавядае схеме корань + суфікс:

  1. міла; 2) гладзь; 3) назіраў; 4) чытаю; 5) падобна.

4. Адзначце словы, марфемная будова якіх адпавядае схеме прыстаўка + корань + канчатак: 1) па-птушынаму; 2) піяністка; 3) падтэкст; 4) замок; 5) праполка.

5. Адзначце рады аднакаранёвых (роднасных) слоў:

І. - 1) вячэрні, адвячорак, вечаровы; 2) родны, роднага, родным; 3) падсініць, сінь, сіняваты; 4) бясхмарны, хмарыцца, хмара; 5) пазыка, пазычаць, пазыўны.

ІІ. – 1) груз, пагрузка, выгружаны; 2) вага, узважыць, вагон; 3) водны, воднага; водным; 4) барада, безбароды, барадаты; 5) рачны, рэчанька, прырэчны.

6. Адзначце словы з нулявым канчаткам:

1) шчыра; 2) край; 3) моладзь; 4) уверсе; 5) злёгку.

7. Адзначце словы з аднолькавай марфемнай будовай:

1) імпэтна; 2) зацішак; 3) змоладу; 4) прыазёрны; 5) насенне.



8. Адзначце словы, якія ў сваім саставе маюць прыстаўку:

1) дасціпны; 2) растрата; 3) абаротлівы; 4) зноска; 5) абамлелы.

9. Адзначце словы, якія ў сваім саставе маюць суфікс (суфіксы):

1) айчынны; 2) аптэка; 3) малацьба; 4) заняў; 5) акцёр.

10. Адзначце словы, якія ў сваім саставе маюць суфікс (суфіксы):

1) званар; 2) хваліў; 3) пільны; 4) маланка; 5) дачыста.



11. Адзначце словы з наступнай марфемнай будовай: прыстаўка + корань + суфікс + суфікс + канчатак:

1) існаванне; 2) уседлівасць; 3) навечна; 4) падпяваў; 5) зляжалы.

12. Адзначце словы з вытворнай асновай:

1) гонар; 2) ліцэіст; 3) весела; 4) акно; 5) ехаў.

13. Адзначце словы, якія маюць у сваім саставе прыстаўку і суфікс (суфіксы):

1) заходні; 2) няцвёрда; 3) дагадзіць; 4) чарнаморскі; 5) упустую.

14. Адзначце словы з аднолькавай марфемнай будовай:

1) па-братняму; 2) павольна; 3) пяцёрка; 4) чорны; 5) адчыняючы.

15. Адзначце словы, утвораныя бессуфіксальным спосабам:

І. – 1) вываз; 2) смеласць; 3) выдых; 4) хвала; 5) хваравіта.

ІІ. – 1) прылёт; 2) чырвоны; 3) клятва; 4) заплыў; 5) скрып.


  1. Адзначце словы, утвораныя суфіксальным спосабам:

  1. шырыня; 2) блізка; 3) цёплы; 4) спераду; 5) зімовыя.

  1. Адзначце словы, утвораныя прыставачна-суфіксальным спосабам:

  1. скрычацца; 2) зблізку; 3) збор; 4) узаконіць; 5) аднавясковец.

  1. Адзначце словы, утвораныя прыставачным спосабам:

  1. непарадак; 2) упоцемку; 3) зборны; 4) збочыць; 5) ніхто.

  1. Адзначце нумары радкоў, у якіх абодва словы ўтвораны аднолькавым

спосабам: 1) таўстацелы, мяккасардэчны; 2) закаваць, наднацыянальны;

  1. калгас, звышлімітны; 4) вушанка, перамешванне; 5) надпіс, гаючы.

  1. Адзначце словы, структура якіх адпавядае схеме: прыстаўка + корань +

суфікс: 1) падаўна; 2) паката; 3) выпечка; 4) выгадна; 5) запаведнік.


ІV Б - 8 Э. № 1-2.МАРФЕМНАЯ СТРУКТУРА СЛОВА.

АСНОЎНЫЯ СПОСАБЫ СЛОВАЎТВАРЭННЯ

АДКАЗЫ

№ 1. Вызначце у словах утваральныя асновы.

Прыгарад --- горад, прыгарадны --- прыгарад; каса --- кас-іць, касец --- кас-і-ць; ваенны --- вайн-а, даваенны --- вайн-а; марскі --- мор-а, прыморскі --- мор-а; садовы --- сад, садоўнік --- садов-ы.



№ 2. Вызначце марфемную будову і спосабы ўтварэння слоў.

Марск і --- мор-а (суфіксальны спосаб), жалезн ы --- жалез-а (суф.), мар а --- марыць (бяссуфіксны), запіс --- запісаць (бяссуф.), узлесак --- лес (прыставачна-суфіксальны), прыход --- прыходзіць (бяссуф.), бяззуб ы --- зуб (прыст.-бяссуф.), няшчыра --- шчыра (прыставачны), пераплётчык --- пераплятаць (суфікс.), падзяк а --- падзякаваць (бяссуфіксны), даросл ы --- дарасці (суфікс.).

№ 3. Размяркуйце ў слупкі словы паводле спосабу іх утварэння.

Асноваскладанне: Словаскладанне:

светла-зялёны вечназялёны

сінявокі мімаволі

белагрывы плашч-палатка

зернясклад штораз

плытагон малаверагодны

левабярэжжа завод-аўтамат

часопіс інжынер-канструктар

летапіс


стогалосы

№ 4. Вызначце, якім спосабам – суфіксальным ці складана-суфіксальным – утвораны словы. Размяркуйце словы ў слупкі.

Суфіксальны спосаб: Складана-суфіксальны спосаб:

добраахвотнік бульбакапалка двухпакаёвы

добрасумленнасць аднакласнік ціхаакіянскі

баяздольнасць вадакачка танкасценны

узаемаабумоўленасць двухстволка пласкагор’е

двухтомны чатырохпавярховы

№ 5. Запішыце поўныя назвы, адпаведныя абрэвіятурам.

А) АН – Акадэмія навук, НТР – навукова-тэхнічная рэвалюцыя, ЛіМ – газета “Літаратура і мастацтва”, НДІ – навукова-даследчы інстытут, ДАІ – Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя, МТЗ – Мінскі трактарны завод, ЦУМ – цэнтральны універсальны магазін, ЭВМ – электронна-вылічальная машина, ВНУ – вышэйшая навучальная ўстанова, СЭС – санітарна-эпідэміялагічная станцыя.



Б) гарсавет – гарадскі савет, загс – аддзел запісаў актаў грамадзянскага стану, камбат – камандзір батальёна, гарана – гарадскі аддзел народнай адукацыі, прафсаюз – прафесійны саюз, райцэнтр – раённы цэнтр, лясгас – лясная гаспадарка, калгас – калектыўная гаспадарка, медінстытут – медыцынскі інстытут, абком – абласны камітэт.

№ 6. Падкрэсліце словы, якія перайшлі ў іншую часціну мовы.

Нашы перамаглі, смелы паляўнічы, дзверы ў наступнае, дзяліцца апошнім, прыйду ноччу, недзе ўгары, стары ўспамінае былое, свой не здрадзіць, наша сталовая.
ТЭСТ: 1 – 4, 5; 2 – 3, 5; 3 – 1, 5; 4 – 3, 4; 5 – І. – 1, 3, 4; ІІ. – 1, 4, 5; 6 – 2, 3; 7 – 2, 4;

8 – 2, 4, 5; 9 – 1, 3, 4; 10 – 1, 2, 5; 11 – 2, 4, 5; 12 – 2, 3, 5; 13 – 2, 3, 5; 14 – 1, 5;

15 – І. – 1, 3, 4; ІІ1, 4, 5; 16 – 1, 2, 5; 17 – 1, 2, 4; 18 – 1, 5; 19 – 2, 4; 20 – 1, 2.

ІV Б - 8 Э.

8-3 - №3 КАРЭКЦЫЙНЫ МАТЭРЫЯЛ: РЫХТУЕМСЯ ДА ЭКЗАМЕНА

МАРФЕМНАЯ БУДОВА СЛОВА. СЛОВАЎТВАРЭННЕ

3. ПАЗІЦЫЙНЫЯ І ГІСТАРЫЧНЫЯ ЧАРГАВАННІ

1. Адзначце назоўнікі, у аснове якіх пры ўтварэнні формы адзіночнага ліку меснага склону адбываецца чаргаванне зычных:

1 – 1) засуха; 2) агарод; 3) Алёнка; 4) агрэх; 5) мурог.

2 - 1) будаўнік; 2) круг; 3) рака; 4) Калуга; 5) жах.

3 - 1) плуг; 2) верх; 3) размах; 4) флот; 5) заапарк.

4 - 1) рэха; 2) кветка; 3) мост; 4) пуга; 5) гара.

5 - 1) луг; 2) чытач; 3) газета; 4) старонка; 5) падарожжа.

6 - 1) мяжа; 2) бераг; 3) друк; 4) дачка; 5) перапалох.

7 - 1) рака; 2) лагер; 3) зямля; 4) балота; 5) трывога.

8 - 1) мястэчка; 2) сажалка; 3) слых; 4) раз’езд; 5) універсітэт.

9 - 1) палонка; 2) секунда; 3) друк; 40 дапамога; 5) трыснёг.

10 – 1) трывога; 2) росчырк; 3) планета; 4) вуха; 5) лейка.

2. Адзначце дзеясловы, у аснове якіх пры ўтварэнні формы 1-й асобы адзіночнага ліку абвеснага ладу цяперашняга часу адбываецца чаргаванне зычных:

1 - 1) хвастаць; 2) ездзіць; 3) драмаць; 4) шаптаць; 5) лічыць.

2 - 1) ляцець; 2) гарэць; 3) шумець; 4) насіць; 5) звінець.

3 - 1) маўчаць; 2) вадзіць; 3) важыць; 4) глядзець; 5) свяціць.

3. Адзначце назоўнікі, у якіх пры ўтварэнні формы меснага склону адзіночнага ліку адбываецца змена апошняга зычнага асновы:

1 - 1) адліга; 2) вечарынка; 3) кракавяк; 4) рост; 5) бацька.

2 - 1) вожык; 2) абляпіха; 3) рэха; 4) частка; 5) провад.

3 - 1) задуха; 2) смык; 3) перасцярога; 4) горад; 5) подзвіг.

4 - 1) продак; 2) скарга; 3) міска; 4) шлях; 5) далягляд.

5 - 1) лаўка; 2) біклага; 3) аншлаг; 4) ласунак; 5) торт.

6 - 1) промах; 2) перавага; 3) запіска; 4) паварот; 5) бляск.

7 - 1) бінт; 2) блок; 3) скруха; 4) паслуга; 5) педагог.

8 - 1) бібліятэка; 2) блакіт; 3) пачатак; 4) заўвага; 5) працяг.

9 - 1) подых; 2) білет; 3) дыск; 4) заслуга; 5) качка.

4. Адзначце выпадкі, калі пры ўтварэнні патрэбнай формы адбываецца чаргаванне зычных гукаў:

1 - 1) трава на (луг); 2) ласавацца (гарох); 3) расці пры (сцежка);

4) у госці да (цётка); 5) выпечка з (мука).



2 - 1) поспехі ў (навука); 2) стаяць на (ганак); 3) радавацца (адзнака);

4) зваліцца з (лаўка); 5) трава з (луг).



3 - 1) стаяць на (мост); 2) скакаць з (кладка); 3) ляжаць пад (лаўка);

4) бегчы па (дарожка); 5) сядзець на (куст).



4 - 1) звісаць з (дуга); 2) з новай (эпоха); 3) стаяць пры (дарога);

4) ісці па (кладка); 5) ехаць па (мост).



5 - 1) дасягненні (навука); 2) скакаць на дзвюх (ногі); 3) радавацца (адзнака);

4) ісці па (бераг); 5) у правай (рука).



5. Адзначце словы, у якіх пры змяненні адбываецца бегласць галосных (чаргаванне [о], [э], [а] з нулём гука):

1 - 1) колас; 2) бабёр; 3) арол; 4) горад; 5) рука.

2 - 1) ноч; 2) майстар; 3) снег; 4) дзянёк; 5) замок.

3 - 1) луг; 2) станок; 3) сон; 4) бусел; 5) вёска.

МАРФАЛОГІЯ

І

КУЛЬТУРА

МАЎЛЕННЯ


РЭПЕЦІТАР

І Б. – 2 Э. МАРФАЛОГІЯ І КУЛЬТУРА МАЎЛЕННЯ: ДЗЕЯСЛОЎ І

2-6 - № 2 ЯГО ФОРМЫ

2 СПРАЖЭННЕ ДЗЕЯСЛОВАЎ.

ПРАВАПІС АСАБОВЫХ КАНЧАТКАЎ
У цяперашнім і будучым часе асабовыя формы дзеясловаў утвараюцца пры дапамозе канчаткаў:
  1   2   3   4   5


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка