Еду ў Магадан. Успаміны Ігара Аліневіча




старонка1/2
Дата канвертавання15.03.2016
Памер468.29 Kb.
  1   2

Еду ў Магадан. Успаміны Ігара Аліневіча


ххх

28 лістапада 2010 года, Масква, кафэ гандлёвага цэнтра «У Горбушки», 14.45 на гадзінніку. Выходзім з цэнтра, з усіх бакоў кінуліся 4 цені, схапіўшы пад рукі. Адзін з людзей у чорным супакойвае: «Гэта мы вашым дапамагаем». Хм, гэтыя «нашы» вашы, а не нашы. Бразнулі бранзалеты, запіхнулі ў машыну, шмон па кішэнях, мабіла, кашалёк, плэер... Шапка на вочы, адна машына, пасля другая. Паміж сабой людзі ў чорным не перагаворваюцца, пішуць тэкст на тэлефоне і перадаюць адзін аднаму. Пару прыпынкаў у прыбіральню, глядзіш на поле, лес і здаецца, што гэта сон...

...Мяжа з Беларуссю. Галаву ўціскваюць у падлогу, значыць, аперацыя — нелегальная. Перадача мясцовым у бусік. Маскоўскія кажуць: «Больш такой х... не падкідвайце». «Вядома, за намі доўг, мужыкі», — адказваюць тутэйшыя. Кранаемся з месца. Пачынаюць з пагрозаў: «Ты зразумеў, што сказаць трэба? Ці заедзем у адно месца для тлумачэнняў?» «Так зразумеў-зразумеў, — адказваю я, — чаго ўжо тут...» Ага, як жа. Трэба мабілізавацца, засяродзіцца на адной праўдзе: «Не вер, не бойся, не прасі...»

«Ужо 20.30, заязджай». Ляснула брама, машына заехала. На вачах па-ранейшаму шапка. Я цалкам дэзарыентаваны. Заводзяць у кабінет, садзяць на крэсла, тварам у стол, на шыю апусцілася рабро чыёйсьці далоні. Наперадзе самая доўгая ноч у маім жыцці...

«Ігар, давай пагаворым з табой як чалавек з чалавекам», — пачуў голас насупраць.

«У такім становішчы людзі не размаўляюць», — я сам здзівіўся свайму голасу. Мабыць, яны не чакалі супраціву і на некаторы час замарудзіліся.

— Якія навіны ў інтэрнэце? Нікога не выкралі? Дрэнна працуеце. Пра вашага «казачка» было вядома загадзя. Мы падрыхтаваліся.

Адчыніліся дзверы, нехта сказаў: «Сапраўды, ужо вісіць на сайце». Няёмкая паўза. Усе, а іх было трое ці чацвёра, выйшлі. Вярнуліся дазнавальнікі.

— Ты наіўны. Ты думаеш, у цябе ёсць сябры? Табе ўсе здрадзілі, а ты падазраваў не таго! Бралі зморам. Я засынаў шмат разоў і прачынаўся; як толькі адчувалі стомленасць, адразу ўзмацнялі ціск. У ход ішло ўсё: пагрозы, ліслівасць, шантаж, разважанні пра бессэнсоўнасць барацьбы, сумневы ў бок таварышаў, упор на эгаізм і г.д. Я не ведаў, колькі часу прайшло. Ён перастаў існаваць… «...Закіну ў хату да скінхэдаў! У нас ёсць адмысловая скінхата!.. Ты — прыгажунчык, такіх у турмах любяць... Цябе яшчэ не білі нармальна... Навошта табе гэта? Жыў бы як усе. Яшчэ ёсць магчымасць!.. Ты займаешся каратэ? Ты супярэчыш сваім прынцыпам, бо яно іерархічнае!.. Ты баішся ўзяць, ты — баязлівец!.. Ты сядзеш. Пытанне вырашанае. Толькі вось на пяць ці дзесяць гадоў, вырашаць табе... Я б даў табе 12, не, нават 20 гадоў. Я тэлефаную тваёй бабулі. Хай даведаецца пра цябе ўсё... Табе ніхто не нойме адваката... Нам трэба ведаць толькі адно: хто табе заплаціў?» Я ўключаўся толькі, каб сказаць: «Не ведаю, не быў», і зноў сыходзіў у бяспамяцтва.

Другое правіла гаворыць: «Не бойся». Хто спалохаўся — ужо пераможаны. Варта паказаць страх — і ты на кручку. На некаторы час знялі шапку. За сталом сядзеў толькі адзін: «Эх, добры ты хлопец. Інжынер, здаровы лад жыцця вядзеш, спортам займаешся. Нельга так сябе марнаваць. Я ж і сам разумею, што вы шмат чаго правільна кажаце, вось толькі рэалізацыя... А можа, ну яго, усё гэта?»

Зноў начапілі шапку на вочы. Прыйшоў нехта новы. Ён не стаў усебакова распрагаць, а з адборнымі фразамі і спецыфічным тонам стаў уціраць — маўляў, якое ж ты «сцыкло». ...Зноў чаканне. Жудасна хацелася піць і карцела стрэльнуць цыгарэтку. Але я ведаў, што гэтага рабіць нельга. Любую просьбу трэба ставіць у фармат патрабавання. Трэцяе правіла — «не прасі». Любая просьба робіць псіхалагічны клімат мякчэйшым, і мажліва, менавіта гэтая кропля будзе канчатковай, каб пераважыць чашу шаляў на іх карысць. Знялі шапку, прынеслі ежу. Оперы сядзяць патухлыя, вычарпаныя. Чагосьці чакаем вельмі доўга. Праз маленькую фортку прабіваецца святло. Значыць, ужо дзень. Раптам уздымаюць. Зноў калідорамі, лесвіцамі, кароткім пераходам па ўнутраным дворыку, міма мноства кабінетаў з шыльдачкай «ідзе допыт». Заводзяць да следчага. Тут жа адвакат. Усё культурна. Уручаецца ордэр на арышт па абвінавачванні ў акцыі ля Акрэсціна. Пачынаецца допыт, на гадзінніку 16.00. У іх лапах ужо суткі. Дазнанне доўжылася 19 гадзін. Нарэшце знялі кайданкі... Гэта чароўнае адчуванне свабоды паварушыць рукамі...

Ператрус. Адабралі рэчы, «адшманалі» берцы, далі нейкія тапкі даваенных часоў. Ужо не вытрымліваю, засынаю прама на лаве ў адстойніку. Паднімаюць, вядуць у вялікі круглы хол з масіўнымі сценамі. Вузкая лесвіца на другі паверх. Адчуванне, што трапіў у нейкі сімбіёз супрацьядзернага бункера і калізею. Гарызантальная рашотка закрывае ўвесь праём з другога паверха на першы. У сярэдзіне — цэнтральны пульт з тэлефонам. Канваір вядзе мяне ўздоўж дзвярэй, адна за другой, па крузе. У руках у мяне матрац, падушка, прасціны. Спыняемся, адчыняюцца дзверы №3, і я заходжу ў камеру. Нікога. Два жалезных «шканары» з жорсткімі прутамі, дзве табурэткі, уманціраваныя ў сцяну. Такі ж стол. У кутку пластыкавае вядро з вечкам. На тумбачцы стаіць паднос: бульба, селядзец, сок. Маленькае акенца з выглядам на цагляную сцяну за падвойнымі кратамі ў выглядзе напысніка звязвае са знешнім светам. Дзверы з ляскам захлопваюцца. Падаю на матрац ды імгненна падаю ў сон.



ххх

Прачнуўся ад таго, што ў камеру ўвайшоў старшы прапаршчык і запатрабаваў даклад. «У камеры адзін чалавек, лістоў і заяў няма, шпацыр — 1 гадзіну. Дзяжурны па камеры Аліневіч», — так гучала кожны дзень. Цягнуліся гадзіны... Заняцца было рашуча няма чым. Дзікі холад і скразняк, але захутацца коўдрай нельга. Для тых, хто трапляе сюды без цёплых рэчаў — гэта катаванне. Асабліва адчуваецца адсутнасць абутку. Ногі прадзьмувае ў любых шкарпэтках, нават вязаных. Дапамагае толькі ўкручванне стоп у швэдар. Але гэта — дробязі. Самае важнае — вакол пастаянная цішыня, адсутнічае час. Часам даносяцца крокі, рыпанне наручнікаў, ляск «кармушак» (вертыкальнае вакенца ў дзвярах для падачы ежы), «маяковыя» апавяшчальныя ўдары ў дзверы, свіст і шэпт кантралёраў (яны не размаўлялі!).

За некалькі дзён пачынаеш лавіць і распазнаваць любыя гукі. У суткі кармушка адчыняецца некалькі разоў: сняданак, абед, вячэра, лекі. Дзверы адчыняюцца 4 разы: раніцай і ўвечары ў прыбіральню, яшчэ раніцай на абыход дзяжурнага, адзін раз на шпацыр (калі ёсць). І так месяцамі, у некаторых гадамі з кругласутачным люмінесцэнтным асвятленнем.

Поўная невядомасць, дзе я і што далей. Гадзіннік забралі. Дні змяшаліся... Прачынаешся і засынаеш, не ведаючы, ні як доўга спаў, ні часу сутак.

Што такое прытомнасць арыштанта ў першыя дні? Гэта — рой крэатыву ўяўлення пад каталізатарам падсвядомага жывёльнага страху. Толькі сталыя фізічныя практыкаванні прыводзілі ў пачуццё рэальнасці. Ізаляцыя... Як гэта? Жыццё чалавека сплятаецца з тысячы сацыяльных нітак: зносіны, абавязацельствы, планы, праца, нават салата ў халадзільніку — усё мае нітачку ў нашай свядомасці. І ў адзін момант ты пачынаеш вылузвацца з гэтага трывалага насцілу. Не адразу, а паступова. Раптам узгадваеш пра нейкія справы ад больш аператыўных да менш, розум пачынаецца як бы ўздрыгваць, кідацца, што трэба нешта рабіць. Ты спрабуеш ухапіцца за ніткі, не выпусціць, неяк увязаць па-новаму, але замест гэтага губляеш адну за адной усе і падаеш у бездань пустэчы. Гэта яшчэ не самае страшнае: тут хоць бы бачыш, што страціў.

...У гэтым апраметным вакууме першая перадача і першы ліст ад блізкіх — як прамень святла прабівае змрок і абпальвае цяплом. Памятаю, як выцягнуў з пакетаў цёплыя шкарпэткі і шарсцяную коўдру. Захутаўся ў яе і тут жа праваліўся ў сон з адчуваннем дома і бацькоўскага клопату...

«...У мяне ёсць пра што з вамі пагаварыць», — сказаў сівы, але моцны палкоўнік з 4-га аддзялення КДБ. З акна самага далёкага кабінета адкрываўся раптоўны від начнога горада, цэнтральнага праспекта Мінска. Не паверу, што пасля камеры на кагосьці гэта не зрабіла б уражання. Так блізка, і так далёка, даўжынёю ў гады... Гарбата, печыва, пернікі, іншая абыходлівасць, як у фільмах.

«Вы ведаеце, чаму вы тут?» — прагучала падступнае пытанне, як гэта рабіла інквізіцыя стагоддзі таму. «Хацелася б ведаць для пачатку, дзе я знаходжуся», — адказаў я. Гэта не турма, дзякуй Богу, а СІЗА КДБ. Ёсць розніца. Амерыканка, як кажуць у народзе. У 30-я гады тут было расстраляна больш за 30 тыс. чалавек. «Сумна, але запэўніваю вас, ні я, ні мае калегі нават у думках не могуць дапускаць больш такога», — працягваў палкоўнік.

Тры дні запар размовы да ночы — пра анархічны рух, метады, асабісты выбар, сэнс жыцця і г.д. Палкоўнік цікавіўся такімі рэчамі, як «фінансаванне», «лідары», «замежныя сувязі» — ніхто ўжо не верыць, што людзі могуць нешта рабіць самастойна, з ідэйных меркаванняў. На трэці дзень усё скончылася пытаннем: «А ці могуць анархісты і ўлада ісці разам да светлай будучыні? Ці хацелі б вы стварыць уласную арганізацыю? «Тут, як пстрычка, у памяці ўсплыў фрагмент з «Дзённіка крыніцы» (гісторыя-прызнанне завербаванага КДБ гамельчука Сяргея Гаўрыліна — Т. Ш.), дзе праз такую прапанову і адбылася вярбоўка! «Пасля заканчэння тэрміну я збіраюся заняцца пытаннямі альтэрнатыўнай энергетыкі», — павольна, слова за словам, адчаканіў я. Мой адказ моцна засмуціў палкоўніка... Па дарозе ў камеру ўспомніўся Маякоўскі і яго знакамітае: «я лепей у бары блядзям буду падаваць ананасная ваду...»

... Першы шпацыр пад мокрым снегам, у дзіравых пантофлях з тканіны. Шпацыр — гэта трохметровыя суровыя сцены, дворык тры на шэсць крокаў (!) і краты з калючым дротам пад электрычнай напругай. Першы раз надоўга адбівае жаданне выходзіць зноў, але роўна да таго часу, пакуль не прыходзіць разуменне таго, што неба, хай і ў клетачку, лепш, чым нязменная брудна-белая столь з нязменным святлом 24 гадзіны на суткі...



ххх

Праз некалькі дзён пачаліся следчыя дзеянні: тры вочныя стаўкі з людзьмі, што далі сведчанні. Цепліцца надзея, што гэтыя людзі не асмеляцца паўтарыць іх проста ў твар. Арсэн – зусім прыгнечаны, Веткін хавае вочы і гаворыць, як недарэка. Дзяніс моцна хвалюецца, але глядзіць у вочы. У любым выпадку, трэба устрымацца ад ацэнкі да суда.

Канешне, вочныя стаўкі пакідаюць цяжкае пачуцце. Атрымліваецца, усё мае свой кошт. Пакуль што зразумела адно: я папаў і папаў надоўга.

***


«З рэчамі на выхад!» — прагучала распараджэнне кантралёра. Скончыліся два тыдні адзіночкі, зараз — у іншую камеру. Заходжу, вітаюся. Перада мной стаяць людзі, самыя звычайныя людзі з чалавечымі тварамі. Неяк не так я ўяўляў сабе крымінальнікаў. Падыходзіць хлопец і пытаецца: «За МТЗ ганяў?» Кажуць, што свет цесны. Але хто б мог падумаць, што я сустрэнуся ў СІЗА КДБ, дзе ўсяго 18 камер на 60 месцаў, з чалавекам, з якім некалькі гадоў ганяў за МТЗ РІПА! Сапраўды, цесны свет!

Настрой палепшыўся. Макс — 22 гады, Кірыл — 29 гадоў, Уладзімір — 55 гадоў. Паскакалі дні-тыдні... Сядзець у кампаніі адэкватных людзей значна лепш, чым у адзіночцы. З пункту гледжання побыту вырашаецца процьма пытанняў па недахопу тысячы дробязяў. Часнык, цыбуля, мыла, паста, запалкі, кіпяцільнік, ручка, аловак, ліст паперы, капэрта, таз, ніткі, усякія мыльна-рыльныя прыналежнасці... Усё не запомніш. Але больш важна, гэта атрыманне ўяўлення пра далейшыя перспектывы знаходжання за кратамі. Як і што вырашаецца з адміністрацыяй, якія працэсы адбываюцца ў следча-судовай сістэме, чаканыя тэрміны папярэдняга расследавання, артыкулы КК, якія пагражаюць па справе. Зрэшты, цэласны погляд на сваё бягучае становішча. Але самае галоўнае, гэта пачуццё калектывізму.

Вельмі хутка выпрацоўваецца арыштанцкая салідарнасць, хоць у амерыканцы ўсталяванай зэкаўскай культуры няма. Практыкуюцца ўсе натуральныя імкненні чалавека да зносін, узаемадапамогі, пачуццё датычнасці, гульні, жарты, і, вядома ж, смех. Бяда збліжае, і прыкметна, як чалавек, які быў на волі індывідуалістычным, замкнёным, становіцца больш сацыяльным і адкрытым. Гатаванне ежы, прыборка, памыўка, нават простае перасоўванне па камеры або строем патрабуе пастаяннай аглядкі на іншых. Адным словам, сыходзіць першасны страх перад невядомасцю і суровасцю турмы. Бо самы галоўны вораг — гэта ўласнае ўяўленне. Неўзабаве акалічнасці прымусілі пераканацца ў праўдзівасці гэтага сцвярджэння. Усе мы, зняволеныя амерыканкі таго часу, пераканаліся ў гэтым.

Ад родных і сяброў, таварышаў і незнаёмых прыходзілі лісты са словамі падтрымкі і салідарнасці. Адбылася сустрэча з адвакатам. З сабой ён прынёс часцінку абсалютна чужароднага гэтаму каменнаму вакууму свету, таго, што ён ставіцца да мяне па-сяброўску. Гэта натхніла мяне і яшчэ больш умацавала ў думцы, што я не адзін. Пачуццё ўпэўненасці ў сабе абсалютна дамінавала і душыла галасы адчаю і жалю пра паламанае жыццё, кар'еру, побыт і іншыя дробязі жыцця. Што хаваць, першы час пра гэта думае кожны. Пытанне ў тым, скончацца гэтыя думкі ў гэты самы «першы час» ці будуць і далей катаваць душу.

ххх

Вынікі прэзідэнцкіх выбараў 19 снежня мы даведаліся ноччу, калі ў камеру паднялі пятага чалавека, Алега Корбана. Высветлілася, што дзясяткі тысяч людзей выйшлі на вуліцу, і адбыліся сутыкненні каля Дома ўрада. Неяк не верылася...



На наступны дзень мы ўбачылі дзясяткі выгабляваных па крузе драўляных шчытоў-«конак». Большая частка з іх мела самы свежы выгляд, што падштурхоўвае да яшчэ адной думкі... Адно стала ясна дакладна: масавыя затрыманні. У той жа дзень Алега забралі. Замест яго паднялі Анатоля Лябедзьку, старшыню АГП. Вопытны палітычны дзеяч, ён шмат дзе паспеў пабываць і паўдзельнічаць у шматлікіх справах. Праўда, гэта ніяк не перашкодзіла яму зрабіць нас у даміно і іншыя гульні, з якімі ён быў добра знаёмы, мабыць, па ізалятарах. На знак пратэсту Лябедзька пачаў галадоўку і мужна трымаўся да Новага года.

Тады панаваў настрой, што ўлада вырашыла троху прыстрашыць апазіцыю і патрымаць пад замком дзён дзесяць. Самая вялікая поскудзь, якая малявалася ва ўяўленні на той момант, была ў тым, што людзей маглі не адпусціць да свята, пакінуць у турмах на пару дзён даўжэй. Але нават такая думка здавалася амаль неверагоднай. Мы зусім не надавалі значэння з'яўленню аховы ў штурмавых масках. Неяк выглядала лагічна, што калі СІЧУ моцна перапоўнена, то даслалі ўзмацненне штатнаму персаналу. Мы не ведалі, што азначае ўвод спецназа ў турму. Вопытных зэкаў сярод нас не было...

Але тады яшчэ на выраз «мордой в пол» мы ў гневе агрызаліся, а хамства і грубасць спісвалі на тое, што гэтых грамілаў узялі з якога-небудзь АМАПа. Нават калі нас паставілі на расцяжку падчас ператрусу, спецыяльна вывеўшы для гэтага ў спартзалу, мы ўспрымалі гэта як гнілыя панты, грубыя спробы прыстрашыць, танны фарс, які вось-вось скончыцца. Бо ўся грамадскасць глядзіць цяпер, як разгортваюцца падзеі, увесь Захад пільна назірае за Беларуссю.

Ілюзіі развеяліся, калі ў нас забралі тэлевізар, калі сукамерніка Уладзіміра ахова ледзь не давяла да сардэчнага прыступу (на скаргі адказалі: «Памрэ — вынесем»), калі ў дворыку сталі прымушаць 2 гадзіны хадзіць па коле, калі а 10 гадзіне вечара 31-га снежня Лябедзька сышоў з усімі рэчамі, а праз паўгадзіны яго вярнулі назад... Змянілася СІЧУ, змянілася краіна. Улада зрабіла выразны крок у бок адкрытай дыктатуры. Дэманструе сваю ўпэўненасць ва ўласнай сіле, непахіснасці, беспакаранасці.

Новы Год быў самым неверагодным навагоднім святам у маім жыцці. Нават у фантастычным сне я не мог і ўявіць, што сустрэну 2011 год у засценках КДБ у гэтакай мудрагелістай кампаніі, з кока-колай і шакаладным торцікам на стале, дакладней тумбачцы, пад акампанемент старых песень і з цьмяным чаканнем грандыёзнага шухеру.

На правах старэйшага Уладзімір сказаў тост з серыі «Як цудоўненька, што ўсе мы тут сёння сабраліся!» Лябедзька быў нешматслоўны: «Ну, жыве Беларусь»!

ххх

2011-ы пачаўся змрочна. Першага студзеня на шпацыры мы з Максам намалявалі снежкамі смайлік і слоган «Vivat anarchia». Толькі вярнуліся ў камеру, як у кармушкі з'явілася галава кантралёра з пытаннем: «І хто ў нас тут мастак?». Я ўзяў на сябе і пайшоў заціраць назад адзін. Памылка. Неяк не звярнуў увагі на эскорт з двух масак, якія зайшлі за мной на двор. Раптам яны загадалі зняць швэдар (бабуля вязала) і ім жа сцерці снежныя майстэрствы. Зразумела, я адмовіўся. Тут жа атрымаў дубінкай у галаву. Першыя секунды я быў у шоку, не мог паверыць, што яны сур'ёзна разлічваюць, што нармальны чалавек будзе распранацца ў мароз і драіць сваёй шмоткай гэтую брудную шурпатую сцяну. Але менавіта гэтага яны і хацелі!



Загад — адмова — удар, загад — адмова — удар... Білі ў галаву, па вушах, па шыі, у пах, пад калена, у зубы, вочы. Кроў закiпела, кулакі сціснуліся самі сабой. Убачыўшы такі паварот, маскі адышлі на пару крокаў і ўсталі з дубінкамі наперавес, аралі, каб расціснуў кулакі, але я іх ужо не чуў. Сітуацыю разруліў дзяжурны, які нечакана з’явіўся за іх спінамі. Пры ім яны не пасмелі працягваць. Унутры ўсё гарэла... На зваротным шляху пры лесвіцы зноў тармазнулі. Тыя ці іншыя, не разабраў. Патрабавалі па камандзе схіліць галаву. Адмова. Магутны удар у галаву, па шыі ззаду. Адмова. Зноў комплексны падыход. Адмова. Дарэшты выведзены з сябе каральнік закрычаў: «Ты што, ідэйны?!».

—Так, ідэйны.

— Не разумею, ты — злодзей, ці што?!

— Не.


— Так, б..., за якую ты ідэю?!

— За свабоду я!

А вертухай усё крычаў: «Б..! Ідзі на х... адсюль!!!»

Гістэрычка.

Раніцай наступнага дня экзекуцыя працягнулася. Вычапілі на зваротным шляху з сарціра. На гэты раз маскі сабраліся ўсе разам, чацвёра ці пяцёра. Перагарадзілі дарогу, каманда — апусціць галаву. Адмова. Пару ўдараў, нуль рэакцыі. Ставяць на расцяжку каля сцяны. Пацікавіліся, ці буду далей адмаўляцца. Адказ станоўчы. Рэзкі ўдар па нагах, падаю як падкошаны на калені і локці. Дручкі, ногі...

Хапаюцца падняць, але дах ужо сарвала, у вачах — чырвоная заслона. Гэта ўжо не я. Адбіваюся ад захопаў, кручуся на падлозе як ваўчок. Скручваюць, пстрыкаюць бранзалеты. Цягнуць у спартзалу. Ставяць на вельмі жорсткую расцяжку, упёршы галавой у сцяну. Расцягваюць ногі берцамі, на галёнцы падэшвай ірвуць скуру. Б'юць пад дых, туды-сюды, але болю ўжо не адчуваю. У крыві ільвіная доля адрэналіну. Падносяць да твару ўключаны электрашокер. Страшна, але толькі мацней сціскаю зубы. Перамовы. Сыходзімся, што буду толькі апускаць позірк пры камандзе «галаву ўніз». Хоць нешта. Цішком мажуць ранкі — перакісам вадароду, мабыць.

Яшчэ праз суткі запісваюся ў медпункт, каб зняць пабоі. На лбе — гематома, калені і локці разбітыя. На галёнцы — шнар. Вусны, вуха... больш чым дастаткова. Аднак замест лекара ўся камера ідзе на прыём да начальніка СІЧУ. У прасторным, добра ўладкаваным кабінеце сядзеў чалавек невысокага росту, але з уладным і самаўпэўненым тварам. «Вы — тэрарыст?» — жорстка спытаў палкоўнік Арлоў. «Не». Навошта вы збілі дваіх кантралёраў? У мяне вось рапарта ляжаць. Аднаму прыйшлося бальнічны даваць. У іншага — рука пашкоджаная». Во як!

Распавядаю ўсё, як было, але начальнік толькі ўхваліў дзеянні сваіх падначаленых. «Тут як у войску, — працягваў Арлоў. — Дысцыпліна патрабуе пакарання нават невінаватых. Мне патрэбны парадак і не патрэбныя праблемы. Самі бачыце, з якімі выпрабаваннямі краіна сутыкнулася».

Па дарозе назад да мяне стала даходзіць, што тут усё схоплена, і гэтыя падзеі не былі выпадковасцю. Як і само з'яўленне Арлова, які замяніў ранейшага начальніка СІЧУ акурат пасля выбараў. Стала зусім змрочна.

ххх


Дні і без таго бязрадасныя сталі ператварацца ў катаванне. Усё пачыналася раніцай а 6-й гадзіне, з рову масак, калі людзей выганялі ў сарцір. Рэзкія ўдары дубінкамі па сценах, парэнчах, падлозе, пастаянныя крыкі: «Галаву ўніз!», «Жывей!», «Бягом!» з тонам эсэсаўца, які гарлапаніць «шнэль!» габрэям у Аўшвіцы ля газавых камер. Ляск дзвярэй і тое ж самае з наступнай камерай. Усё разам гэта стварала гучную і жорсткую какафонію, якая падаўляе волю і сілкуе страх.

Пасля ранішняга абходу дзяжурнага ўсё паўтаралася. Спачатку а палове на дзявятую, калі на шпацыр выходзіла першая змена, затым кожныя 1–2 гадзіны аж да паловы на першую, калі вярталася апошняя змена. З часам мы сталі заўважаць, што на адных гарлапаняць моцна, на іншых — сярэдне, на трэціх — зусім не крычаць. Дыферэнцыраваны падыход. З 13 да 15 — абед. Пару гадзін адпачынку.

Пасля трох гадзін дня пачынаецца другі заход: шмон. Калі раней ператрусы праводзіліся раз у паўтара месяца, то зараз гэта ператварылася ў штотыднёвую працэдуру (канкрэтна ў нашай камеры). Звычайна нас выганялі ў спартзал, дзе мы павінны былі распрануцца і прысесці некалькі разоў. Пасля прамацвання адзення ставілі на расцяжку да сцяны, часцяком з выгнутымі на тыльны бок далонямі, як пэзэ (пажыццёва зняволеныя). Аднойчы мы з Максам прастаялі так паўгадзіны пакуль ішоў ператрус. Памятаю, першы раз стаялі «весела» пяць хвілін, але і гэта — катаванне, пасля якога з цяжкасцю ўдаецца паварушыць нагамі. Пасля 30 хвілін ужо наогул нічога не хочацца. Трымаешся, абы ў прытомнасць не ўпасці, а пад нагамі лужына ўласнага поту і дрыжыкі дзікія ў руках.

А 16.30 другі вывад у сарцір. Усё тое ж самае па ранішняй схеме. І зноў шмон да 18.00. Вячэра. А 20.00 заступае новая змена, якая таксама спрабуе паспець правесці «мерапрыемствы». Тут звычайна тузалі на т. зв. «асабісты дагляд». Гэта азначала збор усіх рэчаў, скручванне матраца з бялізнай, пакоўка прадуктаў і т.п. Затым, з усімі бауламі спускалі ў спартзал, прычым асобна занесці рэчы дазвалялі толькі ў першыя дні, пасля прымушалі несці на сабе адразу ўсё. Кантралёры вытрэсвалі сумкі, абшуквалі шмоткі, Лісты, пакеты, зноў прысяданні. Прычым увесь час падганяюць «Жывей!», «Хутчэй!». Не спадабалася хуткасць выканання, яшчэ раз па крузе. Назад рэчы не складалі, а запіхвалі. Бо часу было мала. На чарзе стаялі многія іншыя.

Потым пачыналася самае складанае — дарога назад. Спачатку мы хадзілі крокам, затым — бегам. У выніку прыйшлі да шматразовым забегаў. Па камандзе, загрузіўшыся кешарамі і матрацам з прасцінкаю, якая вечна выпадае, трэба было бегчы ўверх па вузкай крутой лесвіцы. Амаль на фінішы карнікі спынялі і прымушалі спускацца ўніз. І зноў наверх... Гэтага не вытрымае нават вельмі фізічна моцны чалавек! Дапаўзаеш да нараў упараны, як конь, і нават не раскладаешся — так усё становіцца абыякава.

Закатаваўшы «цялесна і душэўна», карнікі прымаліся за мозг. З 18.00 да 22.00 па мясцовым «СІЗА ТБ» (звычайнае ТБ адключылі яшчэ ў снежні) пачыналі круціць усякія праграмы, з якіх 90% складалі самы сапраўдны шлак. Містыка, псеўдагісторыя, чачэнскія баевікі, тэрарысты, палітыканы, наркаманы, габрэйская змова, даляр-крывасмок... Усё б нічога, але гэта паўтаралася кожны дзень. Дзясяткі разоў адно і тое ж. Яны дзяўблі мозг трывожнасцю, пачуццём небяспекі. Разлік будаваўся, мабыць, на выпрацоўку неўрозаў, у першую чаргу, неўрастэніі. Гэта ТБ-замбаванне было горш за ўсё. Часам даводзілі да панікі і самаразбурэння. Акрамя гэтага, трансляваліся праграмы адкрыта ультраправага зместу. Паказвалі фільмы «Расія з нажом у спіне» і да т.п. Гэта выглядала зусім па-ідыёцку, калі зэкаў пераконваюць, што Пуцін — габрэй, а Расія — сіянісцкая дзяржава. Перыядычна заходзілі кантралёры ў суправаджэнні масак з дубінкамі ў руках. Правяралі, ці глядзім. З часам сталі хітрыць, рабілі гук фонавым, а пасля адключалі зусім.

Шпацыр у дворыку — 1–2 гадзіны — быў аддушынай, нягледзячы на панурыя матава-шэрыя сцены і памер 3 на 6 крокаў (былі дворыкі і меншыя). Кантора на вышцы ўключала радыё (пазней адключылі зусім) або дыскі, часам з цалкам прыстойнай электронікай. Але і тут карнікі здолелі папсаваць нам жыццё: прымушалі хадзіць па крузе, першы час з рукамі за спіну. Адмаўляешся — адводзяць назад у камеру. У выніку частка арыштантаў зусім адмовілася выходзіць. Сталі прымушаць. Вельмі не проста хадзіць 2 гадзіны па крузе, калі ўжо праз 15 хвілін зямля пераўтвараецца ў ледзяной каток. Натуральна, лёд ніхто і не думаў пасыпаць пяском. Толькі праз некалькі тыдняў, калі снег пачаў раставаць і людзі падалі ў гэтай слізкай жыжцы кожны дзень, пясок з'явіўся.

Лісты зніклі рэзка. Яшчэ ў снежні я паспеў атрымаць цэлы стос, але са студзеня ўсё стала амаль ніяк. Даходзілі толькі асобныя лісты ад асобных людзей: бацькоў, родных, пары сяброў і разавыя лісты ад таварышаў, дзе па тэксце складана было зразумець, што гэта — палітычныя. У залежнасці ад паводзінаў, зместу гутарак у камеры, лісты ішлі ад некалькіх дзён да месяца. У сярэднім, два тыдні для тых, што з Мінска ў Мінск.

Лісты — падступная штука! Яны выдатна падымаюць настрой, асабліва, калі апісваюць розную драбязу з нармальнага паўсядзённага жыцця. Але вераломства ў тым, што карнікі, рэгулюючы плынь і фільтруючы пошту, могуць ствараць хлуслівае ўражанне пра сапраўднае стаўленне людзей да цябе, пра рэальнае становішча справаў на волі. Напрыклад, пішуць некалькі прыкладна роўных па адносінах людзей, але прапусцяць толькі аднаго, а потым і яго абразаюць. Вось і пачынае здавацца, што на цябе забыліся і нікому ты не патрэбны. Ці могуць сабраць запар некалькі лістоў з негатыўнай інфармацыяй. Гэта цяжка. Вядома, розум тысячу разоў паўтарае, што гэта — падстава і не трэба браць да галавы, але чарвячок сумнення точыць падсвядомасць. Ад гэтага нельга ўцячы. На гэта і ідзе разлік.

Ва ўмовах інфармацыйнага вакууму выбарчая падача інфармацыі ўплывае незалежна ад таго, хочаш ты ці не. У гэтай сітуацыі неабходна паўтараць як малітву «Прыйдзе час, і я даведаюся ўсё, як было», што я і рабіў штодня. Нягледзячы на тэхналогіі фільтрацыі, сёе-тое яны выпусцілі. Вестачкі ад сяброў, якія я паспеў атрымаць у самым пачатку, далі мне дадатковую кропку апоры. Сябры... Колькі гадоў сумеснага шляху, вясёлых тусовак, адвязных прыгод, душэўнага разумення. Здавалася, што гэта будзе вечна. Хто мог думаць, што замест штурму драўляных сцен ралявога замка ў кальчугах і шлемах вы будзеце штурмаваць засценкі гэтага «чырвонага дома» лістамі з волі. Кожнае пасланне са словамі падтрымкі, што я атрымаў, апынулася бясцэнным. Гэтыя словы бударажылі памяць, не давалі забыцца, кім я быў і хто я ёсць, не дазвалялі карнікам ляпіць з мяне сляпое паслухмянае пудзіла.

ххх

У пачатку студзеня ў камеры адбыліся перастаноўкі, якія вызначылі будучы склад выпрабавальнага вальера № 4. Валодзю і Лябедзьку прыбралі, а на замену даслалі Малчанава Саню і Фядуту Аляксандра. Абодва — палітычныя.



Малчанава ўзялі ў першыя дні студзеня ў Барысаве. «Апазнаны» па відэакамерах. Вонкава ён выглядаў хваравіта хударлявым студэнтам-ідэалістам. І можа быць, таму яго прэсавалі асабліва жорстка. Ён рэгулярна падвяргаўся марш-кідкам. Яго часцяком чаплялі за шыю і галаву, аралі і зневажалі. Чэкісты з першага дня ўзялі яго ў актыўны абарот і выціснулі пакаянне на камеру і прызнанне віны. Памятаю, дзверы адчыніліся і ў камеру ўвайшоў адзін з масак — без маскі (!) — з дубінкай наперавес. Мы думалі, зараз будуць маскі-шоў (масавае збіццё ўсёй камеры), але ён вычапіў аднаго толькі Саню і вывеў яго з камеры. Прычым з такім выглядам, як быццам бы на расстрэл. Пытанне Кірыла: «Мужыкі, што будзем рабіць?» павісла ў паветры.

З часам мы даведаліся Саню з іншых бакоў. Удзельнік дэмакратычнага руху з юных гадоў, да сваіх дваццаці гадоў ён паспеў шмат дзе засвяціцца. У вольны ад палітыкі час захапляўся сталкерствам і чытаннем. Такі станоўчы лад жыцця прывёў да таго, што Малчанаў стаў свайго роду тэлезоркай плошчы 19 снежня. Былі зафільмаваныя і зрыў дзяржаўнага сцяга з будынка КДБ, і размахванне бел-чырвона-белым сцягам на даху снегаўборачнага трактара... Пасля кожнага прэса Саша не адчайваўся, а мацюкаў чэкістаў на чым свет стаіць, хоць ведаў, што камера праслухоўваецца і вядзецца відэаназіранне.

Аляксандр Фядута апынуўся 46-гадовым мужчынам у акулярах. Наколькі буйны ў целе, настолькі буйная палітычная фігура. На выбарах і агулам. А быў ён паліттэхнолагам і адным з кіраўнікоў штаба кандыдата ад апазіцыі Някляева. Ён ствараў уражанне вялікага гуманіста XVIII стагоддзя і таямнічага шэрага кардынала. Аляксандр ледзь не ночыў на допытах. 8–12 гадзін у інквізітараў былі стабільна яго. Нягледзячы на быццё яго ў ролі палітычнай акулы, мы хутка паладзілі. Калісьці Аляксандр быў школьным настаўнікам, правадыром камсамола, журналістам, які сустракаўся з Горбі. Затым адным з верхаводаў брыгады Лукашэнкі, а цяпер стаў яго вязнем. Акрамя палітыкі, Аляксандр апынуўся прафесійным літаратарам і выдатным апавядальнікам. Гэтую рысу мы актыўна эксплуатавалі. Успамінаецца, як уся камера пасля адбою, прытаіўшы дыханне, слухала «Графа Монтэ-Крыста» ў пераказе. Было цікава назіраць за асобамі сукамернікаў, калі граф ажыццяўляў чарговы акт помсты. Напэўна, кожны круціў у сваім уяўленні сваю сітуацыю, прымяраючы на сябе ролю графа.

Чым больш нас прэсавалі, тым грамчэй у камеры гучаў смех, тым больш актыўна мы гулялі ў настольныя гульні. Супрацьстаяць таму жаху дапамагала выключная камерная салідарнасць. Конскі смех і чорныя жарты служылі спосабам псіхалагічнай абароны, бо розуму мірыцца з тым, што адбываецца, было немагчыма.

У харчовым плане быў пабудаваны камунізм у асобна ўзятай камеры. Як правіла, да абеду і вячэры прысаджваліся за стол (дакладней, тумбачку, засланай газетай) усе разам. Звычайна Кірыл, а пазней і я, рыхтаваў салату. Наразаліся гародніна, цыбуля, зеляніна, часнык, хлеб, сала і каўбаса. Пасля, я ўсё ж такі вярнуўся на вегетарыянскія цвярдыні і нават сагітаваў Макса. Чай, кава, печыва, прысмакі, садавіна таксама збольшага абагульняліся. Кожны проста выконваў меру з дэфіцытным прадуктам, і праблем не ўзнікала.

І ўсё ж такі, з узмацненнем здзекаў з боку карнікаў, здараліся дні, калі праз страх і роспач ніхто амаль не размаўляў. Мы супраціўляліся: усё часцей размаўлялі шэптам у мёртвай зоне, схаванай ад відэакамеры. Калі нас прымушалі перасоўвацца бегам (абавязкова з рукамі за спінай і апушчанай галавой), мы ставілі наперад Фядуту. Такім чынам, ніхто не адставаў і апошняга не падганялі дубінкамі.

Карнікі спрабавалі разбурыць салідарнасць. Як быццам адмыслова праводзілі шмон або «асабісты дагляд» падчас настольнай гульні, калі ў запале азарту мы забывалі пра ўсё. Ці адных шманаюць, а іншых — не, каб выклікаць зайздрасць і падазрэнне. На арыштанцкім жаргоне гэта называецца «повестись на мусорские мармыли». Мы не вяліся, але на ўзроўні падсвядомасці ўсё роўна заставаўся асадак. На гэта і быў разлік, як аказалася пасля. У ход пускаўся і падман.

Так, пасля чарговага допыту, Фядута з парога заявіў: «Мужыкі, што я такога зрабіў? Чаму вы напісалі заяву на адсяленне мяне ў іншую камеру?» Мы нават асалапелі ад гэткай нахабнай хлусні. Зрэшты, няма чаму дзівіцца: нашай камерай і раней палохалі як прэс-хатай наркаманаў і тэрарыстаў. Не варта думаць, што такі падман праходзіў на чалавечай дурасці і даверлівасці, бо майстар-клас маніпуляцый паказваў сам новаспечаны начальнік СІЗА, палкоўнік Арлоў.

Выклікі да гаспадара «амерыканкі» — асобная тэма. Ва ўсім гэтым дурдоме толькі яго кабінет уяўляў сабой лагуну супакою і міру. Звычайна ён сустракаў вельмі добразычліва, умеў цікава гаварыць і слухаць. Распавядаў, што ўдзельнічаў у аперацыях у гарах, сядзеў дзесьці ў азіяцкай турме, не п'е, не паліць. Нават неяк не верылася, што менавіта ён катуе нас, гуляецца, як кот з мышамі, дырыжуе ўсёй гэтай трагікамедыяй. Ён не рабіў тапорных памылак, як простыя оперы. Ён мог цішком пацікавіцца меркаваннем пра сукамернікаў. Памятаю, як ён прапаноўваў паглядзець фоткі, дзе, маўляў, адлюстравана, што Лябедзька не выконваў галадоўку. Тут ён даў маху, бо гэты фокус ён праварочваў з кімсьці іншым, яшчэ раней. У тым выпадку кампутар «раптоўна» падвіс пры спробе адкрыць фотаздымкі. Тое ж самае адбылося і са мной, так што я не здзівіўся. Да таго ж я асабіста бачыў, як Лябедзька за некалькі дзён прыстойна саслабеў, пачаў хістацца, нават твар ягоны збялеў.

Арлоў казаў пра сітуацыю ў турме як пра «адказ на той выклік, з якім сутыкнулася краіна». Ён параўноўваў апазіцыю з французскімі рэвалюцыянерамі, якія падводзяць акалічнасці да тэрору, і «невядома, чый тэрор будзе горшы».

Увесь час мне даводзілася быць у максімальным напружанні: сачыць за кожным словам, сачыць за ходам думкі (яго і сваёй), сачыць за дыялогам у цэлым. Гэта вельмі не проста. Заўсёды ёсць небяспека выказаць меркаванне або нейкую дэталь, якую ён для праўдападобнасці зможа ўплесці ў размову з іншымі вязнямі, пасеяўшы тым самым сумнеў і разлад. Не гаварыць з Арловым было немагчыма. Неаднаразова я ішоў з думкай звесці размову да аднаскладовых адказаў, але раз за разам Арлову ўдавалася разгаварыць мяне. У кабінеце знаходзіўся прыгожы сервіз, пернікі, каньяк — усё як у фільмах.

Ніякай гарбаты з карнікамі! Я так адразу і заявіў, і паўтараў кожны раз, калі начальнік прапаноўваў. Людзі чамусьці думаюць, што гэта — драбяза. Маўляў, калі мент паводзіць сябе культурна і прыстойна, то можна і гарбатку паганяць. Тым самым прызнаюцца дапушчальнымі ўсе тыя здзекі і падман, якім падвяргаюць зняволеных. Турэмшчыкі дзеляцца на два тыпа: кепскія і вельмі кепскія. Гэта — аксіёма. Любое абыходніцтва з іх боку ёсць элементам павуціння, закліканага выклікаць падсвядомы давер.

Я прымаў контрмеры. У якасці абароны, гледзячы на начальніка напалоў пасмешліва, я паўтараў у думках раз за разам: «Гэта ён цябе душыць, зневажае, прыносіць боль блізкім мне людзям. Ён — вораг. Усё, што ён кажа, хлусня». Арлоў адкрыта абмяркоўваў метады катаванняў, маральны бок справы. Ён сцвярджаў, што яго мэтай з'яўляецца прымусіць нас сумнявацца. На маё пярэчанне, што мы яшчэ не асуджаныя, ён нічога не адказаў. Зрэшты, ужо тады было ясна, што чалавек вінаваты для іх не тады, калі суд выносіць свой вердыкт, а калі чалавек трапляе пад падазрэнне. Яны ж не могуць памыляцца! КДБ. Куды ўжо простым смяротным да іх!

З размоваў мне стала вядома, што яны практыкуюць індывідуальны падыход да кожнай камеры і да кожнага чалавека. Усё выразна планіравалася: калі, дзе і колькі разоў. Як праводзіць шмон, каго падвяргаць персанальнай экзекуцыі, дзе пакінуць святло на ноч, дзе забараніць паліць. Нават каго закрануць у страі падчас прагонаў у туалет ці на шпацыр. Арлоў пры мне тэлефанаваў кудысьці і даваў інструкцыі, каб Малчанава два дні не чапалі. Ну і, вядома, ж камеры ператусоўвалі, каб ускладніць ці палегчыць жыццё.

«Свет — гэта зграя ваўкоў. І больш моцная зграя заўсёды спрабуе ўрваць у меншага суседа. Я атаясамліваю сябе са сваёй зграяй, і яе дабрабыт — ёсць дабрабыт маёй сям'і, блізкіх, супляменнікаў», — разважаў Арлоў пра свой светапогляд.

На гэтыя патрыятычныя довады мне было, што сказаць: «Класіка фашызму. Пачытайце Мусаліні, вам спадабаецца».

Так, карціна цывілізацыі такая, як ёсць сёння, не паспрачаешся. І з ваўкамі ўсё ясна. Толькі, што ў вашым свеце рабіць простым антылопам, якія цягнуць гэтых ваўкоў на сваім карку?

Падобна на тое, што антылопам застаецца толькі араць і сядзець, выконваць харчразвёрстку, здаваць скуру на ваенныя рамяні і ранцы. Ну а пакуль антылопаў у залежнасці ад паводзінаў вадзілі да начальніка альбо культурна, без кайданкоў, альбо «ластаўкай». Гэта калі кайданкі захлопваюць за спінай і выкручваюць рукі ўверх настолькі, што пры жаданні можна пацалаваць уласныя чаравікі. І так па калідорах, па прыступках, зноў такі нібы пэзэшнікаў. Аднойчы забыліся інструкцыю наконт мяне. Тэлефанавалі начальніку, удакладнялі, як менавіта весці. «Я вам учыню Гуантанама тут», — пагражаў Арлоў. Так Амерыканка стала Гуантанамкай.

Xxx
У канцы студзеня ў камеры стала зусім паныла. Я бавіў час за энцыклапедыяй па псіхалогіі, якую мне такі купілі праз некалькі тыдняў пастаянных заяваў. Па вечарах вучыўся маляваць паводле дасланага бацькамі дапаможніка. Ці адціскаўся ад падлогі або на нарах, як на брусах.

Часам раздаваўся жахлівы роў масак, якія як звычайна здзекаваліся з кагосьці. Гэта даводзіла да адкрытай панікі. І толькі фіза дазваляла хоць неяк даць рады сабе.

Цішком абмяркоўвалі сцэнары вострых эпізодаў для фільма «Піла 8: ніхто не забыты». Зразумела, з вертухаямі ў галоўнай ролі. Нянавісць пералівалася праз край і ўяўленне бурліла яркімі крывавымі фарбамі. Смех усё часцей насіў гістэрычны характар. Спецыфічны турэмны гумар, створаны пераломнай жыццёвай сітуацыяй і замкнёнай прасторай, узведзены ў ступень бесчалавечнага абыходжання, падмяніў нармальныя чалавечыя жарты.

Вядома, ніхто не ведаў, назіраюць за ім у дадзеную хвіліну ці не. Ці часта і па якім раскладзе падключаецца да твайго кабелю паліцыя думак — пра гэта можна было толькі здагадвацца. Не выключана, што сачылі за кожным круглыя суткі... трэба было неяк жыць — і ты жыў, па звычцы, якая ператварылася ў інстынкт, з адчуваннем таго, што кожнае тваё слова будзе пачутае, кожны твой рух, пакуль не ў цемры, назіраюць. Толькі святло ў нас ніколі не згасала. Было дзённае святло — 100 Вт лямпачка, было начное, настолькі яркае, што можна было чытаць. Здаралася, што па некалькі дзён запар спалі пад святлом адразу двух лямпаў. Кантралёр толькі бездапаможна адказваў: «У мяне загад». Кожны тыдзень станавілася ўсё горш. Метадычна, крок за крокам. Мы чакалі нейкай развязкі, таму што так далей было нельга. Адчувалася мяжа.

Тады ўзнікалі моманты «другой хвалі». Адна справа — адчуваць страту, нямогласць перашкодзіць чаму-небудзь. Але пакуль ёсць гэта «нешта», самаасэнсоўваеш сябе, сваё становішча, хто ты. А тут пачынае здавацца, што нічога і няма, і нічога не будзе. Аднастайнасць забівае настолькі, што ўжо і не ўяўляеш іншага раскладу. Каменны мех у пустэчы з немудрагелістым наборам знешніх раздражняльнікаў, заўсёды адных і тых жа. Адчуванне ліхалецця, без пачатку і канца. Ляжыш на нарах і не можаш устаць, таму што незразумела, што важней і актуальней, метэарыт у космасе ці гарбаты папіць, пакуль кіпяцільнік ёсць. Шызафрэнічны распад свядомасці. І тады стараешся, як ненармальны, рыхтаваць салат, наразаць усё, што ёсць, уперамешку, адціскацца, праз сілу садзіцца за шахматы. Займаешся бытавымі рэчамі кожны дзень, як рытуал, — гэта становіцца тваім панцырам супраць вар'яцтва. Але часцяком наведваў і іншы госць — страх. Тады заставалася толькі своеасаблівая саматэрапія.

Бывала, згортваешся абаранкам на нарах, зачыняешся, каб нічога не бачыць і не чуць, і ўпотай глядзіш на фотаздымак, дасланы невядомым чалавекам з Піцера. На ім — суцэльнае чорнае воблака, у якім ледзь-ледзь адгадваюцца абрысы фігуры з каменя, сціснутай у кулак. Здаецца, зусім ужо завалакло гэты камень, але ўсё роўна стаіць непарушна, як маяк у тумане. Колькі людзей прайшло праз турмы і лагеры, ганенні і катаванні. Шмат разоў я чытаў пра іх і ведаю, што гэтым людзям прыходзілася па-сапраўднаму цяжка. Колькі іх згінула ў абсалютнай галечы і невядомасці. І ўсё роўна ішлі, усё роўна не змірыліся. Гэтая барацьба — супрацьстаянне свабоды і рабства — чырвонай лініяй праходзіць праз усю гісторыю чалавецтва.

Мяняліся эпохі, цывілізацыі, назвы, але сутнасць заставалася той жа: антаганізму памкненняў простага чалавека і памкненняў гаспадароў (роду, веры, грошай, становішча). Чалавек VS улада, ва ўсе часы. Я — толькі маленькая часціца ў гэтай стыхіі пачуццяў. Думак, дзеянняў. Як кропля ў акіяне: без мяне ён менш не стане, але сам цалкам складаецца з такіх вось кропелек, і кожны ўносіць сваю лепту ў агульны рытм акіянічнага біцця. Няхай карнікі робяць са мной, што захочуць, я ўсё роўна перамог...

У пачатку лютага маскі азвярэлі дарэшты. Была пятніца, трое ў камеры захварэлі на грып. Усю ноч трэсла: тэмпература, дрыжыкі. Назаўтра схадзілі да лекара, ён выпісаў таблеткі. Увечары тузанулі мяне і Малчанава з усімі шмоткамі. Навучаныя горкім вопытам, мы выклалі кнігі і іншыя цяжкія рэчы. Як звычайна, спусцілі ў спартзал, але чамусьці крокам і без рову. Падазрона ціха. Нічога добрага гэта не прадказвала. Кешар і пакеты выварочваюць, звальваюць змесціва ў адну кучу. Чаканне басанож на бетоннай падлозе голым. Пачалося. «Сабраць рэчы!», «Жыва!», «Што незразумелага?!!», «Жывей», «Я сказаў!!!», «БЕГАААААМ!!!!... Па лесвіцах, калідорах. Заганяюць у «дурхату» ў склепе (гэта — абабітая гумай і дзерманцінам камера для ўціхамірвання буйных).

Зноў шмон. Ставяць на расцяжку і сыходзяць, але перыядычна падыходзяць да вочка праверыць. Збор шмотак, ледзь паспяваеш апрануцца, матрац пад паху і бягом па калідоры на лесвіцу, якая вядзе ў цэнтр гэтага неакалізея. На фінішы стаіць карнік і гарлапаніць: «Занадта павольна, назад!». Іншы падганяе. Чую, як на іншай лесвіцы ганяюць Саню Малчанава. Свалата. Вяртаюся назад у «дурхату». Дзіка горача, пот льецца літаральна ручаём, у галаве туман. Гэта — мяжа. Калі пераступіць, то што будзе далей??? Усё, пляваць.

Карнік гарлапаніць: «Дубль два! БЕГАААМ МАРШ!!!»

— Не.

— Я сказаў. Узяў рэчы і бегам, жывей!!!



— Я адмаўляюся.

— Рэчы ў рукі і бегам!

— Рабі што хочаш. Больш не пабягу.

Некаторы час ён глядзеў на мяне, затым ідзе за другім, нешта шэптам абмяркоўваюць. Затым другі карнік падыходзіць і, як ні ў чым не бывала, самым ветлівым і міралюбным тонам кажа: «Збірайце вашы рэчы і праходзьце ў камеру». Я аж асалапеў, не верачы сваім вушам. Настолькі гэты тон супярэчыў сітуацыі. Аказваецца, яны ўмеюць гаварыць па-чалавечы. Усе...

...Не сцелючы матраца, падаеш прама на жалезныя пруты. Сілаў няма ні на што. У галаве ўсё хадуном. Саня завальваецца следам. Ледзь жывы, бледны як смерць. Яму дрэнна, ванітуе. У камеры магільнае маўчанне. Кірыл з Максам яшчэ так не траплялі. Усім страшна. Ды якое страшна?! Жах пракраўся ў кожны атам цела і розуму настолькі, што ўсе сядзелі моўчкі, баючыся сказаць хоць слова...

Я ліхаманкава цямлю. Што рабіць. Сітуацыя падышла да рысы, пераступіўшы якую паважаць сябе ўжо немагчыма. Яшчэ адзін крок, і тады што заўгодна стане магчымым. Прыходзіць дакладнае разуменне, што такога і блізка дапускаць нельга. Катэгарычна. Трэба ісці ў адмову ў самым пачатку, не збіраць рэчы. Калі гэта будзе не чарговы прагон, а перасяленне ў іншую камеру. Прыйдзе дзяжурны. А так яго ніколі няма. Спецыяльна адсутнічае, каб не быць сведкам. Хітра прыдумалі, сволачы. Назаўтра дзяжурны спытаў: «Ну, хто яшчэ хворы?»

Праз некалькі дзён здарыўся самы жорсткі прэс за ўсю гэтую чорную зіму. Роў стаяў такі, што гук выразна даносіўся са спартзала, г.зн. праз двое дзвярэй і цэнтральны хол. Мы не маглі ні чытаць, ні пісаць, ні гуляць, ні проста ляжаць. Хтосьці хадзіў наперад-назад, хтосьці адціскаўся. Некалькі гадзін у чаканні, увесь час адчыняюцца суседнія камеры, але чамусьці праходзяць міма нас. Звонку даносіцца крык: «Легчы! Устаць! Легчы! Устаць!...» Гэта — жах. Ніхто не глядзіць адзін аднаму ў вочы і толькі губы выдаюць «с…, пачвары, свалоты...». Вячэра. Значыць, нашу камеру пранесла. Але ці надоўга? Цуда не здараецца двойчы, у наступны раз абавязкова зачэпяць.

У суботу з самай раніцы мяне адвялі да начальніка. Арлоў, апрануты па грамадзянцы, сустрэў мяне ветліва. Адразу ж спытаў мяне: «Што вас трывожыць?» Затым ён прама сказаў нешта наконт майго стану і што яму даручана развеяць «непаразуменне». «Бо гэта ўсё не больш, чым тэатральная пастаноўка», — казаў ён даверліва-добразычлівым тонам. — «Мы пільна сочым за станам кожнага і запэўніваю вас, нічога нікому на самай справе не пагражае». І дадаў: «Галоўны вораг — уласны страх. Не трэба рабіць паспешлівых дзеянняў, і любую праблему можна вырашыць вось тут». Я быў у шоку. Якім чынам гэта стала вядома? Няўжо ўсе гэтыя размовы пра псіхалагічны кантроль — не пусты разгон? Пытаюся ў лоб: «Як вы даведаліся?» — «Па вачах», — сур'ёзным тонам адказаў грамадзянін начальнік СІЗА КДБ.

ххх

Дзясятыя дні лютага адзначыліся пачаткам «пацяплення клімату». Штосьці, відаць, адбылося на волі, узровень прэса значна знізіўся. Забегі з г. зв. «асабістым даглядам» спыніліся. Шмон стаў мякчэйшым, радзейшым. 23 лютага Кірыл упаў з лесвіцы. Па замацаванай маскамі звычцы, ён спускаўся ўніз бегам з рукамі за спінай, не трымаючыся за парэнчы. Я ўпершыню бачыў гематому на палову спіны. У Кірыла быў болевы шок. Яго трэсла так, што ён не мог ні нармальна размаўляць, ні нават паліць. У выніку павезлі ў шпіталь. Мяркуючы па абрыўках размоваў паміж кантралёрамі, былі і іншыя падобныя выпадкі. Так ці інакш, на наступны дзень карнікі крычалі на нас за тое, што... мы перасоўваліся бегам і не трымаліся за парэнчы!!!



З кожным днём мы ўсё радзей і радзей бачылі масак, і, нарэшце, да пачатку сакавіка іх не стала зусім. З плячэй быццам камень зваліўся. Стала лягчэй дыхаць. Больш мы не хадзілі па дворыку колам, хоць неаднаразова чулі, як гэта прымушалі рабіць суседзяў. Дыферэнцыраваны падыход захаваўся, але стаў вытанчаным.

Цікава назіраць, як ва ўмовах росту ўладных паўнамоцтваў змяняюцца шараговыя выканаўцы. З ветлівых і лагодных некаторыя станавіліся адкрытымі быдлам. Як, напрыклад, парачка, якая запомнілася ўсім: Вася і Жаба. Апошні аднойчы вычапіў да масак толькі таму, што я не падняўся пры адкрыцці дзвярэй. Паставілі на расцяжку, абступілі гуртом. Жаба ўрэзаў па назе так, што ледзь выстаяў. Было бачна, што гэтыя двое хочуць даказаць маскам, што яны таксама «стромкія пацаны». Лаш’ё маркотнае, ужо праз месяц хадзілі па струнцы.

Былі і тыя, хто не ступіў на сцежку аскаціньвання, заставаўся чалавекам. Але ўсё роўна трэба разумець, што шасцёрка ёсць шасцёрка. Гэтыя самыя прыстойныя ўсё роўна павінны выконваць загады. Няхай яны самі і не праводзілі экзекуцый, але пры гэтым вялі нас да тых, хто праводзіў. Праблема не ў людзях, праблема ў сістэме, што дазваляе рабіць бязмежжа.

Саню і Кірыла асудзілі. Малчанаў адхапіў «трошку», а Кірыл альбо хімію, альбо ўмоўна: у камеру ён ужо не вярнуўся. Нас гэта нават трохі працверазіла: аказваецца, у гэтай падводнай лодцы ёсць выхад. Што характэрна, ні той, ні іншы так і не атрымалі магчымасці сустрэцца з адвакатам.

Прыкладна тады ж мы даведаліся, што Міхалевіч — адзін з «дзекабрыстаў» — заявіў пра катаванні ў Амерыканцы і даў драпа ў Чэхію. Са здзіўленнем прачыталі (нам сталі прыносіць Белгазету!), што гэты ход выклікаў некаторую крытыку ў яго адрас. Напэўна, хтосьці не разумее, што жыццё палітуцекача — не цукар. Чужая краіна, чужыя людзі і надзея вярнуцца толькі адна: змена рэжыму. Кожны дзень мы загіналіся ў гэтым пекле і невядома, да чаго б дайшло, калі б не гэты самаадданы ўчынак. За гэта дзякуй ад многіх вязняў чырвонага дома тых часоў!

Была прызначаная пракурорская праверка, праўда, ліпавая.

Аднак на той момант мяне больш хвалявалі іншыя навіны, якія прасачыліся, нягледзячы на амаль поўную ізаляцыю. Усе гэтыя месяцы мяне мучылі думкі пра маіх сяброў. Па жыцці нямногіх сяброў можна назваць сябрамі. Але, калі трапляеш у турму, то разумееш, што іх яшчэ менш, чым меркаваў. Справа не ў паказаннях супраць цябе, не ў прысудзе. А ў прынцыпе, што мацней: страх ці сяброўства? Які б ні быў тэрмін, ён пройдзе, а верны сябар застанецца назаўсёды. Мяне грызлі сумневы, але я верыў. І таму, калі даляцела вестка, што мой блізкі сябар у інтэрнэце выклаў ролік з адмовай ад паказанняў, я хадзіў у эйфарыі. Не ўсё ж гэтым гадам піць нашу кроў! Хай ціснуць і кашмараць колькі хочуць, але ёсць рэчы, якія ім не па зубам. Надыдзе той дзень, калі гэтыя чалавечыя каштоўнасці зламаюць хрыбет гэтай пагарджанай уладзе. Следчы, які не з’яўляўся з мінулага года, раптам наляцеў з адвакатам і экспертызамі па справе. Адвакат сказаў, што яго не пускалі «за адсутнасцю тэхнічнай магчымасці», як і многіх іншых. Цікава, а каго тады наогул пускалі?

У экспертызах супраць мяне не было наогул нічога! Ні тэлефонных перамоваў, ні перапіскі, ні якіх-небудзь слядоў на кампутары, ні доказаў з ператрусаў на кватэрах і ў машыне, ні супадзенняў ад мабільнага аператара. Жыццёвы тонус павысіўся. Засталося толькі чакаць азнаямлення са справай, а там ужо суд ды лагер не за гарамі. Але гэтае «толькі» цягнулася вечнасць.

ххх

У першых днях сакавіка да нас, на змену тым, каго забралі, закінулі яшчэ дваіх. Марцалеў Сяргей апынуўся паліттэхнолагам кандыдата Статкевіча. Выраз яго твару, калі ён увайшоў у камеру, быў такі, што мы з Максам трохі асалапелі. Але апынулася, што Сяргей «у дошку наш пацан». У адной з камер Марцалеў набыў мянушку «студэнт» за тое, што меў тры вышэйшыя адукацыі.



Аляксандр К. быў буйным расійскім бізнэсмэнам і па сумяшчальніцтве мясцовай славутасцю Амерыканкі па мянушцы «Алігарх». Але паводле ацэнак КДБ — злачынцам. Аляксандр быў высокаарганізаваным чалавекам, да ўсяго меў канструктыўны падыход. Пры гэтым быў цвёрды, лагодны і пазітыўны. Вярхоўны турэмшчык Арлоў яго ненавідзеў. Шэраг кантралёраў таксама (напрыклад, Вася, калі стаяў на раздачы баланды, не даваў алігарху хлеба!). Яго пастаянна перакідвалі з камеры ў камеру (ён пабываў у 14-ці з 18-ці), яго ўвесь час вазілі прэсаваць на Валадарку. Але Саша сышоў у жорсткую адмову, і з гэтай нагоды казаў: «Хай мяне тут лепш згнаяць, але я не саступлю, таму што павінна быць мяжа ва ўсім, а ў гэбістаў яе няма». Кожны дзень фіза. Кожны дзень вывучэнне нямецкай, кожны дзень непахіснасць — адным словам, сталёвы чалавек.

Увесь тыдзень мы бесперастанку абмяркоўвалі тэмы сусветнага капіталізму і фінансавага крызісу, перспектыў беларускай эканомікі, працоўнага кантролю і працоўнага самакіравання, бандыцкага паходжання расійскай палітыкі, і, вядома ж, бязмежжа беларускага рэжыму. Cталі вядомыя падрабязнасці «вечнай зімы» ў іншых камерах. Гаворка ішла пра камеру № 13, «залётную».

Арлоў неяк мімаходзь згадаў трынаццатую, маўляў, «там людзі, незадаволеныя жыццём». Аказалася, што ў тыя дні да гэтай камеры было два падыходы: шмон праз дзень і шмон кожны дзень. Там шмоткі высыпалі з кешараў проста на падлогу. Маскі маглі зайсці і разбіць дубінкамі кантэйнеры з гарбатай. Там бывалі выпадкі збіцця толькі за тое, што чалавек перадаў скаргу ў пракуратуру прама ў зале пасяджэння суда (студзень 2011), а другога, схапіўшы за каўнер, закідвалі на падворак, але прамазалі, патрапілі ў сценку... «Асабісты дагляд» — ставілі на расцяжку абсалютна голымі, а кантралёр задаваў вязням ужо зусім пахабныя пытанні.

Дарэчы, пра пракурорскую праверку ў сувязі з катаваннямі. Сам намеснік пракурора Швед з тусоўкай белых каўнерыкаў зрабіў ласку нас наведаць. Начальнік Арлоў на некалькі секунд увайшоў у камеру і абвёў усіх вельмі строгім позіркам, затым рэзка выйшаў. Зайшлі пракурорскія. Швед пару раз спытаў, ці ўсё нармальна. Насупраць дзвярэй, выбудаваўшыся ў лінію, стаялі вертухаі з такімі тварамі, быццам бы прыйшлі на бандыцкую разборку. Натуральна, усе маўчалі. Ніхто не верыў гэтым пракурорам. Мы яшчэ ў канцы снежня бачылі, чаго вартая тая пракуратура. Тады Анатоля Лябедзьку выклікалі да лекара (другі раз за дзень) якраз у тыя паўгадзіны, калі пракурор хадзіў па камерах з чарговай штомесячнай праверкай. Зразумела, што Лябедзька шмат бы чаго сказаў. Хоць, што толку? Гэты пракурор нават не пацікавіўся, дзе яшчэ адзін арыштант. І тут было тое ж кіно. На гэтую тэму ёсць добрая ілюстрацыя: малпа, што закрывае сабе рот, вушы і вочы.

Праз дзён дзесяць Аляксандра К. перавялі. Да нас дадалі маладога хлопца Дзяніса. Здольны аўтаслесар, дома засталіся маці-інвалід і нявеста. Упершыню мне давялося пабачыць паводзіны свежага арыштанта з боку. Балюча было бачыць, як дзень за днём да чалавека даходзіла — крок за крокам, — што па ўсёй верагоднасці ў ранейшым жыцці засталося ўсё — справа, нявеста, маці-інвалід. Цяжкае відовішча...

Лістоў не было ўвесь сакавік. Ніякіх вестачак ад родных. Абарвалі адзіную нітачку, якая злучае мяне з навакольным светам. Падобна на тое, мае гаворкі не спадабаліся камусьці зусім. Хоць зразумець іх логіку цяжка, так што я і не спрабаваў. Час бавілі таксама за чытаннем, маляваннем і размовамі. З Максам часцяком успаміналі старыя добрыя дзянькі з антыфа-дзеянняў, каляфутбольных манеўраў і панк-канцэртаў. Ці крэатыву на тэму кафэ-клуба ў стылі кіберпанк. А вось з Сержыкам можна было паспрачацца на тэмы гісторыі, напрыклад, патрыятызму часоў сусветных войнаў. Або што рабіць прыстойнаму чалавеку ў выпадку акупацыі NАТO. Марцалеў разумна і цікава расказваў пра асобныя аспекты палітычных тэхналогій і рэкламы. Яшчэ раней Фядута распавядаў у агульных рысах пра працу выбарчага штаба. Сур'ёзная справа.

Прыйшла газета, у якой быў артыкул пра вызваленне Фядуты: выпусцілі на падпіску пра нявыязд. Але нармальна парадавацца мы не змаглі. Бянтэжыла адна дэталь. Аказалася, што з нашай камеры яго перакінулі ў другую, транзітку, у якой ён прабыў адзін... 55 дзён! Наўрад ці хто-небудзь звярнуў увагу на гэтую акалічнасць, але мы зразумелі ўсё без слоў. Горш за ўсе пакуты — гэта быць адным і кожны дзень чуць, як катуюць іншых. На трэці дзень адзіноты хочацца лезці на сценку, на пяты — з’язджае дах. Я прабыў у адзіночцы два тыдні (максімальны тэрмін пакарання ў карцары), і я быў шчаслівы, калі перавялі да людзей. Але амаль два месяцы... — гэта жах. Тым больш кожны дзень чуць, як катуюць іншых людзей. Доўга мы абмяркоўвалі, як нашаму літаратару даліся гэтыя дні, і ніхто не жартаваў, не пасміхаўся, не выказваўся легкадумна. Прыйшлі да высновы: кожнаму вязню «амерыканкі» ў большай ці меншай ступені прыйшлося сербануць пакуты і пацярпець, але самая жорсткая доля сярод усіх выпала Фядуце. Мала таго, што трэба было не зламацца. Не звар’яцець — вось, што было на парадку дня.

ххх


Марцалеў чакаў суда ў канцы красавіка. Сяргей моцна нерваваўся і маральна рыхтаваўся да лагера, а мы яго за гэта дражнілі і лаялі, таму што было відавочна, што атрымае ўмоўна (як аказалася пасля, Паўлу Севярынцу далі цалкам рэальную хімію з накіраваннем у камендатуру, так што асцярогі Сяргея былі зусім не беспадстаўныя).

З Марцалевым мы часцяком спрачаліся. Ён быў сацыял-дэмакратам і праваслаўным патрыётам. Так што спектр спрэчак быў вельмі шырокі. Больш за ўсё мяне абурала яго стаўленне да Першай сусветнай вайны, бо ён падтрымліваў пазіцыю Мартова, г.зн. абарончую пазіцыю. А я лічыў бессэнсоўным узаемнае знішчэнне працоўных працоўнымі дзеля выгады нацыянальных ваенна-прамысловых і ваенных колаў усіх ваюючых бакоў. У першыя дні заключэння мне ў рукі трапіла «Сям'я Ціба, ч. 2». Кніга пра пачатак гэтай бойні, пра сацыялістаў Францыі, Нямеччыны, Аўстрыі, Швейцарыі, якія яшчэ напярэдадні прапаведавалі інтэрнацыяналізм, класавую барацьбу, усеагульную забастоўку. Але чым больш напальвалася сітуацыя, тым хутчэй яны кацілася ў патрыятычную яму і ў выніку дружна пайшлі забіваць сваіх учорашніх таварышаў.

Марцалеў сцвярджаў, што гэта адпавядала інтарэсам працоўных, бо акупацыя рэзка зніжае іх узровень жыцця. Але хіба сама вайна не выклікала яшчэ большую разруху? Ды і не ў гэтым справа. Няўжо выбар з дзясятка гатункаў каўбасы ёсць сапраўды маральная мерка? Хіба маральна выбіраць сабе паноў, прычым коштам крыві сваіх субратаў па класе? Патрыятызм аб'яўляецца адной з самых галоўных маральных каштоўнасцяў чалавека. Нацыянальныя інтарэсы вышэй за ўсё. Інтарэс — гэта карысць. Але з якога часу карысць — па тэрытарыяльнай або этнічнай прыкмеце — прыраўнялі да маральных паняццяў, да справядлівасці і дабра? «Справядліва тое, што выгадна», — такое бачанне патрыятызму апынулася па душы таму палкоўніку КДБ з чацвёртага аддзялення, ды і Арлоў на 100% за гэты падыход. Вось так цяпер мараль вызначаецца нейкай выгадай. Такая мадэль не можа мець нічога агульнага з прыроднай маральнасцю, таму што павага, гонар, раўнапраўе, альтруізм, узаемадапамога, правы і свабоды не могуць мець колеру сцяга або межаў. Але менавіта гэтымі якасцямі і каштоўнасцямі вызначаецца чалавечнасць чалавека, усюды і ва ўсе часы. Патрыятызм спекулюе на любові чалавека да сваёй зямлі, спрабуе атаясаміць сябе з прыроднай сімпатыяй чалавека да родных краёў. Але вось ёсць, напрыклад, такое святое паняцце, як любоў да маці. Ніхто і не думае будаваць вакол гэтага, гэтак натуральнага і блізкага пачуцці нейкую ідэалогію. Чаму ж можна выдумляць ідэалагічныя канцэпцыі вакол любові да зямлі? Тым больш, што гэтыя самыя канцэпцыі патрабуюць абвергнуць маральнасць, узвысіцца над чалавечымі каштоўнасцямі?

Кажуць, трэба прышчапляць гонар за сваё. Але, калі нейкі факт гісторыі краіны выклікае не гонар, а сорам? Гісторыя Беларусі — гэта гісторыя розных перыядаў: славяна-балцкіх плямёнаў, ВКЛ, царскай Расіі, чырвонай імперыі. На якой падставе адны перыяды адмаўляюцца, а іншыя ўзвялічваюцца? Я не хачу ганарыцца ні бальшавізмам, ні царызмам, ні княствам. Чамусьці забываецца, што ў часы Літвы народ знаходзіўся ў рабскім становішчы. Ды і як можна ганарыцца або саромецца таго, да чаго сам не маеш дачынення? Можна захапляцца пэўнымі старонкамі нашай гісторыі, і такія старонкі знойдуцца ў кожным перыядзе. Зрэшты, як і старонкі смутку. У школах трэба прышчапляць не хлуслівы патрыятызм, які аднабока глядзіць на мінулае, а цікавасць да ўласнай гісторыі. Гэта ўмацуе самасвядомасць, дасць прыклады нашых продкаў — якімі б яны не былі — для разумення гэтага.

Грамадства, заснаванае на свабодзе і справядлівасці, мацней, чым соцыум, заснаваны на адфільтраванай гісторыі і гіпертрафаваным калектывізме.

Я — беларус, таму што адношуся па паходжанні да гэтай унікальнай гісторыка-культурнай супольнасці. Гэта ні добра, ні дрэнна, ні нагода для гонару, ні для сораму. Гэта ёсць, і гэтага дастаткова. А што тычыцца каштоўнасцяў, то чалавецтва ўсёй сваёй гісторыяй, філасофіяй і навукай выпрацавала трывалы этычны фундамент — гуманізм.

Я бавіў час за чытаннем Яфрэмава «Час Быка». Павольнае, удумлівае чытво. Як у Стругацкіх. На Зямлі перамагло салідарнае грамадства. Былі рэалізаваныя вышэйшыя свабодныя ідэалы. Дзяржава перастала існаваць. Людзі жылі забяспечана і цікава. Кіраванне ажыццяўлялася гарызантальнымі структурамі, якія служылі сродкам каардынацыі для агульнай карысці. Шматбакова развіты, гарманічны і маральны чалавек — цэнтр такой сістэмы. Калі-небудзь такое грамадскае ўладкаванне стане самай звычайнай з'явай. А сёння даводзіцца жыць у свеце, дзе вакол толькі гора і бяда, дзе парасткі розуму і радасці прабіваюцца толькі насуперак змрочным умовам.
Мяне перамясцілі ў суседнюю, пятую камеру. Травень пачаўся з чакання суда...
Новая камера адрознівалася ад іншых чатырохмясцовых тым, што ў ёй было не адно акенца, а цэлых два. Нябачаная раскоша!!! Але значна больш характэрнай апынулася кампанія. Зноў я сустрэў Уладзіміра, з якім спачатку быў у адной камеры. Мяне ўразілі перамены, якія з ім адбыліся: за 4 месяцы з бадзёрага пажылога мужычка ён ператварыўся ў прыкметна пасівелага, ватнага, прыбітага старыка. Выкажам здагадку, што яго апраўдаюць. Але як дзяржава зможа кампенсаваць ТАКОЕ?

Двое іншых сукамернікаў апынуліся супрацоўнікамі праваахоўных органаў, што патрапілі пад малаткі сістэмы, якой самі і служылі. У краіне ідзе самая сапраўдная вайна сілавых структур паміж сабой, і засадзіць адзін аднаго для іх — святая справа. Сам метад не новы: у гісторыі быў адзін рускі грузін, які любіў змешваць і тасаваць кадравыя калоды. Метад называецца «вывядзенне пацучынага караля». Апаратчыкі грызуцца і рвуць адзін аднаго, у выніку дамінантнае становішча займае самы беспрынцыпны, але эфектыўны. Сама ж вярхоўная ўлада застаецца непрыступнай: у выпадку сумненняў у вернасці «пацучынага караля» кіраўнік вывальвае на яго прыгатаваны кампрамат.

Цэлымі днямі мы гутарылі на тэмы следча-судовай сістэмы, асаблівасцяў розных структур, працы операў і следчых. Шмат спрачаліся і пра палітыку. Так ці інакш, сышліся на тым, што без актыўнага ўдзелу народа, без рэальнага кантролю грамадства за кіраўнічымі структурамі любая рэспубліка коціцца да дыктатуры. Гэта можа падацца дзіўным, але менавіта самі мянты разумеюць гэта выдатна, бо штодня бачаць расклад знутры і не маюць ілюзіяў у дачыненні сапраўднай прыроды ўлады.

Сама судова-следчая сістэма простая і жахлівая да вар'яцтва. Ключавы момант: рэальная ўлада знаходзіцца ў операў. Вызначальным крытэрам паспяховасці кар'еры опера з'яўляецца колькасць распачатых справаў. Яму выгадна трактаваць сітуацыю ў бок наяўнасці складу злачынства і датычнасці да яго падазраванага. Падстава для падазрэння — суб'ектыўнае меркаванне опера. Любога чалавека можна зачыніць у ІЧУ на трое сутак проста таму, што опер так захацеў.

Тут надыходзіць момант ісціны. Па любой хоць трохі ўскоснай зачэпцы могуць прад'явіць абвінавачванне. Звычайны недакурак цыгарэты са слядамі ДНК (сліна, пот), сігнал сотавага тэлефона непадалёк, пустая бутэлька з адбіткамі або паказанні нядобразычліўца з'яўляюцца дастатковай падставай для арышту і змяшчэнні чалавека ў СІЧУ, г.зн. турму. Раней арышт быў санкцыянаваны пракуратурай, і для станоўчага рашэння ў сумнеўнай сітуацыі ў ход ішлі асабістыя сувязі, фактар зацікаўленасці ўплывовых асоб і да т. п. Цяпер жа для арышту на 2 месяцы дастаткова подпісу начальніка сілавога ведамства. Як толькі чалавек арыштаваны, ён слізгае па нахільнай уніз, проста да прысуду. З гэтага моманту ўсе астатнія фазы гэтай сістэмы — фармальнасць, і чым далей, тым больш. Калі справа распачата, яна перадаецца следчаму. Хоць гэтая фаза і называецца «папярэдняе следства», на справе следчы толькі даследуе і афармляе матэрыялы, здабытыя операмі, згодна з юрыдычнымі нормамі.

Паказчык кар'ернага поспеху следчага — адносіны колькасці спраў, даведзеных да абвінаваўчага прысуду, да агульнай колькасці спраў, г.зн. папросту каэфіцыент асуджаных. Іншым важным паказчыкам з'яўляецца цяжар артыкула КК паводле класіфікацыі крымінальна-працэсуальнага кодэкса (менш цяжкія, цяжкія, асабліва цяжкія). Таму кожнаму следчаму выгадна, каб чалавек: а) сеў; б) па найбольш цяжкіх артыкулах.

Самае жудаснае тое, што пералічаныя паказчыкі паспяховасці опера і следчага носяць не нейкі схаваны, нефармальны характар, а замацаваны афіцыйна: менавіта па гэтых прыкметах супрацоўнікі атрымліваюць прэміі, пасады і чарговыя званні. Няма большай катастрофы для следчага, чым апраўдальны прысуд. Гэта можа прывесці да самых жорсткіх мераў спагнання, аж да звальнення. У выпадку, калі падчас папярэдняга следства следчы разумее, што па жаданым артыкуле чалавека спакаваць не атрымаецца, то ён можа прапанаваць перакваліфікаваць справу па іншым, слабейшым артыкуле, аж да ўмоўнага тэрміну, альбо абмяжуецца ўжо адседжаным у турме. Для абвінавачанага гэта ўжо перамога: выйсці абсалютна цэлым з гэтай мясасечкі практычна немагчыма. Такая механіка сістэмы спараджае наступную статыстыку: ККД абвінаваўчых прысудаў у РБ... больш 99,7%! У Еўропе гэтая лічба складае 80%, прычым большасць тых, што сядзяць тут, ніколі б не селі там. У 1937 годзе, з яго «тройкамі» і завочнымі судамі, было 10% апраўдальных прысудаў.

Далей усё ідзе па канвееры, дакладней, па сістэме шлюзаў: накшталт і з малога пачынаецца, але механікай усяго ўладкавання гэтай сістэмы малое трансфармуецца ў сярэдняе, а сярэднюю — у буйное, разгорнутае і грунтоўнае. Тыя, хто знайшоў зачэпкі і змагаецца, могуць сядзець год, два гады і нават больш. За гэты час у жыцці многае зменіцца, згубіцца, паламаецца, абрынецца, забудзецца. Гэта ўсё роўна жорсткае пакаранне, пакаранне за тое, што адважыўся ісці супраць плыні, адважыўся падвергнуць аўтарытэт улады сумневу.

Каб зразумець цалкам, ЯК функцыянуе следчы механізм, неабходна сказаць пра яго ключавы кампанент, які прыводзіць сістэму ў рух, вызначае канкрэтныя лічбы, адказвае на пытанне: «Чаму менавіта столькі?». Імя гэтага кампанента ПЛАН. Ён не існуе афіцыйна, але ў рэчаіснасці вызначае ўсю колькасную працу следства. Сутнасць плана вызначаецца формулай: колькі справаў было распачата па злачынствах кожнай ступені цяжару ў мінулым годзе, столькі ж (не менш) павінна быць распачата і ў бягучым. Аналагічна з каэфіцыентам раскрывальнасці. Іншымі словамі, опер і следчы кіруюцца не толькі заахвочвальнымі (кар'ернымі) матывамі: яны вунь са скуры лезуць, каб выканаць нарматывы. Не спраўляешся — вызвалі месца іншаму, хай менш прафесійнаму, затое больш выкрутліваму і амаральнаму.
Прэзумпцыя вінаватасці — вось асноўная крэда карнай (па-іншаму і не назавеш) сістэмы беларускага рэжыму. Вось што такое мараль і правасуддзе беларускай дзяржавы!

ххх


Зусім хуткае першае пасяджэнне суда. Яго чакаеш як збавення. Калі справу перадалі ў суд, далі кароткае спатканне з бацькам. Шкло, тэлефонная трубка... Цяжка знаходзіцца ў метры ад блізкага чалавека і не мець магчымасці абняцца.

Апошняя ноч перад судом... Вельмі хочацца адчуць змену становішча, убачыць бацькоў, родных, сяброў, знаёмых, таварышаў, тых, хто спачувае. Нарэшце змагу хоць трохі пагутарыць са сваімі паплечнікамі. Колькі гадоў сумесных надзей, спадзяванняў, спроб, памылак, расчараванняў, дасягненняў, сходаў, спрэчак. Усе мы пачыналі з поўнага нуля, з невыразных памкненняў да свабоды, да праўды, да справядлівасці, да брацтва. Рамкі моладзевых рухаў былі для нас занадта вузкія, таму што наша інтуітыўная цяга да свабоды не прызнавала паўмераў. Чалавечая асоба не павінна ведаць межаў. Улада прагне нашых пакаянняў, аблівання брудам адзін аднаго, спроб выставіць нас зламанымі людзьмі, плачу па сваім «загубленым» жыцці. Улада хоча бачыць паказальны працэс, каб іншым непавадна было, каб упівацца сваёй магутнасцю. Але мы занадта любім свабоду, каб маліць пра яе. Мы паедзем у лагеры, застаўшыся самімі сабой, захаваўшы сваю асобу.

...Раніца. Канвой, кайданкі, аўтазак, глухі «стакан» у апраметнай цемры. Машына імчыцца па зялёнай, з міргалкамі. Каб усядзець на месцы, даводзіцца ўпірацца галавой у сценку. Пад'ехалі прама да дзвярэй з чорнага ўваходу. Да дзвярэй двайны калідор з мянтоў. Паасобку вядуць у склеп. Размяркоўваюць па камерах-«стаканах», на гэты раз бетонных. Паўметра на метр. Шмон, старанна правяраюць вопратку. У гэты момант сустракаемся позіркамі. Столькі хочацца сказаць, абняцца, паціснуць рукі. Камунікуем смялей, нягледзячы на сталыя заўвагі канвою, і ад гэтых першых словаў становіцца цяпло…

Нарэшце наша чарга. Выстройваюць калонай і выводзяць у залу пасяджэнняў. У холе куча народа, успышкі фотакамер. Усё гэта ўводзіць у ступар. Ля ўвахода металашукальнікі, вельмі шмат міліцыі і людзей у цывільным, жах нейкі. У клетцы здымаюць кайданкі. Спрабуем кантактаваць, але вертухаі сочаць пільна, перарываюць размову. Кажуць, што суд ачэплены АМАПам. Адным словам, цырк вакол цырка.

Прыходзяць адвакаты, адзін за адным з'яўляецца мноства знаёмых і незнаёмых людзей. За доўгія месяцы ў СІЧУ так адвыкаеш ад соцыуму, што губляешся пры такой колькасці людзей. Бацькі, сваякі, сябры, таварышы. Гэтая падтрымка шматкроць умацоўвае. Бо на свае вочы пераконваешся, што можаш разлічваць не толькі на сябе, але і на ўсіх гэтых неабыякавых людзей. Ізаляцыя ізалятара трашчыць па швах.

Суддзя і дзве ківалы робяць выгляд, што не заўважаюць абсурднасці шэрагу доказаў і паказанняў, ціску операў і да т. п. Зомбі. У паказаннях сведкаў адмова за адмовай. Пракурор цісне, але безвынікова. Доўгія нудныя гадзіны абсалютна непатрэбных слоў, левых людзей, а я гляджу ў акно. Ніколі не думаў, што так буду рады пабачыць зеляніну дрэў і чыстае сіняе неба. Не ў клетачку.

Пракурор заяўляе, што мы прызнаем толькі законы фізікі і хіміі. Дакладна, як і ўсе натуральныя законы быцця: законы біялогіі, гісторыі, а таксама самы галоўны маральны закон, зацверджаны ўсёй сутнасцю чалавечай прыроды і сацыяльнага развіцця. Апошняе слова. Не рыхтаваўся, думаў, што заўтра. Вырашыў сказаць пра Дзіму Дубоўскага, нашага таварыша, якога абылгалі і цяпер пераследуюць. Веткін і Канафальскі, падонкі, назвалі яго адказным за некаторыя рэчы, але так забрахаліся, што на судзе гэта выплыла. З нас чацвярых яму выпалі самыя цяжкія выпрабаванні. Хай нават яму і ўдалося захаваць тое, што ў гэтым убогім грамадстве называюць «свабода». Да яго ўжылі самыя подлыя і гідкія метады аператыўнай распрацоўкі.

Але Дзіма ўсё вытрываў і пераадолее любыя цяжкасці. Такія людзі — назаўсёды. І гады ў засценках — не перашкода для нашага брацкага таварыства. Саня і Коля сказалі вельмі годна. За намі няма віны перад сумленнем, а значыць, любыя пазбаўленні — толькі ўзнагарода. Прысуд. Што ж, восем гадоў на адным уздыху! Апошні позірк на блізкіх мне людзей. За выключэннем бацькоў, я іх убачу зусім не хутка. Развітваюся з адвакатам. Яго з'яўленне ў СІЧУ КДБ было як глыток свежага паветра. І ў гэтай безнадзейнай сітуацыі ён змог мне дапамагчы. Паціскаем рукі і абдымаемся з Колем. Для мяне гонар падзяліць лёс з такімі людзьмі.

Веткін выхапіў ласку: 4 гады хіміі. Ён, Захарчык, Арсенчык, Бурачка будуць жыць няшчасным пагарджаным жыццём. Няма даравання здрадзе. Калі ў іх будуць дзеці, чаму іх навучаць ТАКІЯ бацькі?

ххх


Спатканне з бацькамі. На гэты раз пусцілі і маці. Нашы дарагія матулі... Хто ўжо па-сапраўднаму нешчаслівы, дык гэта яны. Таты таксама пакутуюць, але па прыродзе сваёй разумеюць, што суровыя выпрабаванні пойдуць іх дзіцяці на карысць. А маці не прымае ніякіх довадаў, калі яе сын за кратамі. Зняволеных заўсёды двое. Маці не можа і дня пражыць без перажыванняў за сваё дзіця. Стаяць у чэргах на перадачу, чакаць лісты, лавіць любую навіну пра турму або калонію, дзе мы адбываем тэрмін, — вось іх прысуд з дня ў дзень, з году ў год. І таму сапраўднымі гераінямі і пакутнікамі з'яўляюцца маці зняволеных. Ведаю і бачу, што вельмі за мяне перажываюць. Але мне радасна бачыць іх бадзёрымі і ганарлівымі. Абмяркоўваем суд. Даведваюся думкі розных людзей, іх прывітанні і пажаданні. Гэта параза — на самай справе наша перамога. Такімі працэсамі рэжым капае сабе магілу. Не ўлічылі ўрокі сталінскіх рэпрэсій, не ўлічылі.

Апошнія дні ў Амерыканцы. Адчуваю, як гэта месца губляе сваю ўладу. Промні сонца на шурпатай сцяне глядзяцца вельмі прыгожа. Але ўсё ж у іх застаецца нешта трывожнае. Гэтыя паўгода не даліся дарма. На душы назаўжды застанецца адбітак гэтага дома, чырвонага дома. Ніколі не забыць мне тое вымярэнне, калі навакольны свет распадаецца, калі памірае нават надзея, калі не існуе ні часу, ні прасторы. І ў гэтай канстанты жыццё згортваецца ў клубок чыстага страху і чыстай волі. Апошні раз аглядаю гэтыя масіўныя і суровыя сцены, калідоры, лесвіцы, поручні, вышку, скруткі дроту, жалезныя дзверы. Сотні дэталяў, і ўсе ўтвараюць адзіны маналіт, надзелены адной мэтай — растаптаць асобу. Але менавіта ў гэтым пекле, дзякуючы гэтым кашмары, я змог зазірнуць у сябе і зразумець. Цудоўны матэрыял для антыўтапічных карцін, для музыкі ў стылі industrial ambient. Шкада, у мастацтве не разбіраюся. Не тое раскрыў бы гэты змест праз форму. На жаль!

За тыдзень тройчы сутыкаўся з сімпатычнай дзяўчынай з белымі косамі. З абслугі. З чаго б гэта такая расхлябанасць кантралёраў? Хаця ўсё роўна. Я ўжо маральна не тут.

З дня на дзень чакаю этапу на Валадарку.

У адзін з гэтых апошніх дзён адчыніліся дзверы і ў камеру ўвайшоў... палкоўнік Арлоў уласнай персонай! Натуральна, па маю душу. Начальнік цікавіўся маім настроем, стаўленнем да тэрміну, што мне «прыпісалі». Нават выказаў некаторае спачуванне. Я не веру ў сентыментальнасць чэкістаў, і таму чакаў сутнасці дыялогу. Нягледзячы на гэта, усё-ткі быў заспеты знянацку, Арлоў раптам выпуліў: «А давайце да нас хакерам? Вунь як кітайцы разгарнуліся! Уласны ноўтбук вам дамо». Прызнацца, я аслупянеў і зусім разгубіўся. Тады Арлоў выдаў другую порцыю: «Ну, калі не хочаце хакерам, давайце сюды ў гаспадарчую абслугу. Тут добрыя ўмовы, шмат пераваг». Разрыў шаблонаў, вынас мозгу, татальны шок... Няўжо я дзесьці калісьці хоць у чымсьці даў падставу прапаноўваць мне ТАКОЕ? Колькі людзей загінула ў барацьбе з гэтай канторай? А колькі мільёнаў лепшых прадстаўнікоў народа яны змарнавалі?! А як здзекуюцца з народа зараз? І яшчэ думаюць, што я прамяняю сумленне на іх нікчэмныя падачкі. Камфорт, магчымасці... Усё гэта ў мяне было і пра іх страту я не шкадую. Адказаў так:

— Я лепш вазьму тэрмін у лагеры.

— 8 гадоў — гэта нямала.

— Мне абыякавы тэрмін, буду развівацца.

— Усё так кажуць. Першыя тры гады яшчэ цярпіма, а пасля...

— У мяне будзе магчымасць усё даведацца на практыцы. Наша гуманная дзяржава прадаставіла мне такую магчымасць.

Шчыра кажучы, так і не змог зразумець гэтых камітэцкіх палкоўнікаў. Яны ўмеюць гаварыць выключна пераканаўча, хоць і хлусяць. Але хлусіць — іх прафесійны абавязак, і таму мне так і засталося незразумелым, у якіх словах быў прагматычны разлік, а ў якіх — сапраўдныя меркаванні. Усё гучыць аднолькава. Арлоў неаднаразова заяўляў, што яго мэта — прымусіць нас сумнявацца. Што ж, гэтую мэту ён, безумоўна, дасягаў. Я прыйшоў да высновы, што палкоўнік КДБ — гэта майстар далікатных даручэнняў: ні дадаць, ні адняць.

Што тычыцца Арлова, то мне здаецца, што ён нас шкадаваў. Але не варта блытаць гэта пачуццё са звычайным людскім жалем. Тут — нешта іншае. Чымсьці ён быў падобны на Крамера, таго напалову маньяка з фільма «Піла». Але не зусім дакладна. «Піла» ўсё ж такі кіраваўся этычнымі меркаваннямі. Ён прагнуў гуманістычнага ператварэння асобы ў экстрэмальных умовах. Тут жа пра гуманізм гаворкі не ідзе зусім. Найбольш прыдатны персанаж будзе ўсё ж такі О'Брайн з «1984» Оруэла: перакананы, сістэмны, бязлітасны... Этап на Валадарку. Адбылося! Развітваюся з сукамернікамі, кешар у рукі, шмон, фармальныя працэдуры. Вядуць да бусіка. Абарочваюся, аглядаю гэта месца, наскрозь прасякнутае горам, адчаем. Амерыканка... Калі-небудзь тут будзе музей пакуты.


  1   2


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка