Да пытання аб семантыцы вобразаў казачных коней, атрыманых героем ад бацькі-нябожчыка




Дата канвертавання07.05.2016
Памер92.42 Kb.
Шамякіна С.В.


ДА ПЫТАННЯ АБ СЕМАНТЫЦЫ ВОБРАЗАЎ КАЗАЧНЫХ КОНЕЙ, АТРЫМАНЫХ ГЕРОЕМ АД БАЦЬКІ-НЯБОЖЧЫКА

Казачныя сюжэты з удзелам чароўнага каня дастаткова шырока прадстаўлены ў еўразійскім фальклоры. Конь можа адыгрываць у іх розную ролю і выконваць розныя функцыі: у адных казках ён – амаль звычайная жывёла, на якой ездзіць герой твора, у іншых – складаны шматгранны вобраз, надзелены незвычайнымі якасцямі; у адных казках ён – адзін з другарадных элементаў сюжэта, у іншых – такі ж важны персанаж, як і сам галоўны герой.

Адным з найбольш вядомых казачных матываў усіх індаеўрапейскіх народаў з’яўляецца матыў атрымання чароўнага каня (ці трох коней) ад бацькі-нябожчыка, калі герой ходзіць начаваць на яго магілу. З дапамогай падоранага продкам каня (ці коней) герой выконвае цяжкае даручэнне цара, каб ажаніцца – у выпадку поспеху – з яго дачкой. У шырока папулярнай рускай казцы “Сіўка-бурка” адлюстраваны якраз гэты сюжэт. Вобраз незвычайнага каня з названай казкі ў параўнанні з вобразамі трох коней у сербскай казцы “Шкляны мост” з аналагічнай мадэллю сюжэта – аб’ект аналізу ў артыкуле.

У сербскай казцы герой ходзіць на магілу бацькі тры ночы (адну – за сябе і дзве – замест сваіх старэйшых братоў) і атрымлівае ад яго тры арэхі, з якіх, калі іх раскалоць, з’яўляюцца тры кані і адзенне для героя. Першы конь – “буяны-вараны” і адзенне з ім “убор вайсковы шляхетны”. Другі конь – срэбна-белы і з ім “убор ваяводы”. Трэці конь – агніста-залаты і да яго “шаты магутніка высакароднага”. Такім чынам, у казцы ёсць тры кані трох розных масцей.

У рускай казцы конь адзін, але ён спалучае ў сваёй афарбоўцы прыметы трох розных масцей – сівай, бурай і каурай (ён – Сіўка-бурка, вешчая каурка) ці, у іншым варыянце, сівай, бурай і вараной (Сіўка-бурка, вешчы варонка). Тут герой таксама атрымлівае прыгожае адзенне, але шляхам пралазу з аднаго вуха каня ў другое, у выніку чаго змяняе свой знешні воблік.

Галоўныя прыметы для разумення сэнсу сюжэта наступныя: чароўны конь-памочнік; сувязь героя з канём; сувязь каня з іншасветам, царствам памерлых і бацькам героя; сувязь каня з сімволікай лічбы тры; сімволіка каня як міфалагічнай істоты і розных масцей коней; сувязь героя з вайсковай справай і цяжкімі даручэннямі, выканаць якія здольны толькі гераічны чалавек.

Сюжэт можна тлумачыць з розных бакоў, скажам, знайсці сувязь вобразаў казачнага каня і казачнага героя з касмічнымі і прыроднымі з’явамі, з рэальна існаваўшымі сацыяльнымі зносінамі і гістарычнымі працэсамі. Але ў дадзенай працы мы разгледзім адну версію магчымай семантыкі сюжэта і вобразаў падобных казак, звязаную галоўным чынам з іншасветам і разуменнем у казках гераізму як духоўнай і трансцендентнай (звышнатуральнай, містычнай) з’явы.

Многія даследчыкі сцвярджаюць, што герой і яго конь у казках не проста цесна звязаны, што яны ўвогуле – адно і тое ж, адзін вобраз, які расчляніўся на два персанажы. Герой у казках часта ўвасабляе сабою Сонца, і яго конь – таксама. У міфалогіі сустракаюцца персанажы, якія з’яўляюцца і ўладарамі коней, і самі могуць ператварацца ў коней – напрыклад, грэчаскі бог Пасейдон, індыйскі Сур’я, балцкі Усьніш. Конь у сімволіцы і міфалогіі мае дваістую прыроду: “...З аднаго боку, гэта вобраз гераічны, салярны, з другога – пахавальны, хтанічны” [6, 105]. Вельмі часта адзначаецца сувязь каня з іншасветам, з пахавальнымі абрадамі, з душамі нябожчыкаў: “Конь ведаў таямніцы іншасвету... Коні працягвалі адыгрываць ролю ў пахавальных абрадах у якасці праваднікоў ці пасланцаў у іншасвет...” [5, 205]; “...Конь не толькі “пераносіў” памерлага на той свет. Ён, як і яго папярэднік алень, уяўляўся прадстаўніком іншасвету...” [1, 49]; “...Конь і быў звязаны з іншасветам, ён – атрыбут падземных багоў, або часам нават вобраз, які прымала душа нябожчыка... Конь адыгрывае важнейшую ролю ў цыкле смерць-адраджэнне-несмяротнасць... герой атрымоўвае каня з магілы... Значыць, конь дорыцца бацькам, і конь, як мы мяркуем, – сам бацька (яго душа)...” [6, 106]

На аснове ўсіх прыведзеных сведчанняў у нашай ранейшай працы “Матыў здабывання каня ў чарадзейных казках” мы выказалі меркаванне, што конь у казцы сімвалізуе сабою душу Героя (тут трэба разумець слова “Герой” не як “персанаж казкі”, а як “чалавек, здатны на незвычайныя ўчынкі, адзначаныя высокім пафасам”), гераічны дух, душу чалавека са звышнатуральнымі якасцямі і магчымасцямі, суперваяра і носьбіта найвышэйшых маральных і культурных якасцей, Героя, як яго разумее міфалагічнае і казачнае мысленне, Героя як архетып. У міфалогіі паняцце “Герой” абазначае напалову чалавека – напалову бога. У казках міфалагічны струмень праяўляецца прыхавана, сімвалічна, згадкі пра багоў у казках адсутнічаюць. Таму, на нашу думку, каб падкрэсліць звышнатуральнае паходжанне гераічных якасцяў, у некаторых казках адбылося расчляненне вобраза Героя на чалавека і яго каня. Пры гэтым чалавек сімвалізуе сабой цела, а конь, які здабываецца героем пры незвычайных умовах і часта з’яўляецца галоўным носьбітам звышнатуральнага, сімвалізуе сабою душу. Такім чынам, казка мусіць растлумачваць, як чалавек можа стаць Героем, якім чынам можна атрымаць гераічныя якасці. Прыгадаем, што часта ў казках конь героя значна мацнейшы і разумнейшы за яго самога, неаднаразова дае герою мудрыя парады, валодае незвычайнымі здольнасцямі. І дзіўна – чаму ж гэта конь мала што не лепшы за героя? Але калі разумець яго як душу героя, то сітуацыя праясняецца. Вось такі ў героя дух – моцны, вогненны, разумны, здольны лётаць пад аблокі. Трэба адзначыць, што гэта – не адзіны спосаб у казцы паказаць містычную прыроду гераічнага духу, Героя як з’явы, – ёсць і іншыя (напрыклад, незвычайнае нараджэнне героя); у многіх казках конь не вельмі ярка праяўляе свае чароўныя магчымасці ці ўвогуле адсутнічае.

Чаму душа Героя ў казках увасабляецца менавіта ў выглядзе каня, а не нейкай іншай жывёліны? Конь – адна з самых шануемых жывёл у розных народаў, асабліва ў індаеўрапейскіх. Конь, асабліва малады, сімвалізуе мужчынскую сілу, з’яўляецца мужчынскім сімвалам. А герой – галоўны мужчынскі персанаж у казцы, можна сказаць, своеасаблівы казачны эталон, ідэал мужчыны. Конь таксама сімвал вайны і ваяроў: “У іранскай сімволіцы жарабец увасабляе сілу сонца і агню і з’яўляецца атрыбутам класа ваяроў. Гэта арыйскі сімвал вяршэнства, сонца, агрэсіўнай маскуліннасці...” [3, 92]; “...Жывёла прысвячалася Марсу, і раптоўнае з’яўленне каня прадказвала вайну...” [2, 256]; “На жаль, з ім [канём], відаць, звязаны і першыя сур’ёзныя войны паміж народамі...” [6, 105]. Герой жа ў першую чаргу – ваяр, кшатрый.

Але вернемся непасрэдна да казак. На нашу думку, канцэпцыя, што конь – душа Героя, і выяўляецца ў разглядаемым сюжэце і знаходзіць у ім пацверджанні. Герой атрымлівае каня (ці коней) з іншасвету, ад бацькі- нябожчыка. Адсюль – дзве версіі:
Першая. Да героя пераходзіць непасрэдна душа яго бацькі, што і робіць героя Героем. Руская казка дае таму доказы. Бацька-нябожчык тут паводзіць сабе так, як звычайна паводзяць сябе Героі: “Старик гайкнул богатырским голосом, свистнул молодецким посвистом: “Сивко-бурко, вещий воронко!”… “Ну, бурко, как мне служил, так служи и сыну моему”[4, 6] (Падкрэслена мною – С. Ш.). Значыць, бацька сам быў Героем, і пасля смерці яго гераічная душа перайшла да таго сына, які даказаў сваю здольнасць быць Героем (не пабаяўся начаваць на могілках).
Другая. Герою надаюцца ўвогуле гераічныя рысы духаў продкаў, праз бацьку, з дапамогай бацькі яму з іншасвету перадаецца душа Героя ці нейкі стымул, які як бы “вызваляе” гераічны патэнцыял з яго душы.

Чаму ў гэтай душы Героя тры прыметы? У сербскай казцы коней – тры, і разам з імі герою дастаецца адзенне. Тут ясна прасочваецца развіццё героя па ўзрастаючай: спачатку ваяр (конь у яго амаль звычайны, толькі “буяны”), пасля ваявода (конь сярэбраны), нарэшце – “магутнік высакародны” (відаць, асілак, і конь яго – залаты). Магчыма, маецца на ўвазе паслядоўнае выхаванне героем у сабе гераічных якасцей; сцвярджаецца, што стаць сапраўдным Героем адразу немагчыма, трэба працаваць над сабой – таму герой раскрывае свой патэнцыял у тры стадыі. Але ў дадзеным выпадку мы маем на ўвазе магчымае сімвалічнае значэнне вобразаў героя і трох коней, у казцы ж раскрыццё гераічных якасцей паказана так, быццам яны паслядоўна атрымліваюцца героем у дар ад продкаў, тым самым падкрэсліваецца іх звышнатуральнае паходжанне. У сербскай казцы выпрабаванне, якое праходзіць герой тры разы, і мера цяжкасці гэтага выпрабавання не змяняюцца, а змяняецца знешні выгляд героя і яго коней. Першы раз: “Адзін толькі Падпечнік пераапрануты пад’ехаў, перад мостам высока ўзляцеў, і не паспелі прысутныя міргнуць, як ён апынуўся на другім беразе”; другі раз: “І зноў лёгка пераляцеў з аднаго берага на другі цераз шкляны мост”; трэці раз: “Толькі Падпечнік на сваім кані маланкаю мільгануў над мостам, апынуўшыся на другім беразе” [7, 80-81].

У рускай жа казцы конь адзін і вопратка героя, якую ён атрымлівае, пралезшы праз вушы каня, відаць, аднолькавая ўсе тры разы. Але конь тут мае прыметы трох розных масцей, і ў адным з варыянтаў казкі кожны з трох разоў, што герой кліча каня да сабе, у каня дзіўным чынам выяўляецца толькі адна з гэтых масцей. Першы раз: “Сивко-бурко, вещий воронко!” Сивко бежит, только земля дрожит, из очей пламя пышет, а из ноздрей дым столбом”; другі раз: “Бурко бежит, только земля дрожит...”; трэці раз: “Воронко бежит, только земля дрожит...” [4, 6-7] (Падкрэслена мною – С. Ш.) Такім чынам, кліча герой аднаго і таго ж каня, а прыбягае кожны раз – ці то іншы конь, ці то розныя іпастасі аднаго каня. Такая трохчленнасць іспытаў героя выяўляецца ў рускай казцы і ў выкананні ім загаду цара. Выпрабаванне ў розных варыянтах рускай казкі для героя такое: “Ежели кто сорвёт царевнин портрет с дому через столько-то много брёвен, за того её и замуж отдаст” [4, 6] ці “Елена-царевна Прекрасная приказала выстроить себе храм о двенадцать столбов, о двенадцать венцов, сядет она в этом храме на высоком троне и будет ждать жениха, удалого молодца, который бы на коне-летуне с одного взмаха поцеловал её в губки” [4, 8] і пад. Тут герой выпрабоўваецца тры разы, з кожным дасягаючы ўсё большага поспеху: “Размахнулся, подскочил – двух венцов не достал; завился опять, разлетелся, скакнул – одного венца не достал…” [4, 8]. Як бачым, і тут выяўляецца паслядоўнае раскрыццё героем сваіх якасцяў і магчымасцяў.

Можна лёгка заўважыць, што ў гэтым сюжэце асаблівае значэнне мае лічба тры: тры браты, тры ночы, у якія браты павінны хадзіць на магілу да бацькі, тры кані, тры масці, тры розныя вопраткі героя, тры спробы адолець выпрабаванне, часам – тры спробы царэўны пазнаць свайго жаніха. Лічба тры з’яўляецца адной з найбольш часта ўжывальных і важных сакральных лічбаў. Дарэчы, “тройка – “нябесная” лічба, якая сімвалізуе душу...” [3, 373], што пацвярджае гіпотэзу аб тым, што тры кані ці трохколерны конь – душа Героя. “Лічба тры можа замяняць лічбу адзін пры абазначэнні больш шматпланавага і моцнага саюза” [5, 375] – магчыма, тры кані і тры масці замест аднаго і адной ужыты, каб падкрэсліць важнасць і шматпланавасць душы Героя. Тры спробы ў выпрабаванні могуць азначаць не толькі самаразвіццё героя, але і доказ таго, што ён сапраўдны Герой, як кажуць: адзін раз – выпадковасць, два – супадзенне, а тры – ужо заканамернасць. Тройка – і лічба гармоніі, закончанасці, руху наперад, яна абазначае паўнату і цэласнасць (такой і павінна быць душа Героя), яна ж – лічба поспеху (для казачнага героя гэтая катэгорыя таксама мае вялікае значэнне). Тры “ўвасабляе трохструктурную прыроду свету, які ўяўляўся як неба, зямля і вада. Гэта чалавек: цела, душа і дух; а таксама нараджэнне, жыццё і смерць; пачатак, сярэдзіна і канец; мінулае, сучаснае і будучае...” [3, 373].

Пэўнае значэнне для разумення семантыкі вобразаў коней маюць і іх масці ў казках. Ёсць вядомая гіпотэза аб тым, што масці Сіўкі-буркі вешчага кауркі абазначаюць масці коней, на якіх ездзілі прадстаўнікі розных кастаў у індаеўрапейскіх народаў: “Асноўных кастаў было тры. Яны адрозніваліся паводле колеру адзення і масці коней. Брахманы (жрацы) ездзілі на сівых конях, кшатрыі (ваяры) – на бурых, а вайшы (пастухі, рамеснікі) – на каурых. Адсюль робіцца зразумелай вядомая формула з рускіх народных казак, з дапамогай якой героі выклікалі чароўных коней: “Сіўка-бурка, вешчы каурка!” Адзін казачны персанаж – цудадзейны конь – увасабляў моц усіх трох кастаў, інакш кажучы – сілу ўсёй грамады!” [6, 105] Такая гіпотэза можа мець права на існаванне (напрыклад, у сербскай казцы самы лепшы конь – агніста-залаты, можна сказаць – буры: гэта конь кшатрыяў. А герой жа і ёсць ваяр-кшатрый, значыць лепшым канём для яго і павінен быць конь кшатрыя), але ў розных варыянтах казак масці мяняюцца месцамі, змяняюцца і самі масці: у рускіх варыянтах Сіўка-бурка – то “каурка”, то “варонка”. Таму трэба шукаць і іншыя версіі. Напрыклад, калі яшчэ раз прыгадаць думку пра тое, што “конь адыгрывае важнейшую ролю ў цыкле смерць-адраджэнне-несмяротнасць...” [6, 108], то масці коней з сербскай казкі можна растлумачыць так: першы конь – чорны – асацыіруецца з царствам памерлых, і ён на самай справе толькі што прыйшоў з яго; другі конь – срэбна-белы – выхадзец з “белага свету”, свету жыцця; трэці конь – агніста-залаты – звязаны з нейкай найвышэйшай ступенню жыцця, найвышэйшай доляй – можа быць, з несмяротнасцю, бессмяротнасцю. Масці Сіўкі-буркі могуць абазначаць трохчленную структуру Свету – неба (сівая масць), зямля (бурая), падземны свет (каурая ці вараная). Ці тры масці абазначаюць нейкія тры якасці, якімі павінен валодаць сапраўдны Герой – напрыклад, важнейшыя якасці прадстаўнікоў усіх трох кастаў, калі ўспомніць гіпотэзу пра касты (напрыклад, духоўнасць, мужнасць, працалюбства ці якія-небудзь іншыя).

На заканчэнне правядзём паралель разглядаемага казачнага сюжэта з не менш знакамітым сюжэтам казак тыпу “Папялушка”. Абодва сюжэты з’яўляюцца нібыта мужчынскім і жаночым варыянтамі аднаго матыву. Параўнаем: у героя два браты – у Папялушкі дзве сястры; і герой, і Папялушка аднолькава атрымліваюць адзенне і падарункі ад бацькі і маці-нябожчыкаў, у Папялушкі з чэшскага варыянту – з арэхаў, таксама, як і ў героя сербскай казкі; у героя – нявеста-царэўна, у Папялушкі – жаніх-прынц; царэўне і прынцу застаюцца знакі (пячатка на лбе героя ці рушнік царэўны і чаравічка Папялушкі для прынца); і адзін, і другая хаваюцца ад сваіх будучых жонкі і мужа, і іх адшукваюць служкі апошніх з дапамогай знакаў; імёны персанажаў вельмі часта звязаны з печчу і попелам, інакш кажучы, з ідэяй дома, хатняга ачага: яны – Падпечнік (у сербскай казцы) і Папялушка (у многіх еўрапейскіх народаў). Галоўная розніца паміж сюжэтамі – наяўнасць каня ў мужчынскім варыянце. У жаночым варыянце конь і любая замена яму адсутнічаюць (нехта мог бы падумаць, што такая замена – чаравічак, але ён знак, а не цудоўны памочнік). Гэта значыць, што ў жаночым варыянце адсутнічае прыхаванае паняцце аб душы ўвогуле і гераічным духу, якім з’яўляецца вобраз каня ў мужчынскім варыянце.


Літаратура:


  1. Голан Ариэль. Миф и символ. – М., 1993.

  2. Керлот Х. Э. Словарь символов. – М., 1994.

  3. Купер Дж. Энциклопедия символов. – М., 1995.

  4. Народные русские сказки А.Н.Афанасьева. В 3-х тт. Т. 2. – М., 1985.

  5. Тресиддер Дж. Словарь символов. – М., 1998.

  6. Шамякіна Т. І. Конь – эмблема года: шматаспектнасць, сімвалізм вобраза // Роднае слова. – 2002. – № 2.

  7. Югаславянскія казкі / Уклад., прадм., камент., пер. з серб.-харв., слав. і макед. моў І.Чароты. – Мн., 1999.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка