Быў. Ёсць. Буду




Дата канвертавання27.03.2016
Памер88.95 Kb.
Быў. Ёсць. Буду.” (да 80-годдзя з дня нараджэння У. Караткевіча)


Быў. Ёсць. Буду.

Таму, што заўжды, як пракляты,

Жыву бяздоннай трывогай,

Таму, што сэрца маё распята

За ўсе мільярды двухногіх.

У. Караткевіч

“Роўнага яму няма і наўрад ці ўжо будзе, замяніць яго ў нашай літаратуры не можа ніхто. Ужо хоць бы таму, што ніхто з такім бляскам не спалучае ў нас талент празаіка, драматурга, кінасцэнарыста, эсэіста, гісторыка. Ён быз аднолькава таленавіты ва ўсіх літаратурных жанрах, што, можа, натуральна для літаратуры мінулага, але рэдка сустракаецца ў сучаснасці”, - так ацэньваў творчасць Уладзіміра Караткевіча В. Быкаў. Нельга не пагадзіцца з гэтымі словамі. Сапраўды, У. Караткевіч з’яўляецца адной з самых яркіх постацей беларускай літаратуры ХХ ст.

Асаблівая заслуга У. Караткевіча перад беларускай літаратурай у распрацоўцы гістарычнай тэматыкі. Пісьменнік у сваіх творах адлюстраваў гісторыю Беларусі, перадаў дух мінулых эпох, здолеў раскрыць багаты духоўны свет сваіх герояў і звязаць іх асабісты лёс з лёсам народным.

Нарадзіўся Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч 26 лістапада 1930 г. у горадзе Оршы Віцебскай вобласці. Бацька Сямён Цімафеевіч працаваў інспектарам па бюджэце ў Аршанскім фінансавым аддзеле. Маці Надзея Васільеўна закончыла Марыінскую гімназію ў Магілёве, некаторы час працавала настаўніцай у вёсцы Збароў каля Рагачова. У аўтабіяграфіі “Дарога, якую прайшоў” Уладзімір Сямёнавіч успамінаў: “У сям’і нас было трох. Старэйшы брат (загінуў на апошняй, спадзяюся, вайне), старэйшая сястра і я”. Сям’я, хатняя духоўная атмасфера вельмі спрыялі развіццю будучага пісьменніка. “Сям’я, - як успамінае сястра пісьменніка Наталля Кучкоўская, - была вельмі спакойная. Мы, дзеці, ніколі не чулі, каб бацькі сварыліся. Да нас яны ставіліся заўсёды чула і разумна. Да нас яны ставіліся заўсёды чула і разумна. Калі цяпер чую ці чытаю пра Валодзеву дабрыню, сардэчнасць, павагу да людзей, думаю, што гэта ўсё вынік выхавання ў сям’і. талент ад Бога, а ўсё астатняе – ад маці і бацькі. А што тычыцца цікавасці да гісторыі, дык яна напэўна перадалася ад дзеда Васіля Юльянавіча і ад дзядзькі, матчынага брата – Ігара Васільевіча Грынкевіча, які настаўнічаў у Рагачове і ведаў шмат паданняў і легендаў…”

З пакалення ў пакаленне Караткевічы перадавалі сваім нашчадкам любоў да кніг. У доме была вялікая бібліятэка, сабраная дзедам, бацькамі, сястрой і братам. Ужо ў тры з паловаю гады Валодзя чытаў самастойна. У шэсць гадоў ім былі напісаны першыя вершы. Хлопчык меў абсалютны слых, займаўся ў музычнай школе. Па прызнанні Уладзіміра Караткевіча, стымулам да творчай працы сталі падтрымка і прыклад сваякоў, якія “фантазіраваць любілі і ўмелі, падтрымлівалі пахвалой добрую, вясёлую і вынаходлівую выдумку і ніколі з яе не смяяліся, хоць бы і зусім малы прыдумаў”.

Дзяцінства У. Караткевіча, як і многіх яго аднагодкаў, было апалена вайной. Вайна застала Караткевіча ў Маскве, куды ён прыехаў да сястры, якая там вучылася. Разам з іншымі маскоўскімі дзецьмі быў эвакуіраваны на Разаншчыну, а калі лінія фронту наблізілася і да яе, то іх дзіцячы дом перавезлі на Урал. Уладзімір Караткевіч хваляваўся за лёс бацькоў, шукаў іх. Таксама зрабіў некалькі спроб уцячы на фронт. Яны заканчваліся тым, што ўцекача вярталі зноў у інтэрнат. Аднак У. Караткевічу пашчасціла. Ён выпадкова даведаўся, што бацькі ў Арэнбургу, і рушыў туды. Тут будучы пісьменнік закончыў шэсць класаў, затым разам з маці пераехаў у Кіеў, дзе жыла яго цётка.

Пасля вызвалення Беларусі ўсе члены сям’і Караткевічаў вярнуліся на радзіму ў Оршу. Тут У. Караткевіч скончыў школу і вырашыў паступаць на філалагічны факультэт Кіеўскага ўніверсітэта, бо вельмі любіў гісторыю і літаратуру. Кіеў стаў для У. Караткевіча, па яго ўласным прызнанні, другой радзімай. Прыгадваючы студэнцкія гады, пісьменнік адзначыць: “Вучыўся, быў шчаслівы, меў шмат сяброў і ўсё ж успамінаю гэты час са змешаным пачуццём пяшчоты і сораму. Пяшчоты – таму, што была навука, старыя рукапісы, кнігі, музеі, музыка, дзяўчаты, сябры, свае і чужыя вершы. Сораму – таму, што нярэдка даводзілася тады сустракацца са звычайнай вульгарызацыяй навукі. Мне хацелася самому зразумець, чаму і навошта, і таму на некаторыя лекцыі я не хадзіў, а замест таго сядзеў у публічнай бібліятэцы”.

Ужо ў час вучобы ў Кіеўскім універсітэце У. Караткевіч вырашае прысвяціць сваё жыццё слугаванню Беларусі, вяртанню свайму народу гістарычнай памяці. Студэнт шмат працуе ў бібліятэках, архівах. Пасля заканчэння ўніверсітэта У. Караткевіч збіраецца пісаць навуковую працу пра паўстанне 1863 года ва ўсходнеславянскіх і польскай літаратурах. Падыходы маладога даследчыка да тэмы паўстання 1863 года не адпавядалі, аднак, тагачасным ацэнкам, і юнак быў вымушаны пакінуць Кіеў.

У 1954 – 1956 гг. Караткевіч працуе настаўнікам у вёсцы Лесавічы на Кіеўшчыне. У гэты час ён шмат піша, вядзе актыўнае ліставанне з сябрамі на радзіме. Адзін з іх папрасіў У. Караткевіча даслаць яму вершы. Яны ўразілі навізной і свежасцю, і сябар па сваёй ініцыятыве аднёс іх у часопіс “Полымя”. Верш “Машэка” быў надрукаваны ў 1955 г. Гэта і лічыцца пачаткам літаратурнай дзейнасці пісьменніка. Следам за першым творам у перыядычных выданнях пачалі з’яўляцца і іншыя. Яны станавіліся прадметам гарачых спрэчак. Адны крытыкі хвалілі маладога паэта за арыгінальнасць, талент, другія – ушчувалі за кніжнасць, ускладненасць, нават за непавагу да сучаснасці. Падтрымалі У. Караткевіча старэйшыя сябры па пяру – Максім Танк, Янка Брыль. Яны шмат зрабілі для таго, каб у 1956 г. Караткевіч вярнуўся на радзіму.

У 1956 – 1958 гг. У. Караткевіч працуе настаўнікам у 8-й школе Оршы. Як прызнаваўся сам У. Караткевіч, гады, праведзеныя ўдалечыні ад радзімы, абвастрылі яго патрыятычныя пачуцці. Расстанне з радзімай, лічыў пісьменнік, неабходна моладзі, і каб ад гэта ад яго залежала, то кожнага вучня, пачынаючы з дзевятага класа, пасылаў бы на нейкі час у іншую рэспубліку, каб ён адчуў тугу па сваім, каб рос патрыётам. У. Караткевіча турбавала тое, што вучні адлучаны ад гісторыі свайго народа. У лісце да М. Танка ён прызнаваўся: “Дзеці дрэнна ведаюць гісторыю. А мне б вельмі хацелася, каб людзі раптам адкрылі мора паэзіі ў беларускай гісторыі, як калісьці ў шатландскай”. У гэты час Караткевіч натхнёна і плённа працуе ў галіне літаратуры: у сакавіку 1957 г. закончыў п’есу “Млын на Сініх Вірах”, у канцы мая гэтага ж года – аповесць “У снягах драмае вясна”, у 1958 г. выйшаў зборнік вершаў “Матчына душа”, былі закончаны аповесці “Дзікае паляванне караля Стаха”, “Цыганскі кароль”.

А між тым у Оршы вакол імені Караткевіча разгарнулася цэлая кампанія. Паэта абвінавачвалі ў безнадзейнасці, чорнай меланхоліі, у захапленні гісторыяй. Найбольш дасталася вершу “Вадарод”, у якім аўтар адным з першых папярэджваў, што атам – магутная, карысная, але небяспечная сіла. Былі арганізаваны канферэнцыі абураных чытачоў, гнеўныя лісты ішлі ў Саюз пісьменнікаў. Болей заставацца ў Оршы і працаваць у школе стала немагчыма. У. Караткевіч паехаў у Маскву, паступіў на Вышэйшыя літаратурныя курсы, а затым яшчэ і на сцэнарныя. У гэты перыяд (1958 – 1962 гг.) Караткевіч напісаў кнігу паэзіі “Вячэрнія ветразі” (1960), кнігу аповесцяў і апавяданняў “Блакіт і золак дня” (1961). Масква, як і Кіеў, істотна паўплывала на фармаванне У. Караткевіча як асобы і мастака.

У 1963 г. пісьменнік пераязджае на сталае жыхарства ў Мінск. Яго творчы аўтарытэт рос вельмі хутка. Як значную падзею ў тагачасным літаратурным жыцці крытыка ацаніла выхад зборніка “Матчына душа” (1958), адзначыла талент, самабытнасць і арыгінальнасць паэта, непаўторнасць яго стылю. Праўда, дакарала за кніжнасць, ускладненасць, захапленне гістарычнай тэматыкай і недастатковую ўвагу да сучаснасці.

Нягледзячы на розныя жыццёвыя нягоды, У. Караткевіч не ўспрымаў свет змрочна. Ён быў перакананы, што жыццё, як зебра, паласатае. Паласа цёмная змяняецца светлай.

Акрыліў У. Караткевіча, усяліў упэўненасць у правільнасці ўласнага шляху поспех гістарычна-дэтэктыўнай аповесці “Дзікае паляванне караля Стаха”, якою зачытваліся ўсе. Натхнёны пісьменнік пачаў рыхтаваць да друку раман “Каласы пад сярпом тваім”. Асобным выданнем раман выйшаў у 1968 г. Неўзабаве раман быў перакладзены на рускую мову і двойчы выдадзены ў Маскве. Да яго аўтара паступова прыходзіла не толькі ўсесаюзнае, але і міжнароднае прызнанне.

Поспех таксама прынеслі аповесці “Чазенія”, “Лісце каштанаў”. Адначасова з аповесцямі У. Караткевіч працаваў над раманам “Хрыстос прызямліўся ў Гародні” (1966), пісаў вершы (зборнік “Мая Іліяда”).

Нарэшце ўладкавалася і асабістае сямейнае жыццё. У 1971 г. У. Караткевіч ажаніўся з выкладчыцай Брэсцкага педінстытута Валянцінай Браніславаўнай Нікіцінай, з якой пазнаёміўся на чытацкай канферэнцыі па рамане “Каласы пад сярпом тваім”. У. Караткевіч разам з Валянцінай Браніславаўнай, якая працавала ў Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР, рэгулярна ўдзельнічаў у навуковых экспедыцыях па Беларусі. Вынікам вандровак У. Караткевіча па Беларусі, барацьбы за яе спадчыну стала запаветная кніга “Зямля пад белымі крыламі”.

У 1979 годзе У. Караткевіч піша дэтэктыўны раман “Чорны замак Альшанскі”, у якім выявіўся адзін з галоўных эстэтычных прынцыпаў пісьменніка – значнасць арганічнай повязі часоў. Галоўны герой Антон Косміч кажа: “Хто не памятае мінулага, хто забывае мінулае – асуджаны зноў перажыць яго. Безліч разоў”.

У. Караткевіч стварыў мастацкі летапіс жыцця Беларусі на працягу ХVI – ХХ стст. Ён выказваў цікавасць да ключавых момантаў нацыянальнай гісторыі. У рамане “Хрыстос прызямліўся ў Гародні” і легендзе “Ладдзя Роспачы” звярнуўся да падзей і характараў XVI ст., у аповесці “Сівая легенда” і драме “Званы Віцебска” – да пачатку XVII ст., у драме “Маці ўрагану” і аповесці “Цыганскі кароль” – да XVIII ст., у рамане “Каласы пад сярпом тваім”, драме “Кастусь Каліноўскі”, аповесці “Дзікае паляванне караля Стаха” – да ХІХ ст. Гісторыя прысутнічае і ў творах пра сучаснасць: аповесцях “У снягах драмае вясна”, “Чазенія”, “Лісце каштанаў”, рамане “Леаніды не вернуцца да Зямлі” (“Нельга забыць”).

Пісьменнік стварыў адметнага героя, якога можна назваць рыцарам Беларусі. Гэта Маеўскі з апавядання “Аліва і меч”, Пятрок Ясюкевіч з апавядання “Сіняя-сіняя”, Андрэй Беларэцкі з “Дзікага палявання караля Стаха”, Алесь Загорскі з “Каласоў пад сярпом тваім”, Юрась Братчык з рамана “Хрыстос прызямліўся ў Гародні”, Антон Косміч з рамана “Чорны замак Альшанскі”.

Лебядзінай песняй і запаветам стаў для У. Караткевіча апошні зборнік “Быў. Ёсць. Буду” (1986), які выйшаў пасля яго смерці. Яго склалі паэтычныя творы канца 50 – першай паловы 80-х гг. У кнізе выявіўся ўвесь Караткевіч, крыштальна чысты, даверлівы, адкрыты, захоплены жыццём і адначасова мудры, засяроджаны ў сабе, трагічны і гняўлівы, моцна ўлюбёны ў родную зямлю.

Быў. Ёсць. Буду.

Таму, што заўжды, як пракляты,

Жыву бяздоннай трывогай,

Таму, што сэрца маё распята

За ўсе мільярды двухногіх.
За ўсіх, хто ўздымае цяжкія разоры,

Хто ў гарачым пекле металу,

За ўсіх, хто змагаецца з небам і морам,

За жывых і за тых, што сканалі.


За ўсіх, хто крывёю піша

Ў нязгодзе

З рабства подлай дарогай,

Хто за Край Свой Родны, за ўсе Народы

Паўстане нават на Бога.
За ўсіх, хто курчыцца ў полымі вёсак,

Хто ратуе краіну ад краху,

За ўсіх, хто бясстрашна глядзіць у нябёсы

З барыкады,

З пушчы

І з плахі.


Хто са смерцю гаворыць з вока на вока,

З яе усмешкаю ветлай,

І ўсё ж узводзіць - нясцерпна далёкі -

Храм наш агульны і светлы.


А калі ён горда заззяе ў зеніце -

Непарушны - ўзнясецца ў неба,

Вы з распятага сэрца кроплю вазьміце.

Апошнюю.

Болей не трэба.
І няхай яна збоку, недзе на ганку,

Дагарае й дзяцей не страшыць

На граніце любові,

На граніце світанку,

На граніце велічы вашай.

Заключным акордам, моцным і выразным, прагучаў апошні верш У. Караткевіча, напісаны 19 чэрвеня 1984 г. да 60-годдзя В. Быкава:

Час стагоддзі, як касой, сцінае:

Веры, царствы, догмы йдуць да ценяў…

Ўсё мінае – Гонар не мінае,

Бо народжаны адным сумленнем.


Калі сонца выб’ецца з туману,

Толькі іх і ўспомніць хор народаў,

Воінаў сваіх, святых і зраненых,

Рыцараў сумлення і свабоды.

Гэтыя словы, адрасаваныя В. Быкаву, добра выявілі сутнасць постаці У. Караткевіча, які і ў жыцці, і ў літаратуры быў рыцарам сумлення і свабоды, рыцарам роднай Беларусі.

Па ўспамінах сучаснікаў, у жыцці Караткевіча было ўсё: творчыя ўзлёты і глыбокія дэпрэсіі, радасці ад сустрэч з удзячнымі чытачамі і пакуты, выкліканыя хваробамі блізкіх пісьменніку людзей і ўласнай хваробай. Балючым ударам для У. Караткевіча стала смерць маці. Затым нечакана захварэла і вельмі хутка памерла жонка. Усё гэта абвастрыла ўласную хваробу пісьменніка. Ён трапляе ў рэанімацыю. На гэты раз смерць адступіла. У. Караткевіч выпісаўся з бальніцы і разам з сябрамі адправіўся на плыце ў падарожжа ўніз па Прыпяці.

На Прыпяці У. Караткевічу стала зноў дрэнна, на машыне яго прывезлі ў Мінск. 25 ліпеня 1984 г. У. Караткевіча не стала. На пахаванне пісьменніка выйшаў увесь Мінск, прыехала многа людзей з правінцыі. “Быў. Ёсць. Будзеш!” – сцвярджаў загалоўкам свайго артыкула ў “Літаратуры і мастацтве” Рыгор Барадулін. Звяртаючыся да свайго сябра як да жывога чалавека, ён казаў: “Ты пісаў як дыхаў. Сваім асабістым прыкладам паказаў узор служэння Радзіме, народу, мове. Ты даў усім нам урок сумленнасці…”

Свой апошні прытулак У. Караткевіч знайшоў на Маскоўскіх могілках у Мінску. Праз чатыры гады пасля смерці пісьменніка ў адпаведнасці з яго апошняй воляй на магіле ўзнёсся сціплы і велічны палявы камень, аздоблены толькі бронзавым аўтографам і бронзавым калоссем.



Артыкул падрыхтаваны Вольгай Івановай.

У артыкуле выкарыстаны матэрыялы кніг “Гісторыя беларускай літаратуры ХХ ст.”, т. 4, кніга 1.

Г. М. Ішчанка “Уладзімір Караткевіч у школе”.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка