Беларускі гістарычны агляд




старонка7/20
Дата канвертавання14.03.2016
Памер4.93 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20

З польскай пераклала Вольга Мазурава

1 З прыватных гарадоў Сапегаў таксама сур’ёзна ўмацаваны былі Ляхавічы ў Наваградскім ваяводстве і Горы, непадалёку ад Смаленска. Значна слабейшыя фартыфікацыі мелі замкі ў Полацкім ваяводстве — Друя (Сапежынская) ды Іказнь.

2 Жыццяпіс К.Л.Сапегі: Rachuba A. Polski Słownik Biograficzny (далей PSB). Wrocław, 1994. T.XXXV. S.31—37.

3 Morzy J. Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku. Poznań, 1965. Tabela 46.

4 Апрача гэтага, на другім беразе Дняпра ў другой палове XVII ст. па­ўстала прадмесце Быхаўская Слабада (Лявонаўка).

5 Умацаванні Старога Быхава апісваюцца паводле: Чантурия В.А. История архитектуры Белоруссии. Минск, 1985. С.45; Hryckiewicz A. Warowne miasta magnackie na Białorusi i Litwie // Przegląd Historyczny. 1970. T.LXI. Z.3. S.437—438; Кветницкая Е.Д. Архитектура Белоруссии XVII в. // Всеобщая история архитектуры. Москва, 1968. Т.VI. Ч.III; Ткачев М. Замки Белоруссии. Минск, 1987. С.180—182; Ткачоў М. Замкі і людзі. Мінск, 1991. С.80—82.

6 У 1690 г. у горадзе было 412 дымоў (Morzy J. Op. cit. S.207).

7 Rachuba A. Słuszka Zygmunt Adam // PSB. Wrocław, 1999. T.XXXIX. S.152—156.

8 Ткачоў М. Замкі і людзі. С.89—90.

9 Żywot Jaśnie Oświeconego Księcia Bogusława Radziwiłła. Poznań i Trzemieszno, 1840. S.114.

10 Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собраные и изданные Археографическою Комиссиею (далей АЮЗР). С.–Петербург, 1880. Т.X. С.506—507. Даты дадзены паводле дзейнага ў Рэчы Паспалітай грыгарыянскага календара (у маскоўскіх і казацкіх крыні­цах ўжываецца „спознены“ на 10 дзён юліянскі каляндар).

11 Тамсама. Т.X. С.681—682; таксама: рэляцыя Залатарэнкі да цара ад 11(21).VI.1654 // Тамсама. С.–Петербург, 1889. Т.XIV. С.127—130.

12 Тамсама. С.139—144.

13 Акты Московского государства, изданные Императорскою Академиею наук (далей АМГ). С.–Петербург, 1894. Т.II. № 593. С.371—372; Lietuvos Valstybes Istorijos Archyvas (далей LVIA), f.SA, nr 4106, k.260—269, nr 4107, k.32v—37.

14 АЮЗР. Т.XIV. С.135—138.

15 List z Wilna, 8.VIII.1654 // Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnej Polski. Kraków, 1845. Т.I. S.112; List S.Pawszy, Petryków, 17.VIII.1654 // Ibidem. S.118—120.

16 АЮЗР. Т.XIV. С.145—149; Дворцовые розряды. С.–Петербург, 1852. Т.III. С.445.

17 Jan Kazimierz do A.S.Radziwiłła, Warszawa, 13.VII.1654. Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (далей BOssol.), rkps 2280/I, k.271v.

18 K.Bohuszewicz do K.L.Sapiehy, [Stary] Bychów, 13.VII.1654. Львівска Державна Наукова Бібліотека ім. В.Стефаника (далей ЛНБ). Ф.103, спр.1647.

19 K.Bohuszewicz do K.L.Sapiehy, [Stary] Bychów 19.VII.1654. ЛНБ. Ф.103, спр.1648.

20 АЮЗР. Т.XIV. С.443—448.

21 Тамсама. С.467.

22 Тамсама. С.715—716.

23 Тамсама. С.147—149.

24 Тамсама. Т.X. С.681—682; У снежні 1655 г. пад час абароны Нова­га Быхава Залатарэнка меў 30 гармат (Vorbek–Lettow M. Skarbnica pamięci. Pamiętnik lekarza króla Władysława IV. Wrocław, 1968. S.211).

25 Konfesata Kozaków zaporoskich, pobranych w Wielatyczach, dzierżawie JM Pana Pisarza Polnego ВКЛ i przyprowadzonych z Berezyny, 18.X.1654. Biblioteka Muzeum im. Ks.Czartoryskich w Krakowie (далей BCzart.). Rkps 147, nr 98, s.421—424 (рэляцыя часткова надрукавана: Materyały dla historyi Małej Rossyi. Listy i uniwersały za Jana Kazimierza od.1650 do 1660. Kijów, 1852. T.II. S.39—41 — тут датуецца 10.X).

26 BCzart. Rkps 147, nr 133, s.658.

27 Асноўнымі крыніцамі, каб падлічыць колькасць літоўскай арміі таго часу, паўстаюць кнігі скарбовай камісіі 1662—1664 г. LVIA. F.SA, nr 4106, 4107. Пра склад і колькасць каронных фармаванняў гл.: Bobiatyński K. Działania posiłkowego korpusu koronnego na terenie VKL w latach.1654—1655 (у бліжэйшым нумары „Studiów i Materiałów do Historii Wojskowości“).

28 Асобныя атрады Сапегаў, не ўключаныя ў кампут, значыліся ў некалькіх рэестрах войска ВКЛ ад 1654—1655 г. (BCzart. Rkps 148, nr 191, s.906; BCzart. Rkps 2749, nr 112, s.407—410).

29 Jan Kazimierz do K.L.Sapiehy, Warszawa, 21.VIII.1654. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (далей AGAD). Nabytki Kolek­cjonerskie, nr 59.

30 A.H.Połubiński do K.L.Sapiehy, obóz pod Nowym Bychowem, 31.I.1655. ЛНБ. Ф.103, Teki Prochaski, спр.149/Va, с.279.

31 Rachuba A. Sapieha Paweł Jan // PSB. Wrocław,1995. T.XXXV. S.138—139.

32 S.Oskierko do B.Radziwiłła, Bobrujsk, 13.X.1654. BCzart. Rkps 147, nr 133, s.657—658; АЮЗР. Т.XIV. С.405—406, 424—426.

33 АМГ. Т.II. № 612. С.384—386.

34 Rachuba A. Konfederacja wojska litewskiego w Wierzbołowie w.1655 r. // Miscellanea Historico–Archivistica. 1994. T.IV. S.14—19.

35 Radziwiłł A.S. Pamiętniki o dziejach w Polsce. Warszawa, 1980. T.III. S.437; Laskowski do A.Koniecpolskiego, Grodno, 18.XI.1654. AGAD. Archiwum Zamoyskich, nr 450, s.124; J.Mierzeński do A.Leszczyńskiego, Mińsk, początek grudnia.1654. BCzart. Rkps 417, k.151v.

36 J.Radziwiłł do A.Leszczyńskiego, Mińsk, 2.XII.1654. BCzart. Rkps 147, nr 147, s.713—726; Remanifestacja na manifestację Księcia JM incerto authore uczyniona. Biblioteka PAN w Kórniku. Rkps 991, k.453—455.

37 АЮЗР. Т.XIV. С.151—154.

38 Жыццяпіс Паклонскага гл.: Rachuba A. Pokłoński, Konstanty // PSB. Wrocław, 1983. T.XXVII. S.234—235.

39 Похилевич Д. Белорусское казачество // Наукові записки Львівского державного ун–ту ім. І.Франка. 1957. Т.XLIII. Вып.VI. C.162.

40 АЮЗР. Т.XIV. С.153—164, 167—174, 297—300, 379—380, 407—408, 433—436, 439—442, 453—454.

41 Документы Богдана Хмельницького 1648—1657. Киев, 1961. № 290. С.400—401.

42 Extrait d’une Lettre ecrite par un Officier de l’armee de Lithuanie logee dans la ville basse de Mohilev du 19 fevrier.1655 (BN, mf 379 A)–5000; Eigentliche Erzählung welcher gestalt […] Janus Radziwil […] geführte Armee zeithero geschwächet und zurücke zu gehen genöthiget, BN, mf 11806–7000; Vorbek–Lettow M. Op.cit. S.212 і далей (8000 сялян і 2000 украінскіх казакоў); Theatrum Europaeum (далей TE). Frankfurt am Maіn, 1685. T.VII. S.765f.

43 АЮЗР. Т.XIV. С.468–470.

44 АМГ. Т.II. №612. С.384—386.

45 АЮЗР. Т.XIV. С.503—504, 515—518, 519—521.

46 Тамсама. С.481—484.

47 Mieszczanie starobychowscy do K.L.Sapiehy, Stary Bychów, 4.I.1655. Lietuvos Mokslu Akademijos Centrine Biblioteka. F.139, nr 545.

48 J.Radziwiłł do szlachty powiatu słonimskiego, Mohylew, 7.IV.1655. BCzart. Rkps 148, nr 26, s.132—133.

49 J.Leszczyński do S.Potockiego, Kutno, 30.III.1655. BCzart. Rkps 384, nr 91, s.208.

50 Ibidem. T.XIV. S.485—486.

51 У 12 000 ацаніў сілы праціўніка Аляксей Міхайлавіч (Соловьев С.М. История России с древнейших времен. Москва, 1961. Т.X. С.641); Іван Залатарэнка, на падставе паказанняў палонных, даваў лічбу двухкроць вышэй (АЮЗР. Т.XIV. С.513—516). У рэляцыі Extrait d’une Lettre... вядзецца пра 15 000.

52 A.H.Połubiński do K.L.Sapiehy, obóz pod Nowym Bychowem, 31.I.1655. ЛНБ. Ф.103, Teki Prochaski, спр.149/Va, с.279; Jan Kazimierz do K.L.Sapiehy, Warszawa, 17.II.1655. BCzart. Rkps 2105, s.117.

53 Vorbek–Lettow M. Op.cit. S.211.

54 АЮЗР. Т.XIV. С.495—496; Форбэк–Летаў (Оp.cit. S.211) дае дату на дзень пазней: 15.I.1655.

55 J.Radziwiłł do szlachty powiatu słonimskiego, Mohylew, 7.IV.1655. BCzart. Rkps 148, nr 26, s.133.

56 L.Kubala, Wojna polsko–moskiewska.1654—1655, Szkice historyczne. Warszawa, 1910. T.III. S.274.

57 TE. T.VII. S.765.

58 Żywot [...] Bogusława Radziwiłła. S.115.

59 АЮЗР. Т.XIV. С.519—524.

60 Żywot [...] Bogusława Radziwiłła. S.115—116.

61 M.Korff do W.Tyzenhauza, b.m., 30.I.1655. AGAD. Archiwum Tyzenhauzów, nr F–115.

62 Extrait d’une Lettre...

63 Radziwiłł B. Op.cit. S.135.

64 Ibidem.

65 Extrait d’une Lettre...

66 A.H.Połubiński do K.L.Sapiehy, obóz pod Nowym Bychowem, 31.I.1655. ЛНБ. Ф.103, Teki Prochaski, спр.149/Va, с.279.

67 J.Radziwiłł do szlachty powiatu słonimskiego, Mohylew, 7.IV.1655. BCzart. Rkps 148, nr 26, s.134.

68 Extrait d’une Lettre...

69 Kersten A. Stefan Czarniecki 1599—1665. Warszawa, 1963. S.206—210.

70 Rachuba A. Paweł Sapieha od 8.VIII.1655 roku do 30 V.1656 roku, praca magisterska w IHUW. S.28.

71 A.H.Połubiński do K.L.Sapiehy, obóz pod Nowym Bychowem, 31.I.1655. ЛНБ. Ф.103, Teki Prochaski, спр.149/Va, с.279.

72 Vorbek–Lettow M. Op.cit. S.217; АЮЗР. Т.XIV. С.533—534 (тут даецца на некалькі дзён ранейшая дата спалення Бабруйска і Каралеўскай Слабады), 539—541.

73 Vorbek–Lettow M. Op.cit. S.217—218; АЮЗР. Т.XIV. С.540; List do A.H.Połubińskiego z 10.IV.1655. BCzart. Rkps 2749, nr 77, s.355.

74 АЮЗР. Т.XIV. С.527—534.

75 Тамсама. С.709—712.

76 Русско–белорусские связи. Сборник документов (1570—1667). Минск, 1963. №307, с.330—331.

77 АЮЗР. Т.XIV. С.569—570, 587—590, 593—595; АМГ. Т.II. № 663. С.409.

78 З гэтай мэтай 23 траўня з табара пад Старым Быхавам адаслаў адпаведны ліст да цара (АЮЗР. Т.XIV. С.607—608).

79 K.L.Sapieha do Jana Kazimierza, Słonim, 31.III.1655. BCzart. Rkps 2105, s.301; idem do J.Pawszanowskiego, Słonim, 15.V.1655 // АЮЗР. Т.XIV. С.727—728.

80 Jan Kułak do K.L.Sapiehy, Bieszenkowicze, 2.IV.1655. ЛНБ. Ф.103, спр.1653; H.Lipski do E.Brzostowskiego, Tołoczyn, 28.IV.1655. BCzart. Rkps 148, nr 33, s.169.

81 K.L.Sapieha do Jana Kazimierza, Słonim, 31.III.1655. BCzart. Rkps 2105, s.301.

82 Volumina Legum. С.–Петербург, 1859. Т.II. С.232—233.

83 J.Pawszanowski do K.Bohuszewicza, Lachowicze, 20.V.1655 // АЮЗР. Т.XIV. С.729—732.

84 K.L.Sapieha do J.Pawszanowskiego, Słonim, 15.V.1655 // Тамсама. С.727—728; J.Pawszanowski do J. Krьgera, Lachowicze, 20.V.1655 // Тамсама. С.729—730.

85 Тамсама. С.715—716.

86 Тамсама. С.601—604, 675—678.

87Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо–Западной Руси. Вильно, 1867. Т.I. № 164. С.191.

88 Падобны водклік сустракалі таксама пазнейшыя лісты, дасыланыя з гэткім жа заклікам Залатарэнкі ды Аляксея Міхайлавіча (напр.: Акты исторические, собраные и изданные Археографическою Коммиссиею. С.–Петербург, 1842. Т.IV. № 100. С.243; АЮЗР. Т.XIV. С.741—744).

89 Берх В.Н. Царствование Алексея Михайловича. С.–Петербург, 1831. С.87.

90 Мальцев А.Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века. Москва, 1974. С.84–85.

91 АЮЗР. Т.XIV. С.705—706. Царскія планы падтрымаў таксама Хмяль­ніцкі, які ў лісце з Корсуня ад 7 чэрвеня загадаў свайму швагру рушыць да галоўных сілаў непрыяцеля, а не губляць жаўнераў пад „куратнікамі“, як з пагардай акрэсліў Стары Быхаў (тамсама, с.697—699).

92 Тамсама. С.709—712, 717—719.

93 Мальцев А.Н. Op.cit. С.90; J.Radziwiłł do Jana Kazimierza, Wilno, 18.VII.1655. BCzart. Rkps 2105, s.338; таксама авізы з Вільні ад 10.VII. BOssol. Rkps 189/II, s.765.

94 АЮЗР. Т.XIV. С.751—756.

95 АМГ. Т.II. № 696. С.425—426.

96 Мальцев А.Н. Op.cit. С.85.

97 Дыярыуш аблогі Слуцка: AGAD, Archiwum Radziwiłłów. Dz.II, księga 69.14, s.55—60 (копія: BCzart. Rkps 148, nr 104, s.529—534).

98 АМГ. Т.II. № 717. С.436—439.

99 АЮЗР. Т.XIV. С.787—790, 797—798

100 Українське козацтво. Мала энциклопедия. Київ, 2002. С.176.

101 АМГ. Т.II. № 759. С.463—464.

102 Metryka Litewska. Księga wpisów nr 131. Warszawa, 2001. № 1012. S.330—331.

103 Акты издаваемые Виленскою Археографическою Коммиссиею для разбора древних актов (далей АВАК). Вильно, 1870. Т.IV. С.177—180.

104 Horn M. Powinności wojenne Żydów w Rzeczypospolitej w XVI i XVII wieku. Warszawa, 1978. S.108.

105 АВАК. Т.IV. С.177—180.

Stary i Nowy Bychau podczas wojny Rzeczypospolitej z Moskwą w latach 1654—55

Konrad Bobiatyński

Walki, które miały miejsce pod Starym i Nowym Bychowem podczas pierwszego etapu wojny Rzeczypospolitej z Moskwą w latach 1654—55, w dużym stopniu wpłynęły zarówno na kształtowanie się sytuacji mili­tarnej, jak i na rozstrzygnięcia polityczne, przede wszystkim w sferze realizacji planów Bohdana Chmielnickiego, które zakładały pod­porząd­kowanie Kozakom jak największych obszarów południowej Białorusi.

Podczas kampanii letniej 1654 r. oba miasta znalazły się w pasie działań liczącego około 20000 żołnierzy korpusu ko­zackiego, dowo­dzo­nego przez pułkownika Iwana Zołotarenkę. Po zajęciu Nowego Bycha­wa, 8 września Kozacy rozpoczęli oblę­żenie Starego Bychowa, który miał stać się głównym ośrodkiem opanowanych przez nich obszarów WKL. Próby zdobycia tej potężnej twierdzy, stanowiącej główny punkt obrony na linii Dniepru, zakończyły się niepowodzeniem. Stary Bychau, oto­czony najnowocześniejszymi fortyfikacjami typu staroholen­der­skie­go oraz obsadzony liczną załogą (razem z mieszczanami i Żydami około 3000 ludzi), zaopatrzoną w silną artylerię i duże zapasy amunicji i żyw­noś­ci, oparł się wszystkim atakom i zadał przeciwnikowi poważne straty.

14 stycznia 1655 r. Nowy Bychau stał się głównym celem ofensywy armii WKL, wspomaganej przez silny korpus koronny. Oblężenie tego miasta nie przyniosło jednak spodziewanych efektów. Wojsko ponosiło znaczne straty w wyniku ciężkich warun­ków klimatycznych (bardzo niska temperatura) i kłopotów z aprowizacją, a dodatkowo osłabiły je problemy zdrowotne Janusza Radziwiłła. Wobec przerwania ofensywy koronnej na Ukrainie po nierozstrzygniętej bitwie pod Ochmatowem (29 stycznia — 2 lutego), 10 lutego zwinięto oblężenie i odmasze­ro­wano na północ.

Wobec skupienia się od 16 lutego armii WKL na oblężeniu Mohy­lewa, już pod koniec lutego oddziały Zołotarenki odzyskały swobodę ruchów i zaczęły stopniowo przejmować inicjatywę operacyjną. Na przełomie kwietnia i maja 1655 r. korpus Zo­ło­ta­renki opuścił Nowy Bychau i przystąpił do pościgu za wycofującą się spod Mohylewa armią Janusza Radziwiłła. W połowie maja rozpoczęło się drugie oblężenie Starego Bychawa, którego załoga wiosną 1655 r. została wzmocniona przez Kazimierza Leona Sapiehę nowymi regimentami dragonii i pie­choty, częściowo opłacanymi ze skarbu państwowego. Miasto odrzuciło propozycję kapitulacji i stawiło Kozakom zacięty opór.

Po rozpoczęciu nowej ofensywy armii moskiewskiej, Iwan Zoło­tarenko z większością swoich oddziałów wziął udział w działaniach na froncie centralnym. Pod Starym Bychawem po­został jedynie pułkownik borżniański Jachno Korobko z częścią piechoty, blokując załogę. Do zdobycia miasta nie przyczynił się nawet trzytygodniowy pobyt pod nim 10–tysięcznego korpusu Aleksego Trubeckiego (lipiec-sierpień 1655). Obrońcy bohatersko odpierali kolejne ataki, zadając przeciwnikowi duże straty.

Epilogiem działań pod Starym Bychawem w latach 1654—55 była śmierć 17 października 1655 r. Iwana Zołotarenki, który poległ od ognia obrońców. Stary Bychau aż do grudnia 1659 r. pozostawał fortecją WKL, stanowiąc jedyną enklawę władzy Rzeczypospolitej nad Dnieprem, a postawa jego załogi na dzie­sięciolecia stała się przykładem dla kolejnych pokoleń.
Да моўнай праблематыкі гарадскіх кніг навачаснай Горадні

Юры Гардзееў

Палітра моўных дачыненняў на землях Літвы і Беларусі здаўна была аб’ектам увагі навукоўцаў. У першую чаргу гэтай тэматыкай займаліся мовазнаўцы, якія ў сваіх працах абапіраліся на літаратурныя творы, дзённікі альбо апублікаваныя навачасныя крыніцы1. Падаецца цалкам лагічным, што згаданая матэрыяльная база неда­статковая, каб пашырыць нашыя ве­ды пра рэгіянальныя ўласцівасці і тым самым удакладніць агульны вобраз моўных стасункаў у Вялікім Княстве Літоўскім.

Запоўніць гэтыя прагалы дазваляюць шматлікія захаваныя крыніцы — навачасныя кнігі магістратаў, актавыя матэрыялы гродскіх, земскіх ды іншых мясцовых уладаў. Сярод комплексу захаваных архіваліяў, якія былі складзены ў XVI—XVIII ст., асаблівай yвагі заслугоўваюць старажытныя гара­дзенскія акты. Нягледзячы на бурныя павароты лёсу, войны ды пажары, шматлікія „пераезды“, да нашых дзён дайшло нямала рукапісных матэрыялаў, у тым ліку найстарэйшыя зем­скія кнігі Гарадзенскага павету XVI ст. ці блізу 15 гара­дзенскіх магістрацкіх кніг з паасобных дзесяцігоддзяў XVII і XVIII ст. Дзякуючы іх захаванасці паўстае магчымасць узнавіць разнастайныя грамадска–гаспадарчыя ды культурныя адметнасці жыцця Горадні, у тым ліку распавесці пра мовы гарад­скога камунікавання.

Такім чынам, мэта артыкула — прасачыць тэндэнцыі развіц­ця мовы дакументацыі гарадзенскіх канцылярый у XVII—XVIII ст.2 на шырэйшым параўнальна–гістарычным фоне. Апра­ча згаданых архіўных матэрыялаў, падмуркам працы з’яўляюцца іншыя віды крыніц: маладаследаваная мяшчан­ская літаратура3, тагачасная прэса, на старонках якой магістрацкія чыноўнікі змяшчалі бягучыя звесткі гарадскога жыцця, а таксама інвентары гарадзенскіх каталіцкіх кляштараў4.

Навачасныя гарадзенскія архіваліі, якія стагоддзямі назапашваліся ў гарадскіх канцылярыях, як і зыходныя дакументы, складаліся на розных мовах. Лацінская, што выконвала ў Заходняй Еўропе функцыю мовы літаратуры, навукі і міжнароднай камунікацыі, у Вялікім Княстве Літоўскім не адыграла такой ролі. На ёй былі напісаны толькі найстарэйшыя прывілеі Горадні, у тым ліку прывілей 1496 г., на падставе якога ў горадзе ўводзілася магдэбургскае права. Цягам усяго XVI ст. каралеўская канцылярыя выдала Горадні ажно 20 прывілеяў, з якіх 12 было складзена на старабеларускай мове. Апошні прывілей для горада на гэтай мове быў падрыхтаваны канцылярыяй караля Жыгімонта III у 1601 г.

З XVI ст. моўная сітуацыя ў ВКЛ пачала паступова мяняцца. У штодзённым і публічным жыцці літоўскіх ды беларускіх гарадоў досыць хуткімі тэмпамі распаўсюджвалася польская мова5, што было выклікана паланізацыяй вышэйшых грамадскіх слаёў краіны, а таксама наплывам польскага насель­ніц­тва з Падляшша і Мазовіі. Трэба падкрэсліць, што апра­ча палякаў у шматлікіх гарадах краіны сяліліся гараджане са Швейцарыі, Францыі, Венгрыі, а таксама з Прусіі (Брандэнбургскай ды Княскай): Караляўца, Эльбланга, Дзялдава. З Памор’я, напрыклад, у Горадню прыбыла сям’я Сталіньскіх, прадстаўнік якой Анджэй Сталіньскі ў XVIII ст. заняў пасаду прэзідэнта горада6.

Гарадзенскія архіўныя матэрыялы дазваляюць выявіць тэндэнцыю ўзаемазалежнасці паміж грамадскім статусам ягоных жыхароў і мовамі, якімі яны карысталіся. Аналіз сведчыць: чым вышэйшы быў статус гараджаніна, тым выразней у ягоным штодзённым жыцці ўзрастала роля польскай мовы. Да гэтай групы ў першую чаргу трэба аднесці прадстаўнікоў вышэйшых мяшчанскіх колаў, г. зн. магістрацкіх ураднікаў, заможных купцоў ці ўладальнікаў шматлікіх нерухомых маёмасцяў, якія з–за адсутнасці выпрацаваных канонаў і ўзораў уласнай культуры пераймалі сістэму каштоўнасцяў шляхецкіх слаёў7, а таму імкнуліся да больш частага публічнага ўжывання польскай мовы. У працэс карыстання пальшчызнай таксама ўцягвалася гарадзенская павятовая шляхта, якая часта наведвала горад, з’язджалася ў Горадню на соймікі, ахвотна набывала тут сядзібы. Сувязь з польскай мовай дробнай шляхты, гарадскога паспольства ды непрывілеяваных гарадскіх слаёў, якія займалі ніжэйшую ступень на грамадскай лесвіцы (бедната, некваліфікаваныя і сезонныя работнікі, маргінальныя элементы), была меней выразнай. Не выклікае сумненняў той факт, што ў жыцці гэтай грамадска–культурнай прыступкі галоўную ролю адыгрывала ўжыванне роднай мовы8.

Асаблівасцю ўзніклага ў Вялікім Княстве Літоўскім моўнага спляцення было функцыянаванне некалькіх разнародных дзвюхмоўяў, а ў іншых выпадках нават і трохмоўя. Акрамя таго наступствам пранікнення пальшчызны на літоўскія і беларускія землі і іх узаемаадносінаў стала ўзнікненне і развіццё паўночна–ўсходняга дыялекту польскай мовы. На працягу XVI—XVII ст. яна паступова займае месца, якое раней у пуб­ліч­ным ужытку належала канцылярскай беларушчыне9.

Польская мова, якой карысталіся ў публічным жыцці жыхары тагачаснай Літвы і Беларусі, у мовазнаўчай літаратуры атрымала назоў паўночнакрэсавага дыялекту. Яго развіццё можна ахарактарызаваць, аналізуючы змесціва прадукцыі магістрацкіх, шляхецкіх і кляштaрных канцылярый навачаснай Горадні.

Як сведчаць вынікі папярэдніх даследаванняў, апрача агульных тэндэнцый, уласцівых развіццю польскай літаратурнай мовы, згаданы дыялект вызначаўся пэўным кансерватызмам, што праявілася ў запаволеным тэмпе змяненняў ды ў функцыянаванні лексічных формаў, якія ў XVIII ст. ужо не выкарыстоўваліся ў мове этнічных польскіх земляў10. Можна меркаваць, што тэндэнцыя трываласці польскай архаічнай лексікі ў Літве і Беларусі тлумачылася ўплывам моўнага беларускага асяроддзя. Вынікам кантактаў польскай і беларускай моўных сістэм стала з’яўленне інавацыйных формаў іх сімбіёзу ці паўстанне з’явы гіперкарэктнасці, г.зн. імкнення асобы, якая разумела рэгіянальнасць (у дадзеным выпадку беларускую) свайго вымаўлення, да паслядоўнага пазбягання памылак пад час пісання польскамоўнага тэксту11.

На матэрыяле даследаваных крыніц можна вылучыць наступ­ныя праявы паўночна–ўсходняга дыялекту, найбольш заўважныя на фанетычным узроўні. У старажытных гара­дзен­скіх актавых кнігах выразна фіксуецца з’ява хіст­касці12:

— з’яўленне yr– на месцы er–: syr (1786)13, cztyrysta, wszyrz (1754)14. У XVIII ст. тэндэнцыя падвышэння да –yr– у агульнапольскай мове знікае, аднак у дыялекце захоўваецца да­лей. Таму можна меркаваць, што гэтая з’ява мае пэўную сувязь з субстратавымі беларускімі ўплывамі дыялекту (як вядома, –yr– належыць да беларускай нормы, напрыклад: чатыры);

чаргаванне галосных ó/u (якое мела сувязь з адсутнасцю насавых галосных у беларускай мове і імкненнем пісара да гіперкарэктнасці): wzgurze (1789)15, w krutkosci (1790)16, ruża (1791)17;

— выраўноўванне

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка