Беларуская мова




старонка12/13
Дата канвертавання14.03.2016
Памер3.2 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13
(Studia Slavica Hung. XXIX. – Budapest, 1983. – S. 71--110).
О НЕКОТОРЫХ ЛЕКСИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЯХ

СТАРОБЕЛОРУССКОЙ «ПОВЕСТИ О ТРЫЩАНЕ»
В ходе работы над исследованием и критическим переизданием старобелорусской «Истории об Аттиле» (Золтан 2004) нами были собраны и опубликованы также некоторые материалы по лексическим заимствованиям из венгерского в старобелорусский язык в эпоху Стефана Батория (Золтан 2001, Золтан 2003).

Старобелорусская «История об Аттиле» («Исторыя о Атыли короли угоръскомъ»), несмотря на многократное языковое посредничество (венгерский - латинский - польский - старобелорусский), содержит немало венгерского языкового материала, прежде всего ономастического характера, что совершенно понятно, если иметь в виду, что это произведение венгерского автора и на венгерскую (в понимании автора и переводчиков) тему. Венгерские вкрапления обнаруживаются, однако, и в другом старобелоруссском памятнике, сохранившемся в том же Познанском сборнике ок. 1580 г. (рукопись № 94 Библиотеки Рачинских в Познани), а именно в «Повести о Трыщане».

Преобладающее большинство слов венгерского происхождения имеет точное соответствие в польском языке, что вполне понятно по историческим условиям длительного сосуществования польского и белорусского этносов в Польско-Литовском государстве. Исключительно редко, но все-таки встречаются в белорусском языке и сепаратные заимствования из венгерского. Примером такого редкого явления и может послужить старобелорусское слово ораш(ец) ‘великан’.

Слово это не приводится в только что вышедшем соответствующем выпуске исторического словаря белорусского языка (ГСБМ 22). Оно засвидетельствовано лишь в этом единственном памятнике старобелорусского языка. В рукописи слово ораш и его производные встречаются в следующих контекстах:



А коли слышалъ ижъ тыє / долниє wстровы полны людъства, Иосифъ послал там / набожжныхъ людеи wбрачати къ богу нароД и wбратили / вси тыє wстровы кромя \ wДного wcтpoвa, которыи ся зоветь wpашы и тамъ мало было иныхъ людеи толко / wpашы А пан ихъ былъ wpашец, и мелъ дванадцать / сынов и вси были wpашцы: •~(с. 73);
и вселъ ГалиwТ и Трыщан Ижота и вся иХ дружына вел/ми прудко, и коли прыехали на гopу и в замок которыи ся зовет wраШ /wгледали ран Галиwтy и Трыщану (с. 84);
рекла сама к собе, Єще быХ волела ув wcтpoвe wpа/шову быти где єсми мела Трыщана по своєи воли (с. 86).
Старобелорусская «Повесть о Трыщане» была переведена с сербского языка, на что имеется прямое указание в заглавии памятника («ПочинаєТся повесть w витезях / с книгъ сэрбъских: а звлаща w славномъ рыцэры Трысчан[е] ...», с. 1); сербское происхождение старобелорусской повести подтверждается также наличием в тексте ряда лексических сербизмов, отмеченных уже А. Брюкнером (Brückner 1886, 373-374). Поэтому первый издатель старобелорусского текста А. И. Веселовский, заметивший, что ораш и его производные стоят на месте слова gigante ‘великан’ французской версии романа, стал подозревать сербизм также в слове ораш и за соответствующей справкой по этому слову он обратился к И. В. Ягичу. В ответном письме И. В. Ягич писал, что слово это (apujaш) на сербохорватской языковой территории «более распространено по северным областям языка, у хорватов, в особенности кайкавцев, чем далее на юг», и обратил внимание на то, что «Миклошич считает это слово заимствованным из мадьярского όriás». А. И. Ве­селовский заметил еще от себя, что «если ωраш = ориjаш, то первое слово может быть объяснено искажением, принадлежащим белорусскому переводчику или переписчику» (Веселовский 1888, 226). Этот последний вывод А. И. Веселовского основывается на наблюдении А. Брюкнера о том, что по всему Познанскому сборнику преобладают напи­сания, отражающие белорусское отвердение r' > r (зора, горачосmь, порадокъ и т. д., ср. Brückner 1886, 364).

Венгерское происхождение сербохорватского слова, на которое вслед за Ф. Миклошичем указал И. В. Ягич в цитированном выше письме А. И. Веселовскому, было позже подтверждено также исследованиями Л. Хадровича (Нadrovics 1985, 383-384). Самым ранним сербохорватским памятником, в котором засвидетельствовано слово or(i)jaš, orеаš, как Л. Хадрович, так и хорватский академический словарь называют произведе­ние хорватского францисканца Ф. Главинича (1585-1652; («nа priliku jednoga žiganta ali orijaša», 1628 г., см. RJAZU 9, 166), то есть фиксация слова в старобелорусском опережа­ет его фиксацию в предполагаемом языке-передатчике почти на полвека, причем извес­тные сербохорватским памятникам ранние фиксации слова относятся к хорватским, а не к сербским областям, т. е. они подтверждают наблюдение В. И. Ягича, цитированное выше по его письму к А. Н. Веселовскому. Таким образом, старобелорусский текст оказывается ценным источником по истории данного слова в самом сербохорватском, позволяющем отодвинуть хронологию заимствования венгерского слова óriás сербо­хорватским языком как минимум на ХVI в.

Л. Хадровичу принадлежит и разработка этимологии венгерского слова óriás, считавшегося в этимологических словарях венгерского языка словом неизвестного происхождения (ср. TESz 2: 1091). Согласно Л. Хадровичу, венг. óriás ‘великан’, засвидетельс­твованное в памятниках венгерского языка с XIV в., было заимствовано еще до прихода венгров в Карпатский бассейн из формы именительного падежа множественного числа древнерусского этнонима вapягъ: варязи, который в древневенгерском получил значение ‘великан’ наподобие того, как польск. olbrzym < obrzym ‘великан’ восходит к этнониму обрuнъ ‘авар’ (Нadrovics 1975, 67-70; ср. также EWUng 2, 1068. Другие примеры подобного перехода этнонимов в слова со значением ‘великан’ см.: Fаłowski 1998).

Старобелорусское ораш(ец), таким образом, через сербское и венгерское посредство восходит к древнерусскому этнониму древнескандинавского происхождения, причем значение ‘великан’ возникло в венгерском.

Игнорирование этого слова в историческом словаре белорусского языка может объ­ясняться разными обстоятельствами. Редакторы словаря могли отнести его к иноязычным вкраплениям, которые согласно принципам составления словаря не были выделе­ны в отдельные словарные статьи. С такой трактовкой слова пришлось бы согласиться, так как это слово в старобелорусских памятниках нигде больше не засвидетельствовано­. Более вероятно, однако, что составителями словаря слово ораш рассматривалось как топоним, а орашцы - как оттопонимическое существительное со значением жителя места, обозначаемого этим топонимом. В пользу такой трактовки говорит сравнение цитированных мест рукописи с существующими изданиями памятника. Уже А. Н. Веселовский в указанной выше работе говорил о том, что «слово gigaпte переведено было и даже понято в смысле собственного имени словом wpашъ = сербск. орujаш» (разрядка наша. - А. 3.). Вслед за А. Н. Веселовским, Орашы считается топо­нимом и в московском издании 1976 г., что отражено и в орфографии (« ... кромя одного острова, который ся зовет Орашы. И там мало было иных людей, толко Орашы, а пан их был орашец, и мел дванадцать сынов и вси были opaшцы» - Тристан 1976, 434), а также в примечании к слову Орашы при первом случае его употребления – «Орашы – т. е. острова Великанов французского романа» (Тристан 1976, 726). Между тем, на наш взгляд, такая трактовка оправдана только в первом случае («кромя одного острова, который ся зовет орашы», во втором, однако, речь идет определенно о людях («там мало было иных людей, толко Opaшы»), т. е. в этом месте в издании должно было бы быть орашы, а не Opaшы (в рукописи в обоих случаях стоит wрашы; подробнее см. Золтан 2005).

Непонятное переводчику старобелорусской «Повести о Трыщане» сербское слово венгерского происхождения с точки зрения истории белорусской лексики имеет периферийное значение. Если учесть, однако, что именно благодаря ему обнаружилось, что в затерявшемся сербском оригинале этого произведения были и ранние хунгаризмы, то оно приобретает значение для истории и путей миграции уже не сохранившегося белорусского, а исчезнувшего сербского текста.

Обычно принимается, что несохранившийся сербский текст легенды о Тристане и Изольде, легший в основу старобелорусской «Повести о Трыщане», был переведен с итальянского языка. Об этом свидетельствуют некоторые лексические итальянизмы, сохранившиеся в старобелорусском тексте (прынчып ‘князь’, морнар ‘моряк’; см, Brückner 1886, 385-389; Веселовский 1888, 123-228; Карский 1921,77-78; Radolčić 1956, 177-178). Отношение старобелорусского текста к итальянским и французским версиям легенды было детально изучено итальянской исследовательницей Э. Сгамбати (Sgambati 1977-1979; Sgambati 1983). Как это было установлено Э. Сгамбати, старобелорусский текст не следует точно ни одной из известных итальянских версий. Первые три четверти текста восходят к венецианскому итальянскому тексту, а для последней четверти текста не удалось обнаружить образца в западных источниках. Таким образом, старобелорусский текст восходит к разным, частью неизвестным источникам и даже в той своей части, которая представляет собой переработку венецианской версии, может быть отдален от своего оригинала на несколько редакций и списков, о которых ничего не известно кроме того, что между старобелорусским и итальянскими текстами должен был существовать и промежуточный сербский перевод.

Наличие сербизма венгерского происхождения ораш(ец) в старобелорусском тексте указывает на то, что между этим сербским переводом и его итальянскими источниками мог быть еще один промежуточный перевод-- венгерский.

Дело в том, что в тексте имеются и некоторые другие особенности, которые указывают на причастность венгерской языковой стихии к этому несохранившемуся промежуточному сербскому тексту.

Старобелорусский перевод был сделан несомненно с кириллического сербского текста, как на это указывает сама старобелорусская форма имени главного героя – Трыщанъ, которая может объясниться только как передача старосербского Трищанъ, где щ = шm [št]. (В старобелорусском тексте один раз засвидетельствовано написание этого имени также в форме Трыштанъ; это указывает на то, что в сербском имя Trištan писалось то в форме Трищанъ, то - реже - в форме Трuшmанъ). Старобелорусский переводчик сохранил букву щ сербского оригинала, но произносил ее на белорусский лад как [šč]; об этом свидетельствуют относительно редкие, но все-таки имеющиеся написания с сч: Трысчанъ (ср. также в цитированном выше заглавии повести).

Сербская форма имени главного героя Trištan свидетельствует о том, что перевод был сделан с языка, в котором (средне) латинское [s] произносилось обычно как [š], за исключением интервокальной позиции, где оно произносилось как [ž], как в имени главной героини повести Ижоmа (< серб. * Ižota < итал. Isottа). Те же рефлексы латинского [s] наблюдаются и в венгерском, ср. лат. Ursula > венг. Orsolya [’oršoja], но лат. Ioseph [us] > венг. Jόzsef ['jo:žef] и др. Э.Сгамбати отмечает, правда, эту особенность венгерской передачи латинского [s], но только в качестве параллели к подобной передаче этого звука в предполагаемом сербском промежуточном переводе (ср. Sgambati 1983, 22-23). Ср. также: Арmuушъ

В связи с этим неизбежно возникает подозрение, что сербский текст, послуживший образцом для старобелорусской «Повести о Трыщане», возник в среде сербов в Венгрии, и, возможно, с венгерского оригинала. Серб, проживающий в Венгрии, мог знать слово орujаш намного раньше приморских хорватов и мог передавать кириллицей звуки, обозначаемые латинской буквой s точно так, как он к этому привык в своей венгерской речи – через ш там, где в венгерском произносилось [š], и через ж в позициях, где на месте s в венгерском произносилось [ž].



Детальный анализ лексики и фразеологии может принести дальнейшие аргументы в пользу венгерского языкового посредничества на пути этого произведения из Италии в Великое Княжество Литовское. В связи с этим заслуживает внимания фразеологизм пусmити свободне ‘выпустить/отпустить на волю/свободу’. Ср.:

а которые гости наидеш тых всих пусти свободне (с. 79).

Фразеологическое сочетание пустиmи свободне не характерно для старобелорусскогo языка. В синонимичном значении в юридических текстах засвидетельствовано выражение (вы) пустити вольне / вольно выпустить / отпустить на волю / свободу (Литовский статут 1566 и 1588 гг., см. ГСБМ 4, 158-159); ср. также ст. - укр. пусmиmи вольне / вольно то же (XVI--XVІІ вв., см. СУМ 4, 202; Тимченко 1, 112). Старобелорусские и староукраинские выражения калькируют, по-видимому, старопольское wolno puścić то же (ок. 1500 г., см. SіStp 7, 404). Грамматическое оформление и порядок слов указывают на то, что старопольское wolno puścić было скалькировано с немецкого freilassen (буквально: свободный/свободно + пустить). Отмечаемый в старобелорусской «Повести о Трыщане» фразеологизм пусmиmи свободне выпустить / отпустить на волю / свободу имеет подобную структуру, однако в нем выступает не наречие вольне/вольно, а синонимичное свободне, которое едва ли калькирует вообще нехарактерное для польского языка ХVI в. и не засвидетельствованное в данном фразеологизме swobodnie. Более вероятно, что пусmиmи свободне старобелорусского текста восходит к утерянному сербскому тексту. Если это так, то снова возникает хронологическая и лингвогеографическая трудность в сербохорватском: нечто подобное засвидетельствовано в сербохорватском ареале лишь с XVII в. и не у сербов, а у хорватов. Тот же францисканец Ф. Главинич пишет в своем сочинении 1628 г.: «А kapitan ... pusti ga slobodпa izajti [iz tamnice] (RJAZU 12,710; следует отметить, что конструкция с согласованным прилагательным передает структуру немецкого freilasseп более точно, чем все цитированные выше славянские обороты с наречиями). Однако, как и в случае слова орujаш, эти трудности легко устраняются, если принять, что сербский перевод был сделан с венгерского, где аналогичное выражение szabadoп bocsát засвидетельствовано уже с самого начала ХV в. (ок. 1405 г., см. RМGI, 624). В венгерском языке szabadoп является наречием, образованным от прилагательного szabad, заимствованного в свою очередь из слав. *svobodь. Таким образом, если сербский перевод был сделан с венгерского, выбор наречия с корнем свобод- был подсказан переводчику этимологически прозрачным для него венгерским наречием szabadoп. Венг. szabadoп bocsát калькирует, по-видимому, то же немецкое выражение freilassen, что и указанные выше старопольские, старобелорусские и староукраинские выражения с наречиями wolпo, вольне/вольно, и основывается на том же недоразумении. Немецкое frei, правда, с формальной точки зрения может быть как прилагательным, так и наречием, но в данном выражении оно явно не наречие, а прилагательное, да ведь при чьем-то освобождении дело не в том, как (‘свободно, непринужденно’) его выпускают, а каким (‘свободным’). Так и трактуется немецкое freilasseп в словаре Гриммов (‘gewähren dass еr fгеi sei’). Немецкое выражение отмечается уже с XIII в. (см. Grimm 6, 221).

Средневековый венгерский текст легенды о Тристане и Изольде не сохранился. О том, что легенда пользовалась популярностью в средневековой Венгрии, свидетельствуют личные имена Tristan, Triztan, Trestian, Terestian у венгров начиная с XIII в (см. Fehértói 2004, 764), но они ничего не говорят о том, существовал ли венгерский текст легенды или нет.

В настоящее время наше предположение о существовании в далеком прошлом также венгерского перевода легенды основывается исключительно на приведенных выше языковых особенностях старобелорусского текста, которые объясняются, на наш взгляд, легче всего как результат влияния предполагаемого венгерского оригинала на промежуточный сербский перевод, в существовании которого никто не сомневается.

Сложное, не до конца выясненное отношение известного нам старобелорусского текста к своим романским образцам разрешает предположить, что текст протерпел много переработок, в числе которых мог быть и венгерский эпизод. Существенно также подчеркнуть, что светское литературное творчество сербов в Венгрии X–XVI вв. не было чем-то необычным. В связи с турецкими войнами многие сербские магнаты со своими придворными переселились в Венгрию, и так как сербский язык стал языком дипломатической переписки в венгерско-турецких сношениях, на службе в королевской канцелярии и при дворах венгерских вельмож также постоянно были сербские дьяки. Самым известным светским произведением сербских дьяков при королевской канцелярии времен короля Матвея Корвина была «Повесть о Дракуле», сохранившаяся в русских списках конца ХV в. (ср. Zoltan 1985). Таким образом, предполагаемый нами путь миграции даннoго текста из Италии через Венгрию и венгерских сербов в Великое Княжество Литовское с достаточной вероятностью вписывается в общую картину процессов культурного обмена между разными регионами Европы в XV–XVI вв.


Литература
Веселовский А. Н. Из истории романа и повести // Сборникъ Отделения русского языка и словесности. Т. 44, № 3. –СПб., 1888.

Гiстарычны слоўнiк беларускай мовы. Вып. 1. – Miнск, 1982.

Золтан А. Слова венгерского происхождения в белорусском языке: книжные заимствования эпохи Стефана Батория // Беларуская мова: шляхi развiцця, кантакты, перспектывы: матэрыялы ІІІ Мiжнар. кангрэса беларусiстаў «Беларуская культура ў дыялогу цывiлiзацый» / рэдкал.: Г. Цыхун (гал. Рэд.), С. Запрудскi, Н. Мячкоўская. – Miнск, 2001. – С. 105 --115.

Золтан А. Слова венгерского происхождения в белорусском языке: устные заимствования эпохи Стефана Батория // Studia Russica ХХ (2003). – С. 492 -- 494.

Золтан А. Слова араш i орашец у старабеларускай «Повести о Трыщане» // Мовы Вялiкага Княства Лiтоўскага: матэрыялы ІV Мiжнар. навук. канф. (Брэст, 18 – 19 мая 2004 г.) / пад рэд. М. М. Аляхновiча. – Брэст: Академия, 2005. – С. 11 --14.

Карский Е. Белорусы. Том ІІІ. Очерки словесности белорусского племени. Ч. 2. Старая западнорусская словесность. – Петроградъ, 1921.

Словник української мови ХVI – першої половини XVII ст. Вип. 1. – Львiв, 1994.

Тимченко Є. Матерiали до словника писемної та укpaїнської мови XV --ХVIIIст. / Пiдготували до виданя В. В. Нiмчук та Г. I. Лиса. Кн. 1 --2. – Київ; Нью-Йорк, 2002 --2003.

Легенда о Тристане и Изольде /Изд. подготовил А. Д. Михайлов. – М., 1976.

Вrüсknеr А. Ein weissrussischer Codex misсеllаneus der Gräflich-Raczyński'schen Вibliоthеk in Polen // Archiv für s1avische Phi1o1ogie (1886). – S. 373 --374.

Еtуmo1оgisсhеs Wörtеrbuch des Ungаrisсhеn I-1I / Негаussgеbег L. Веnkό. – Budapest, 1993 – 1995.

Fałowski А. Nazwy о1brzуmów w języku dawnych Słowian Wschodnich: (ргzусzynek do studiów etnolingwistycznych) // Rocznik S1awistyczny 51 (1998). – S. 87--94.

Fehértόi Katalin. Arрád-kоri szеmé1уnévtár – Onomasticon Hungaricum. Nomina propria personarum ætatis Arpadianae (1000-1301). – Budapest, 2004.

Grimm Jakob, Grimm Wilhеlm. Deutsches Wörterbuсh. I-XVI. –Leipzig, 1854 --1960.

Hadrovics L. Szavak és szό1ások. – Budapest, 1975.

Hadгovics L. Ungarische Еlеmеntе im Sеrbоkrоаtischеn. –Budapest, 1985.

Radojičić Djordje Sp. Dег Rоman vоn Тristan und Iso1de in der аltsеrbischen Litеratur // Die Welt der Slаvеn 1 (1956). – S. 177 --180.

Rjеčnik hrvatskoga i1i slpskoga jezika. Na svijet izdaje Jugos1avenska Аkаdеmijа Znаnоsti Umjetnosti. Dio 1--23. – Zagreb, 1880 --1976.

Régi mаgуаr glosszárium. Szόtárak, szόjegyzékek és glosszák egyesitett szόtára. Szеrk.: Веrrárr Jolán és Károly Sándor. – Budapest, 1984.

Sgаmbаti Е. Note sul Тгistаnо bielorusso // Ricerche Slavistiche 24-26 (1977 --1079). – S. 33--53.

Sgаmbаti Е. II Тгistаnо bielorusso. Firеnzе 1983 (= Studia Historica et Philologica ХV, Sectio Slavoromanica 4).

Słownik stаrоро1ski. T. I. – Wrocόaw-Warszawa-Кrakόw, 1953.

А mаgуаr nуе1v történeti-еtimоlógiаi szótага I-III / Föszегk. Веnkő L. – Budapest, 1967--1976.

Zoltán А. Beiträge zur Еntstеhung der Russisсhеn Drаkullа-Gеsсhiсhtе // Studia Slavica Hung. 31 (1985). – S. 109--129.



Zoltán, А. Оláh Mik1όs Athila сimū munkájánаk XVI. századi lеngуе1 és fehérrorosz forditása -- Золтан А. «Athi1a» М. Олаха в польском и белорусском переводах XVI века. Nуirеgуháza 2004 (= Dimеnsiоnеs Сulturаlеs et Urbаriаlеs Regni Нungаriае 6).
(Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: Зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса / пад рэд. С. Запрудскага, А. Фядуты, З. Шыбекі. – Мінск: Лімарыус, 2007. – С. 108-114).

БІБЛІЯГРАФІЯ ПРАЦ А. ЗОЛТАНА,

ПРЫСВЕЧАНЫХ БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ


  1. К предыстории русского «государь» // Studia Slavica Hung. XXIX. – Budapest, 1982. – S. 71--110.

  2. Z węgiersko-polsko-białoruskich związków kulturalnych (“Аthila” M. Oláha w przekładzie polskim i białoruskim) // Acta Polono-Ruthenica I. – Olsztyn, 1996. – S. 427--435.

  3. “Батура – сабачча натура” (Hungarica ў «Гісторыі беларускай літаратуры» М. Гарэцкага) // Studia Russica XVI. -- Budapest, 1997. – S. 211--214.

  4. Из наблюдений над лексикой старобелорусской «Истории о Атыли короли угорском»: VI. Međunarodni slavistički dani. – Sambotel -- Pečuh, 1998. – S. 200--205.

  5. Венгерский вклад в книжную культуру Великого княжества Литовского эпохи Ренессанса: Аthila М. Олаха в польскои и старобелорусском переводе // Мартинас Мажвидас и духовная культура Великого княжества Литовского XVI века (редкол.: Юозас Будрайтис, Саулюс жукас, Дарюс Куолис, Юрий Лабынцев, Владимир Топоров, Лариса Щавинская). – Вильнюс; М., 1999. – С. 71--92.

  6. Палемон и Аттила (Из истории языковых и культурных контактов венгров с народами Великого княжества Литовского) // Studia Russica XVII. -- Budapest, 1999. – С. 141--153.

  7. К изучению старобелорусской Исторыи о Атыли (О существующих изданиях текста) // Studia Russica XVIII. -- Budapest, 2000. – С. 328--332.

  8. Reconstrukcja zaginionych fragmentów Bazylikowego przekłady Аthili M. Oláha (1574) // Studia Russica Hungarica 46. -- Budapest, 2001. – С. 13--23.

  9. К вопросу о межславянской миграции фразеологизмов: показания переводных памятников // Frazeografia słowiańska (Księga pamiąntkowa poświęcona prof. dr hab. Halinie A. Lilisz). – Opole, 2001. – S. 111 --116.

  10. Слова венгерского происхождения в белорусском языке: книжные заимствования эпохи Стефана Батория // Беларуская мова: шляхі развіцця, кантакты, перспектывы (Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў “Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый”, Мінск, 21--24 мая, 4--7 снежня 2000 г.). Рэдкал.: Г. Цыхун (гал. рэд.), С. Запрудскі, М. Мячкоўская. Беларусіка. Albaruthenica 19. – Мінск, 2001. – С. 105 --115.

  11. “Аthila” M. Oláha w przekładzie polskim i białoruskim (Z wynikόw analizy porόwnawczej słownictwa) // Wielojęzyczność i wielokulturowość na pograniczu polsko-wschodniosłowiańskim: Materialy z międzynarodowej konferencji naukowej (Białystok – Supraśl, 27 --29 maja 2002). Pod red. Zofii Abramowicz. – Białystok, 2002. – S. 15--20.

  12. О старобелорусском ораш(ец) ‘велікан’ // Studia Slavica Savariensia 1--2. In honorem Caroli Gadanii sexagesimi natalis dedicatur (Ed. Viktor Moiseenko). – Szomathly, 2003. – S. 536--540.

  13. Oláh Miklόs Аthila című munkájának XVI. századi lengyel és fehérorosz fordítása («Аthila» М. Олаха ў польскім і беларускім перакладах XVI ст.). --Nyíregyháza, 2004. – 554 c.

  14. Слова ораш і орашец ‘велікан’ у старабеларускай «Повести о Трыщане» // Мовы Вялікага Княства Літоўскага: матэрыялы ІV Міжнар. навук. канф. (Брэст, 18--19 мая 2004 г.). – Брэст, 2005. – С. 39 --42.

  15. О некоторых лексических особенностях старобелорусской «Повести о Трыщане» // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса /пад рэд. С. Запрудскага, А. Фядуты, З. Шыбекі. – Мінск, 2007. – С. 108--114.

  16. Венгерска-беларускія фразеалагічныя паралелі // Мова – літаратура – культура: матэрыялы V Міжнар. навук. канф. (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16 –17 лістап. 2006 г. – Мінск, 2007. – С. 104 --107.


У СЛОВЕ БЕЛАРУСКІМ ЧУЮ ГАЛАСЫ РАДЗІМЫ...
Людскія лёсы непрадказальныя. І юная беларусачка-магіляўчанка наўрад ці думала, што другой яе радзімай стане Польшча. Але ўжо на трэцім курсе маскоўскага студэнцтва аформілася беларуска-польская сям’я, і па заканчэнні вучобы малады філолаг-славіст прыехала разам з мужам у невядомы дагэтуль Вроцлаў. Так пачаўся адлік біяграфіі вядомага польскага славіста Ларысы Пісарэк.

Нарадзілася будучы лінгвіст 11 сакавіка 1935 года ў Магілёве ў сям’і настаўнікаў. Пасля пераезду бацькоў у сталіцу Беларусі ў 1953 годзе закончыла сярэднюю школу і паступіла на філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта імя М. Ламаносава. Ступень магістра славянскай філалогіі атрымала за выпускную працу «Геаграфічныя зоны славянскай лексікі (назвы хвойных парод)», падрыхтаваную пад навуковым кіраўніцтвам прафесара С. Бярнштэйна. З кастрычніка 1961 года стала працаваць на кафедры рускай філалогіі Вроцлаўскага універсітэта, спачатку стажорам, а пазней дацэнтам і прафесарам. Доктарскую дысертацыю «Аламорфнае дыферэнцыяцыя сучаснай рускай мовы» абараніла ў 1971 годзе ва універсітэце імя А. Міцкевіча ў Познані, у 1982 годзе за працу «Займенныя пытальныя сказы ў рускай і польскай мовах» атрымала навуковую ступень доктара габілітаванага, у 1996 годзе – вучонае званне прафесара. З 1975 года працавала загадчыкам кафедры славянскіх моў, з лістапада 2000 г. узначальвае кафедру рускай мовы Вроцлаўскага універсітэта.

Навуковыя зацікаўленні на першым часе датычыліся фаналогіі і марфаналогіі рускай мовы, а таксама сінтаксісу рускай і польскай моў, чаму былі прысвечаны такія працы, як «Алломорфичность современного русского языка» (Вроцлав, 1975; 102 с.), «Местоименные вопросительные предложения в русском и польском языках” (Вроцлав, 1981; 200 с.). Абедзве гэтыя кнігі не толькі атрымалі высокую ацэнку лінгвістычнай грамадскасці ў розных краінах Еўропы, але і былі адзначаны прэміяй польскага міністра навукі і тэхнікі (1976--1983).

Першай беларусістычнай працай Л. Пісарэк стала рэцэнзія на доктарскую манаграфію Л. І. Бурака «Далучэнне ў сучаснай беларускай мове», апублікаваная ў папулярным славістычным часопісе «Slavia Orientalis» (1976, № 3, с. 405--407). Увогуле нельга сказаць, што даследчыцу не цікавілі пытанні беларускай мовы, аднак спачатку яны як бы знаходзіліся на другім плане; пакрысе збіраўся фактычны матэрыял, апрацоўваліся творы беларускай мастацкай літаратуры, асэнсоўваліся асобныя праблемы функцыянавання беларускай мовы параўнальна з рускай і польскай мовамі. Нарэшце ў 1988 годзе назіранні Л. Пісарэк над статусам пытальных сказаў у беларускай мове сталі асновай артыкула «О функционировании вопросительных предложений (на материале белорусского и польского языков)». Фактычна з гэтага часу ў полі зроку вучонага пастаяннымі сталі пытанні беларускай мовы, найперш у галіне прагмалінгвістыкі.

За больш як трыццаць гадоў, што прайшлі з часу выхаду першай беларусістычнай працы, прафесар Л. Пісарэк апублікавала некалькі дзесяткаў артыкулаў і рэцэнзій, прыняла ўдзел у трох Міжнародных кангрэсах беларусістаў. Даследчыца ўпершыню ў беларусістыцы звярнула ўвагу і дэталёва прааналізавала сістэму адрасатных форм, беларускі моўны этыкет, на матэрыяле твораў Янкі Купалы вызначыла асаблівасці моўна-этыкетных паводзін яго герояў як адлюстраванне польска-беларускага культурнага ўзаемадзеяння. Навуковыя выступленні Л. Пісарэк на канферэнцыях у Мінску нязменна выклікалі шырокі розгалас у асяроддзі беларускіх моваведаў, станавіліся своеасаблівымі ўзорамі аб’ектыўных і тонкіх назіранняў над лексікай і маўленчымі актамі беларусаў, у многім прадвызначылі актыўнае развіццё прагмалінгвістычных даследаванняў у вышэйшых навучальных установах Беларусі.

Амаль штогод бываючы ў Мінску, прафесар Л. Пісарэк ніколі не абмінае філолагаў Беларускага дзяржаўнага універсітэта, сустракаецца са студэнтамі-паланістамі, шчодра дзеліцца сваім вопытам і ведамі з калегамі-мовазнаўцамі, прэзентуе новыя выданні беларусаведаў Польшчы. У сваю чаргу найбольш значныя працы беларускіх лінгвістаў, дзякуючы ёй, становяцца вядомымі ў навуковых колах як суседняй дзяржавы, так і іншых еўрапейскіх краін. У гэтым ёй бачыцца не толькі сэнс навуковага жыцця, але і святы абавязак перад роднымі, знаёмымі, перад той мовай, з якой і сёння прыходзяць у снах школьныя вёсны... .


З ПРАЦ Л. ПІСАРЭК, ПРЫСВЕЧАНЫХ БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ

СIСТЭМА АДРАСАТНЫХ ФОРМ У БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ

ДРУГОЙ ПАЛОВЫ XX СТАГОДДЗЯ
1. У сучаснай беларуcкай лiтаратурнай мове сiстэма адрасатных форм (АФ) базiруецца, як i ў iншых усходнеславянскіх мовах, на апазiцыi ты - вы. Гэта значьщь, што cyaдносіны разнастайных намiнацый адрасата маўлення (назоўнiкавых, займеннiкавых, прыметнiкавых) з формамi выказнiка ў сказе засноўваюцца на процiпастаўленнi форм адзiночнага i множнага лiку (дзеясловаў, прыметнiкаў i iнш.). Такім чынам, у сучаснай мове выступаюць дзве мадэлi зносiн з aдpacaтамі: а) зварот на ты - пры блiзкiх адносiнах памiж гаворачым i, пры роўных грамадскіх статусах гаворачых альбо пры звароце старэйшага ўзростам да малодшага; б) зварот на вы - пры далейшых адносiнах памiж гаворачымi, пры вышэйшым грамадскiм статусе адрасата альбо пры звароце малодшага ўзростам да старэйшага.

2. У другой палове ХХ стагоддзя ў сiстэме АФ (намiнацый адрасата маўлення i ix суадносiн з формамi выказнiка) iстотных змен не было. Паколькi развiццё беларускай мовы iдзе ў гэты час ва ўмовах беларуска-рускага двухмоўя, зразумела, што беларускiя АФ выказваюць вялiкае падабенства да сiстэмы pycкix АФ. Гэта з'яўляецца вынікам не толькi шматгадовых кантактаў памiж беларускай i рускай мовамi, але i падабенствам экстралiнгвiстыч­ных умоў, у якiх функцыянiравалi гэтыя мовы i якiя мелi ўплыў на ўзнiкненне адпаведных АФ.

Такім чынам, у наш час формы звароту да адрасата ў неафiцыйнай сiтуацыi маўлення могyць быць розныя: iмёны, прозвiшчы, мянушкi, назвы асоб паводле ступенi pоднacцi, сваяцтва, узросту, экспрэсiўныя назвы i г. д. Напрыклад: Алесь, Янка, Ганна, Зоська, Вашке­вiч, Вас, Акула, мамка, дзядзька, малы, стары, саколiк, зязюлька, сонейка. У афiцыйнай жа сiтуацыi маўлення АФ строга вызначаныя, менавітa: 1) iмя i iмя па бацьку альбо 2) таварыш, грамадзянiн (радчэй) i назва пасады цi грамадскай функцыi адрасата альбо ўказання яго прозвiшча. Напрыклад: Тарас Iванавiч, Пётр Усцiнавiч, таварыш старшыня, таварыш дырэктар, таварыш Цiханюк, грамадзянiн Каспяровiч.

Аднак калi звярнуць увагу на пачатак фармiравання сучаснай лiтаратурнай мовы, то можна заўважыць, што змены ў адрасатнай сістэме на працягу ХХ веку былi значныя.

3. Пачатковы перыяд фармiравання новабеларускай лiтаратурнай мовы (канец XIX­ – першая чвэрць ХХ веку) выяўляе выразны польскi ўплыў на беларускую сiстэму АФ (1). Гэты ўплыў можна заўважыць на двух узроўнях: 1) лексiчным i 2) сiнтаксiчным.

1) У корпусе намiнацый адрасата маўлення пад польскiм уплывам з’явiлiся наступныя формы: а) двухчленныя АФ, якiя складаюцца з субстытуту займеннiка пан, пaнi, панна + iмя або прозвiшча адрасата, напр.: панна Паўлiнка, пан Быкоўскi i г. д.; б) адначленныя АФ, якія былi запазычаны з польскай мовы: пан, пaнi, панна, васпан, васпанi, васпанна, васпанства, вашэць, ваша. Гэтыя намiнацыi знаходзiм у творах Францiшка Багушэвiча, драматычных творах Янкi Купалы, у прозе Якуба Коласа. Напрыклад:

(1) Не сцярпеў Бартак i кажа да жонкi: -- Вот не шкодзiла б, каб Ваша, пані Каська, сярпок узяўшы, дык па загончыку прайшлася; Вазьмi ж, васпап, касу ды па сенажатцы прайдзiся (Ф Багушэвiч, Тралялёначка); Цi б то мне не можна прадаць, вашэцi, каб я быў багатшы ад ycix на свеце? (Ф. Багушэвiч. Хцiвец i скарб); А дайце ж, паночку, ­кажу, -- мне пакой, да я ж тутэйшы (Ф. Багушэвiч. Хрэсьбiны Мацюка.); А той Лабок, каб ваша ведалi, - дык чысты лабок (Ф. Багушэвiч. Сведка.).

(2) Дзякую, дзякую вашэці. Проша са мной клопату не рабiць; Добры вечар ясне­пекнай панне Паўлінцы; Проша пана Адольфа, проша за стол; А што-ж у васпанства добрага чуваць?; А, ваша, схадзi паглядзi, ці добра прывязаны конь пана Быкоўскага? (Я. Купала. Паўлiнка.); Панічок, не крыўдуйце на яго!; А дзе ж гаспадар ваш, пані гаспадыня?; Дзякую, панiчу, за пытанне! (Я. Купала. Раскiданае гняздо.); Я зараз манеры выганю васпану з галавы! Дзесятаму закажа ж, як чужых жонак поначы ашукваць; Ага! Дык вось якая, ясна панi, з сорамам! (Я. Купала. Прымакi.).

(3) Добры вечар, пане Лабановiч!; - Пан Лабановiч закахаўся ў сваю школу, ­сказала Ядвiся. - А можа ў вас, панна Ядвiга? - запытаў памочнік; Панове, увага! -- ­гучным голасам грымнуў ён; Ой, панiч, вы усё шуткуеце!; Сядайце, паночку, - папрасіў Баранкевіч госця; Ой, пане настаўніку, у нас няможна, каб гарэлкi не піць, – засмуцілася гаспадыня; А можа-б, васпан, павёў мяне?; Мне ўжо казаў цвiлы паштавiк: «А ці не ваша, васпане, гэта работа? Цi не вы caмi напiсалi адозвачку?» (Я. Колас. На ростанях.).

2) На ўзроўнi сiнтаксiчным у гэтым часе выступаюць тры мадэлi звароту да адрасата маўлення (тры сiнтаксiчныя канструкцыi): 1. зварот у 2-ой асобе адз. лiку; 2. зварот у 2-ой асобе мн. лiку; 3. зварот у 3-яй асобе. І менавіта гэта апошняя мадэль паўстала пад уплывам польскай мовы. Прыклады такога звароту знаходзiм у творах i Ф. Багушэвiча, i Я. Купалы, i Я. Коласа, у якiх адлюстроўваюцца моўныя паводзiны беларускага грамадства канца XІX – пачатку ХХ стагоддзя. Напрыклад:

(1) Прышоў, - кажа, - я здалёчку расказаць пані авечцы добру вестку аб сыночку (Ф. Багушэвiч. Воўк i авечка.); (2) Цi ясне-панна Паўлінка пазволiць мне закурыць пры ёй?; Цi пан Якім забыўся, як я завуся?; Хай пан Быкоўскі на іх не зважае ды пяе (Я. Купала. Паўлiнка.). (3) Дык пан добра знае пана Турсевіча? - спытала пані падлоўчая; --- Пан любiць музыку? -- вельмі люблю; Ну, як маецеся, стараста? -- Хвала богу; паныч як здароў? (Я. Колас. На ростанях.).

4. Развiццё беларускай лiтаратурнай мовы ў наступны перыяд (30-я і далейшыя гады нашага веку) адбываецца ўжо ва ўмовах беларуска-рускага двухмоўя. Пад уплывам рускай мовы ўзнiкаюць новыя намiнацыi адрасата: 1) двухчленныя – таварыш + iмя, прозвiшча альбо грамадская функцыя, пасада адрасата, напр.: таварыш старшыня, таварыш Пятровіч i г. д.; 2) распаўсюджваецца новая форма звароту - iмя + iмя па бацьку, якая ў наш час з'яўляецца нармальнай этыкетнай АФ.

Цяжка дакладна акрэслiць, калi менавітa гэтыя намiнацыi пачынаюць ужывацца ў якасцi форм зваротка. У сувязi з гэтым цiкава прывесцi ўспамiны паэта Сяргея Грахоўскага аб яго знаёмстве з Пятром Броўкам, якое адбылося на пачатку 30-х гадоў: .... Мне было сямнаццаць, яму - дваццаць пяць. У Беларусi не было прынята зваць па бацьку. (падкрэс­ленне маё – Л. П.). Нават настаўнікаў звалi «цётка Шыманоўская», «дзядзька Курбыка» .

... Пры першым знаёмстве выкручваўся, як звяртацца да яго. Дзядзька – вельмі ж малады, таварышамi звалі толькі начальнiкаў. Ды i якi ён мне таварыш? Ён гэта адчуў, рассмяяўся i кажа: «А ты не выкай. Заві проста Пятрусь) (C. Гpaxoўcкi. На скрыжаваннi.). Гэтыя каштоўныя заўвагi знаўцы беларускай мовы пацвярджаюць у пэўным сэнсе назiранне Янкi Станкевiча, што ў Беларусi «не было ветлiвых зваротаў па бацьку» (3). Акрамя таго, сведчаць яны аб шырокiм выкарыстаннi яшчэ ў пачатку 30-х гадоў АФ дзядзька i цётка i аб прагматычнай афарбоўцы намiнацыi таварыш (3). У прозе Я. Коласа, якая адлюстроўвае падзеi з 1904–1908 гг., таксама знаходзiм АФ дзядзька як этыкетную форму звароту да адрасата, не абавязкова старэйшага ўзростам. Напрыклад: Пiсаў яму Уласюк, «Паважаны дзядзька Андрэй!»; - Сядайце, дзядзька Андрэй, -- паказаў Уласюк на мяккае крэсла каля стала; - Вы мнe даруйце, шаноўны дзядзька Ян, - лагодна заўважыў Лабановiч; Пэўна і вы, дзядзька Сцяпан, маеце дзетак, якix трэба ў школцы вучыць?; - Вы, дзядзька Paман, вельмi добра растлумачылі гэтыя cmpaxi (Я. Колас. На ростанях.).

У дадзеным выпадку АФ дзядзька стасуецца пры звароце i да старэйшага ўзростам адрасата, i да малодшага (Андрэй).

Як бачым, на ўзроўнi лексiчным у беларускай ciстэмe АФ у ХХ стагоддзi адбывалiся прыкметныя змены. На сiнтаксiчным узроўнi змена датычьщца знiкнення мадэлi звароту да адрасата ў 3-ай асобе, якое прывяло да 2-членнай апазiцыi ў сiстэме АФ: ты - вы. Калi ж звярнуцца да марфалагiчнага ўзроўня, дык i тут можна заўважыць тэндэнцыю да знiкнення клiчнай формы назоўнiка ў ролi зваротка. Яшчэ на пачатку ХХ стагоддзя, як здаецца, нармальнымi былі такiя, як: Яне, Iванe, Сымоне, Рамане, браце, дружа, дзеду, сынку, суседзе, пане, васпане, панiчу, nанiчыку, nане настаўніку, пане nicapy, дружа рэдактару i г.д. Сягоння гэта ўжо факультатыўныя, стылiстычна афарбаваныя формы.

5. Taкім чынам, у ХХ стагоддзi беларуская сiстэма АФ развiвалася пад вялiкiм уплывам рускай мовы. І толькi апошнi час, час нацыянальна-культурнага адраджэння, прыносiць новыя арыгiнальныя намiнацыi адрасата: спадар, спадарыня, спадарства (4) ­замест пан, панi, панства; сябар, сябра -- замест таварыш; грамада -- замест таварышы. Усё часцей з высокіх трыбун можна пачуць гэтыя звароты: Шаноўная грамада!; Вяльмож­ныя спадарыні i спадары!; Паважанае спадарства! Трэба аднак жа падкрэслiць, што ў творчасцi выдатных беларускiх пiсьменнiкаў некаторыя з гэтых АФ былi вядомыя, ужывалiся мастакамi беларускага слова, каб перадаваць моўныя паводзiны людзей свайго часу. Напрыклад: Гудзе сход, як цёмная пушча пад напорам буры (...) - Грамада! Дык пpыступім да справы; Вы, шаноўны сябра, не зусiм разбipаецеся ў тым, што iдзе да нас з захаду;– ­Вы ведаеце, шаноўны сябра Андрэй, -- не сунiмаўся Ясь Лiскоўскi, - культура iдзе да нас i далей на ўсход з захаду! (Я. Колас. На ростанях.).

Цi захаваюцца гэтыя «адроджаныя» АФ, цi з’явяцца новыя, якая будзе сiстэма форм звароту да адрасата ў будучынi, пакажа час i тыя экстралiнгвiстычныя ўмовы, якiя ўплы­ваюць на мову.


Заўвагi
1. Гл. аб гэтым: Pisarek L. Этикетное речевое поведение героев комедии Янки Купалы «Паўлiнка» как отражение польско-белорусского культурного взаимодействия // Аста Polono-Ruthenika I. -- Оlsztуn, 1995. – S . 291--300;

Яна ж; О formach bіałoruskiej etykiety językowej (nа przykładzie komedii Janki Kupaly «Paulilnka») // Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego 50. -- Wrocław, 1996. – S. 36 -- 41.

2. Гл.: Станкевiч Я. Маленькi маскоўска-беларускi (крывiцкi ) слоўнiчак фразеолёгiчны i прыказкаў ды прывiтаннi, зычэньнi i iнш. – Мінск, 1992. – С. 25. Аб тым, што такiя намiнацыi з’яўляюцца спецыфiчна pускімі АФ, пiша ў наш час, напр.: Супрун А. Е. Лекции по теории речевой деятельности. -- Мінск, 1996. – С.173.

3. Здаецца, што распаўсюджанне АФ товарыш пачынаецца пасля 1936 года. Пар.: После принятия бухаринско-сталинской конституции в 1936 г. слово товарищ стало насаждаться как единое обращение для членов партии и для всех «трудящихся». В 40-х гг. в ходе войны слово товарищ получило окончательное распространение (Супрун А. Е. Там жа. С. 176.).

4. Аб АФ спадар, спадарыня, спадарства гл.: Biеder Н. Теndеnсjе rozwojowe norm białoruskiego języka literackiego: rusyfikacja, polonizacja czy białorutеnizасjа? // Acta Polono-Ruthenika 1. -- Olsztyn, 1996. – S. 307.

А. Я. Супрун лiчыць, што АФ спадар ужываецца пpы звароце да суайчыннікаў, а пан – пры звароце да чужынцаў (Супрун А. Е. Там жа. C. 176.).


(Беларуская мова ў другой палове ХХ стагоддзя : Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі / Мінск, 22 --24 кастрычніка 1997 г. [Адк. рэд. М .Р. Прыгодзіч, Л. І. Сямешка]. – Мінск: ВЦ БДУ, 1998. – С. 33-35).
АПАЗІЦЫЯ ДОМ – СВЕТ У ПАЭМЕ ЯКУБА КОЛАСА “НОВАЯ ЗЯМЛЯ”
У даследаванях, прысвечаных спобе адбудавання старадаўнай мадэлі славянскага свету, адной з найважнейшых культурных катэгорый прызнаецца семантычная апазіцыя свой – чужы (Иванов, Топоров 1965, 156). Як вядома, гэта катэгорыя неаднавымяровая і можа праяўляцца ў больш канкрэтных супроцьпастаўленнях (Иванов, Топоров 1965, 168; Tołstaja 1993? 17). Адной з такіх канкрэтызацый з’яўляецца апазіцыя дом – свет. Першы член апазіцыі дом выступае як сімвал бяспекі, месца прыхільнага для чалавека, месца, якое дае чалавеку прыстанішча, сховішча перад небяспекай, пагрозай, якія існуюць у навакольным свеце. А гэты знешні свет (другі член апазіцыі) звычайна трактуецца як чужы, грозны і небяспечны. Мажлівы ёсць і іншы погляд (гл., напр., Bartmiński 1997, 14). Аднак звычайна пераважае інтэрпрэтацыя апазіцыі дом – свет як праяўленне катэгорыі свій – чужы (пар. Kopaliński 1990, 69 - 70).

Апазіцыя дом – свет знаходзіць сваё выражэнне не толькі ў старадаўных пісьмовых крыніцах ці фальклорных тэкстах, але таксама характарызуе тэксты мастацкай літаратуры нашых часаў, у тым ліку і паэтычныя тэксты. Пераканальна даказаў гэта Юрый Лотман (Лотман 1970, 287). Трэба дадаць, што гэта апазіцыя, безумоўна мае сваю нацыянальна-культурную своеасаблівасць у кожнай мове. Вось чаму застанаўліваючыся над праблемай нацыянальна-культурнага ў мове Якуба Коласа, я б хацела затрымацца на паэме “Новая зямля” (Якуб Колас 1952, ІV), праследзіць, у якім разуменні ў гэтым тэксце выступае паняцце дом, паняцце-ключ у розных культурах (Bartmiński 1997, 11 - 12), як яно выражаецца, як прадстаўлена апазіцыя дом-свет і, урэшце, у чым заключаецца спецыфіка гэтага супроцьпастаўлення ў паэме.

2. Як вядома паэтычныя тэксты перш за ўсё перадаюць мастацкае бачанне свету, часта адменнае ад агульнапрынятага, звычайнага бачання (гл. Grzegorczykowa 1990, 47) , але не заўсёды. Здаецца, што якраз у паэме Коласа мы маем дачыненне і з паэтычным, і з агульналюдскім адлюстраваннем свету і старай семантычнай катэгорыі свой-чужы, а ў даным выпадку апазіцыі дом-свет.

Пераходзячы да моўнага матэрыялу, трэба падкрысліць неадназначнасць, семантычную шматмернасць самаго паняцця дом (і свет), якое выяўляецца ў выніку аналізу тэксту. Акрамя таго ў тэксце можна выявіць два пункты гледжання, два разуменні супроцьпастаўлення дом-свет: 1) па першае, герояў паэмы, перад усім лесніка Міхала, і 2) па-другое, лірычнага героя, самаго паэта, які вельмі выразна зазначае сваю прысутнасць і сваё светаадчуванне рознымі моўнымі сродкамі.

Першае, агульнае паняцце дому ў “Новай зямлі” разумеецца шырока, згодна з тым значэннем лексем дом, хата, якія прыводзяцца ў слоўніках. Можна тут вылучыць тры падставовыя значэнні: 1. ‘будынак, жыллё чалавека’, 2. ‘уся сям’я, людзі, якія жывуць пад супольным дахам’, ’пасада, будынак і двор, які прылягае да будынка’. Гэтыя тры разуменні дому выразна зазначаны ў тэксце.

3. Які ж вобраз дому стварае аўтар? Пры дапамозе якіх сродкаў гэта робіць? Перш за ўсё Колас выкарыстоўвае шматлікія лексемы, звязаныя з полем семантычным дом, і іх розныя значэнні, а таксама карыстаецца метафарычным ужыццем слоў. У сувязі з гэтым корпус найменняў, звязаных з домам, павялічваецца, узнікаюць цікавыя сінанімічныя рады, якія сведчаць з аднаго боку, аб багацці лексічнага матэрыялу ў паэме, а здругога, аб разнастайных рэсурсах народнай мовы, якімі карыстаўся паэт (гл.: Беларуская мова 1994, 265-267).

3. 1. Для наймення будынку і жылля ўжываюцца дзве лексемы – хата і дом. І хаця лексема дом мае, як здаецца, значна шэршы семантычны аб’ём, у паэме сустракаецца яна радзей. Будынак:

(1) У глыбі двара стаяла хата і выглядала зухавата (с. 13),

(2) Вось хаты з мроку выплываюць, Агнямі вокны ў хатах ззяюць (с. 206).

У паасобных прыкладах у тым жа значэнні сустракаюцца лексемы дом, будынак, будова, а таксама стылістычна афарбованыя харомы, палац, напрыклад:

(3) І панскі дом з ласіным рогам На Міхася глядзеў астрогам (с. 99),

(4) І хоць няважныя харомы Тут гэта шляхта збудавала,

Але жыве і гора мала (с. 98),

(5) Падумаць – выстраіш палац! (с. 31),

(6) Будынак, парк і агарожа – Было ўсё слаўна і прыгожа; (с. 99).

Такім чынам, у значэнні ‘будынак і жыллё’ творыцца сінанімічны рад: хата, дом, будынак, будова, харомы, палац.

Вельмі важны для героя паэмы з’яўляецца выгляд хаты. Варта тут звярнуць увагу на пэўныя рысы добрай хаты-будынка:

(7) Над белым дахам, як карона, Красуе комінак чырвоны;

Прыветна вокны пазіраюць, Бы вас у госці запрашаюць. –

Ну, добры выгляд хата мае, Яна і цешыць, здавальняе (с. 76).

У марах Міхала аб уласнай хаце выгляд яе таксама мае значэнне:

(8) І гэта хата вось якая: Перш-на-перш, выгляд добры мае; (с. 151).

Таму пры аглядзе пасады на Случчыне Міхал звяртае ўвагу на выгляд будынка:

(9) І нават гэта сама хата Была залішне праставата: (…)

І нават коміна шчарбата, Ну, адным словам, – гора-хата (с. 234).

Як відаць, істотнай вартасцю сялянскага дому з’яўляецца яго знадворны выгляд, які сведчыць аб яго ўнутранай выгодзе, велічыне, асветленасці. У такой хаце выгодна, хораша жывецца чалавеку.

3. 2. Дом – гэта жыллё чалавека. Напрыклад:

(10) І гэта хата паказалась Пасля зямлянкі проста раем.

– Хоць хату добрую, а маем, - (…) Казала маці ў здавальненні (с. 76).

Для паўнаты вобраза сялянскага дома паказальнымі з’яўляюцца яго ўнутраныя характэрныя прыметы, прыметы годнага жылля чалавека.

1). Гэта дом чысты, прыбраны, дагледжаны, досыць заможны:

(11) І грош стаў лішні завадзіцца, Было што есці, чым акрыцца,

І быў парадак, лад у хаце (с. 36).

2). Асабліва ўрачыста хата выглядае ў нядзелю або ў свята:

(12) На гэты дзень і сама хата Была прыбрана зухавата:

Памыты лавы, стол, падлога, А каля покуця святога

Дзве сцены клёнамі убраны; Абрусам белым стол засланы,

Святых паперай агарнулі (с. 109).

У значэнні ‘жыллё’ творыцца наступны сінанімічны рад: хата, дом, гняздо. Напрыклад:

(13) Зжывалісь з месцам, прывыкалі, Гняздо старое забывалі (с. 51),

(14) (…) І рос авёс, ячмень і грэчка, – Было прытульнае гняздзечка! (с. 13).

3. 3. Паняцце дом мае ў тэксце значэнне ‘сям’я, людзі, якія жывуць пад супольным дахам’. У такім значэнні Колас таксама ўжывае лексемы хата, дом:

(15) Але зірнем мы на Парэчча, Чым там у лесе жыве хата,

Як там рыхтуюцца да свята (с. 173),

(16) Цяпер разгорнем часаў шаты, Бліжэй прыгледзімся да хаты,

Да Міхася і да Антося, Як там вялося, як жылося (с. 13),

(17) І сам дарэктар уздыхае, На Мікалаўшчыну ківае,

У смутку нейкім часта ходзіць, Аб доме гутарку заводзіць (с. 203),

(18) А ўсё-ж дамок свій моцна цягне, І кожны к матцы сваёй прагне. (с. 203).

Паэт падкрэслівае, што гэта згодная сям’я (хата):

(19) І ўжо пад вечар сама хата Была прылучана да свята:

Лагоднасць, згода і павага І вельмі сталая развага

Ўвесь гэты дзень тут панавалі (с. 203).

3. 4. Як ужо было зазначана, пашыранае разуменне паняцця дом уключае ў сябе і двор, які прылягае дахаты. Гэта зразумела: сялянскі дом заўсёды акружаны дваром, на якім знаходзяцца гаспадарчыя пабудаванні Адсюль у паэме вельмі значна пашыраецца корпус найменняў, звязаных з паняццем дом, паўстаюць новыя сінанімічныя рады.

Надзвычай выразна зазначаецца рад: пасада, сяліба, сядзіба, засценак.

Усё гэта сінанімічныя найменні дому – пасады ў шэршым разуменні:

(20) Каля пасады лесніковай Цягнуўся гожаю падковай

Стары, высокі лес цяністы (с. 8),

(21) А дзе прыгожыя загібы Так міла йшлі каля сядзібы (с. 8),

(22) Ідзе Міхал, прад ім сяліба, Засценак добра так знаёмы (с. 98).

Зразумела, што кожны з членаў гэтага сінанімічнага рада захоўвае свае адметныя семантычныя рысы (пасада - там, дзе сядзіць; засценак – вельмі аддалены ад іншых, за сцяной; сяліба, сядзіба – там, дзе пасяліўся). Аднак кожны з іх успрымаецца ў тэксце, як назва дому. Да гэтага ж рада можна аднесці найменнепасады ляснічага – кватэра:

(23) Калі Міхал і пан Ксавэры Ўзышлі маўчком на двор кватэры (с. 66).

Наступны сінанімічны рад утвараюць найменні, звязаныя з часткай агульнай пасады: двор, дзядзінец, гаспода.

(24) У дварэ, дзе колісь была хата, Цяпер работа йшла заўзята. (с. 73),

(25) За горкай панская пасада, Як у вяночку каля саду

Ў глыбі прасторнага дзядзінца Стаяла збоку ад гасцінца. (с. 99),

(26) Міхал злез з воза, кінуў вокам, У двор шыбуе мерным крокам,

Ідзе, гасподу разглядае. (233).

Як відаць з прыкладаў, кожнае з найменняў мае акрэсленыя семантычныя рысы, але ўспрымаюцца яны, як сінонімы, звязаныя з паняццем дом.

Такім чынам паняццю дом адпавядае даволі доўгі сінанімічны рад: хата, дом, будова, будынак, палац, харомы, пасада, сяліба, сядзіба, засценак, кватэра, двор, дзядзтнец, гаспода.

4. Аднак прадстаўленае вышэй паняцце дому, згодна з адчуваннем лесніка Міхала, не адпавядае вартасці дому – не дае пачуцця поўнай бяспекі і задавальнення, таму што гэта не ўласны дом. А ўласны дом для чалавека з вёскі не з’яўляецца без уладання ўласнаю зямлёю. Адсюль для герояў паэмы паняцце дому пры ўсіх іншых яго вартасцях тоесна з валоданнем уласнай зямлёю і уласнай хатай. Пачуццё бяспекі, незалежнасці ад паноў, іх улады мажліва для Міхала толькі ў тым выпадку, калі ён здабудзе ўласную зямлю. І якраз у гэтых шматлікіх радках паэмы, дзе гаварыцца аб зямлі, вельмі выразна выступае апазіцыя дом-свет у разуменні героя паэмы:

(27) І тут у першы раз Міхала Вось гэта думка напаткала:

Купіць зямлю, прыдбаць свой кут, Каб з панскіх выпутацца пут (с. 66).

Апазіцыя: зямля, свой кут – панскія путы.

Як відаць з тэксту паэмы, паняцце дом пашырана да валодання ўласнаю зямлёю: Свая зямля, свая папасада! (с. 229), Была-б свая зямля і хата! (с. 189), зямля, зямля, свій пэўны кут, свая ралля (с. 228), і інш. Яно супроцьпастаўляецца службе панскай (с. 189), няволі цяжкай (с. 228), панскім путам (с. 66). І ў гэтым, як здаецца, заключаецца выразная спецыфіка разумення апазіцыі дом-свет у паэме. Дом – гэта ўласны дом і ўланая зямля, мажлівасць працы на сваёй раллі. Свет – служба панская.

5. Што датычыць другога члена апазіцыі, то паняцце свет таксама мае неаднолькавае разуменне ў тэксце

5. 1. У агульным разуменні свет – гэта нешта далёкае, чужое, незнаёмае, небяспечнае, тое, што падсцярагае чалавека за яго домам. І у такой трактоўцы яно прадстаўлена ў тэксце:

(28) А там, за светам, на чужыне Ніхто цябе, ой, не прыхіне! (с. 31),

(29) Бо многа ў свеце вас, парогі. (…) І гэта даль падчас пугала (с. 276).

Для дзядзькі свет – гэта чужы горад (ўсе чужыя, І сам для іх ты чужаніца – с. 256), незнаёмыя, чужыя людзі і працы, якіх дзядзька папросту баіцца (нешта злое, цемень-сіла – с. 259; ўжо чуе страх перад панамі – с. 260).

5. 2. І ў гэтым месцы разуменне паняцця свет пераклікаецца з разуменнем Міхала, які вельмі цяжка зносіць сваю службовую залежнасць ад паноў, сваю службу. Для яго свет – гэта перш за ўсё якраз служба, улада паноў,

няпэўнасць заўтрашнега дня:

(30) Ды будзь ты тры разы праклята І служба панская і ласка (с. 189),

(31) Не пэўна жыць пад панскай воляй (с. 30).

Апрача таго, свет – гэта несправядлівы свет паноў:

(32) Або ты знойдзеш праўду ў свеце? Каму пажаліцца, скажэце? (с. 84).

Такое своеасаблівае разуменне свету, панскага, несправядлівага, з паднявольнай службай, як здаецца, выражае таксама новы погляд герояў паэмы на свет, як і на дом.

Такім чынам, апазіцыя дом – свет выразна рэалізуецца ў тэксце: зямля, свой кут – панскія путы (с. 66); зямля і хата – служба панская (с. 189); зямля, свой пэўны кут, свая ралля – няволя цяжкая, паланенне (с. 228), нешта злое, цемень-сіла (с. 259) і г. д.:

(33) А меў бы кут свой чалавеча, Ці ж бы служыў? цярпеў бы здраду? (с. 80).

6. Іншае разуменне гэтай апазіцыі звязана з светаадчуваннем лірычнага героя, для якога дом – гэта кавалак яго радзімай старонкі, дзе прайшлі дзіцячыя і маладыя гады, гэта шчаслівыя хвілі яго жыцця, успаміны, гэта тое, што заўсёды было для яго месцам, з якім ён надзвычай блізка звязаны эмацыянальна і духоўна. Адным словам, Колас стварае паэтычны вобраз так званай “малай радзімы”, якую можна атаясаміць з пашыраным, метафарычным паняццем дому (Bartmiński 1997, 13), таму што дом – гэта цэнтр радзімай прасторы (гл. Прохарава 1993, 151; Sajewicz 1993, 135). Малюючы вобраз роднага кутка, паэт не ашчаджае моўных сродкаў – лексічных, граматычных, словаўтваральных – для яго наймення. Амаль пры кожным найменні знаходзіцца азначэнне-эпітэт: мой родны кут, куточак мой, мілы мой куточак, куточак бацькоў, родны край, наш край, край мой мілы, малюнкі роднае краіны, родная зямля, родныя валокі, радзіма, наша ціхая старонка, стрэхі родных хат (метафарычна ўжытае). У тэксце ўсе гэтыя найменні ствараюць сінанімічны рад, які адносіцца да паняцця малая радзіма – дом.

Пры такім поглядзе на дом другі член апазіцыі – свет – увасабляе нешта далёкае, не звязанае з успамінамі роднага кутка:

(34) Шыбуюць гусі ў край далёкі І жураўлі ў той самы край.

Бывай жа, лецейка, бывай! Бывайце, родныя валокі! (с. 123).

Моўная рэалізацыя апазіцыі: родныя валокі (дом) – край далёкі (свет) тут вельмі выразная. Гэты свет далёкі не заўсёды небяспечны і нават маніць лірычнага героя:

(35) Ўзнімалісь грудзі: чулісь сілы; І божы свет здаваўся мілы (с. 51).

7. Як відаць з аналізу тэксту, у паэме Колдаса маем дачыненне з шматвымяровым, неадназначным разуменнем апазіцыі дом – свет.

Асаблівасць, спецыфіка ў адлюстраванні апазіцыі ў паэме “Новая зямля” зводзіцца перад усім да прадстаўлення двух поглядаў на гэтыя паняцці: з аднаго боку, герояў паэмы, якія выяўляюць звычайнае сялянскае зразуменне, і, з другога боку, лірычнага героя, які перадае сваё паэтычнае светаадчуванне. Для герояў паэмы пашыранае разуменне дому – гэта ўласны дом і ўласная зямля; для лірычнага героя – гэта родны кут, малая радзіма. Надзвычай выразнае негатыўнае разуменне свету героямі паэмы (чужы, няпэўны, небяспечны, абрыдлая служба і панская ўлада) злагоджана ў паэтычным бачанні лірычнага героя: свет – гэта нешта далёкае, можа, і чужое, але не небяспечнае.
Літаратура


  1. Беларуская мова: энцыклапедыя. – Мінск, 1994.

  2. Иванов В. В., Славянские языковые моделирующие системы / В. В. Иванов, В. Н. Топоров. – М., 1965.

  3. Лотман Ю. М. Структура художественного текста / Ю. М. Лотман – М., 1970.

  4. Прохарава С. М. “Мой родны кут, як ты мне мілы ...” (‘Радзіма’ у беларускай мове) /С. М. Прохарава //Pojęncie ojczyzny we wspόłczesnych językach europejskich – Lublin, 1993.

  5. Bartmiński J. Świat opozycja czy wspόłdziałanie? /J. Bartmiński //Dom w języku i kulturze. – Szczecin, 1997.

  6. Grzegorczykowa R. Pojęncie językowego obrazu świata / R. Grzegorczykowa // Językowy obraz świata. -- Lublin, 1990.

  7. . Słownik symboli / W. Kopaliński. – Warszawa, 1990.

  8. Sajewicz M. Wyobrażenie “Malej ojczyzny ” w białoruskojęzycznych wspόlnotach wiejskich na Białostocczyżnie /M Sajewicz //Pojęncie ojczyzny we wspόłczesnych językach europejskich. – Lublin, 1993.

  9. Tołstaja S. M. Ojczyzna w ludowej dradycji słowiańskiej / S. M. Tołstaja //Pojęncie ojczyzny we wspόłczesnych językach europejskich. – Lublin, 1993.

Крыніца


Колас Я. Новая зямля //Колас Я. Збор твораў у сямі тамах. – Мінск, 1952. Т. 4. – С. 7--288.
(Мова – літаратура – культура: матэрыялы ІІІ Міжнар. навук. канф., прысвечанай 120-годдзю з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа (Мінск, 27--28 верас. 2002 г.) /рэд. кал.: З. І. Бадзевіч, М. Р. Прыгодзіч [і інш.]: у 2 т. Т. 2. – Мінск, 2002. – С. 60 -- 66).
БІБЛІЯГРАФІЯ ПРАЦ Л. ПІСАРЭК,

ПРЫСВЕЧАНЫХ БЕЛАРУСКАЙ

МОВЕ


  1. [Rec.] Бурак Л. І. Далучэнне ў сучаснай беларускай мове. -- Мінск, 1975 // Slavia Orientalis. -- 1976, № 3. – С. 405 – 407.

  2. О функционировании вопросительных предложений (на материале белорусского и польского языков) // Z polskich studiόw sławistycznych, seria VII. -- Warszawa, 1988. – S. 325 -- 334.

  3. [Rec.] Бірыла М. В. Націск назоўнікаў у сучаснай беларускай мове. -- Мінск, 1986 // Slavia Orientalis. – 1989 -- № 1--2. – С. 216 --218.

  4. [Rec.] Арашонкава Г. У., Лемцюгова В. П. Слоўнік цяжкасцей беларускай мовы. -- Мінск, 1987 // Slaviсa Wratislaviensia LXII. -- 1991. – С.123 --125.

  5. Gratulacje w języku białoruskim // Slaviсa Wratislaviensia LXX, 1992. – С.115 --122.

  6. К вопросу о парадигме перформативного предложения (на материале русского, белорусского и польского языков) // Slavia Orientalis. – 1993. -- № 1. – С. 89 -- 95.

  7. Пажаданне як моўны акт у польскай мове ў супастаўленні з беларускай мовай // Беларусіка. Albaruthenica I. -- Мінск, 1993. – С. 134 –140.

  8. Этикетное речевое поведение героев комедии Янки Купалы “Паўлінка” как отражение польско-белорусского культурного взаимодействия // Acta Polono-Ruthenica I. -- Olsztyn, 1996. – S. 291 -- 300.

  9. Прагмалінгвістычная характарыстыка адрасатных форм у драматычных творах Янкі Купалы // Веснік БДУ. Сер. ІV. – 1996. -- № 3. – С. 27 -- 31.

  10. O formach białoruskiej etykiety językowej (na przykładzie komedii Janki Kupały “Paulinka”) // Sprawozdania Wrozlawskiego Towarzystwa Naukowego 50. -- 1996. – S. 36 -- 41.

  11. Прагмалінгвістычная характарыстыка адрасатных форм у драматычных творах Янкі Купалы // Пісьменнік – мова – стыль: тэзісы дакладаў і паведамленняў міжнар. навук. канф., прысвечанай 70-годдзю прафесара Л. М. Шакуна (17 --19 верас. 1996 г.), рэд. М. Р. Прыгодзіч [і інш.]. – Мінск, 1996. – С. 103 --104.

  12. Беларускі моўны этыкет на фоне рускага і польскага // Беларусь паміж Усходам і Захадам. Ч. 2. Беларусіка. Albaruthenica 6. -- Мінск, 1997. – С. 123 –126.

  13. Адресатныя формы в белорусском языке начала ХХ века (модели общения) // Literatury I języki Słowian Wschodnich. Stan obecny i tendencje roswojowe, t. II, red. B. Kodzis, S. Kochman, I. Danecka. – Opole, 1997. – S. 195 --199.

  14. Сістэма адрасатных форм у беларускай мове другой паловы ХХ стагоддзя // Беларуская мова ў другой палове ХХ стагоддзя (пад рэд. М. Р. Прыгодзіча, Л. І. Сямешкі). – Мінск, 1998. – С. 33 --35.

  15. Развитие системы адресатных форм в белорусском литературном языке ХХ века // Wyraz i zdanie w językach słowiańskich. Opis, konfrontacia, przekład (red. L. Pisarek, J. Sokołowski) / Slaviсa Wratislaviensia CVII, 2000. – С. 85 -- 90.

  16. [Rec.] Беларуская мова. Najnowche dzieje językόw słowiańskich (red. nauk. A. Łukašanec, M. Prygodzič, L. Sjameška). -- Opole, 1998 // Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej 36, 2000. – S. 285 --290.

  17. Беларускія лексікаграфічныя выданні 20-х гадоў як крыніца ведаў пра моўную дзейнасць чалавека // Беларуская мова: шляхі развіцця, кантакты, перспектывы. Беларусіка. Albaruthenica 19. -- Мінск, 2002. – С. 21 –25.

  18. Назвы гаворачай асобы ў двухмоўных слоўніках Мікалая Байкова і Сцяпана Некрашэвіча // Пісьменнік – мова – стыль (рэд. М. Р. Прыгодзіч [і інш.]). – Мінск, 2002. – С. 11 --15.

  19. “Беларуска-расійскі слоўнік” Николая Байкова и Степана Некрашевича как источник сведений о речевой деятельности человека // Wyraz i zdanie w językach słowiańskich, 3: Opis, konfrontacia, przekład (red. I. Łuczkόw, J. Sokołowski) / Slaviсa Wratislaviensia CXVII, 2002. – С. 215 --220.

  20. Апазіцыя дом-свет у паэме Якуба Коласа “Новая зямля” // Мова – літаратура – культура: матэрыялы ІІІ Міжнар. навук. канф. (27 --28 верас. 2002); рэд. З. І. Бадзевіч [і інш.]). Т. 2. – Мінск, 2002. – С. 60 -- 66.

  21. Приветствия и прощания в белорусском языке по сравнению с русским и польским // Acta Polono-Ruthenica VII, 2002. – S. 87 -- 88.

  22. Слово в двуязычном словаре (из наблюдений над русско-белорусскими переводными соответствиями) // Wyraz i zdanie w językach słowiańskich, 4: Opis, konfrontacia, przekład (red. I. Łuczkόw, J. Sokołowski) / Slaviсa Wratislaviensia CXХVII, 2004. – С. 219 -- 224.

  23. Język białoruski XX wieku // Nauka Wrocławska. Biuletyn informacyjny oddziału PAN we Wrocławiu. -- № 1 -- 2. -- S. 3-6.


БЕЛАРУСКАЙ ТРАСЯНКАЙ ЦІКАВЯЦЦА І Ў ГЕРМАНІІ
Шлях да беларускай мовы ў кожнага з замежных лінгвістаў быў свой. Як правіла, прамежкавым звяном у гэтых зацікаўленнях выступалі іншыя славянскія мовы, найперш руская і ўкраінская, зрэдку – польская. Значную ролю адыгрывалі і такія фактары, як геаграфічнае размяшчэнне Беларусі ў цэнтры еўрапейскага кантынента, грамадска-палітычныя і культурныя стасункі на міждзяржаўным узроўні, аўтарытэт мясцовых дыяспар, урэшце – традыцыі моўных кантактаў, тэматыка Міжнародных з’ездаў славістаў. Для Герда Генчэля, як і для многіх нямецкіх славістаў, шлях да беларускай мовы пралягаў праз русістыку і паланістыку.

Герд Генчэль (Gerd Hentschel) нарадзіўся 15 ліпеня 1953 г. у Гановеры ў сям’і рабочых. Пасля заканчэння ў 1972 годзе гімназіі ў Вунсдорфе і двухгадовай службы ў арміі ў 1974 годзе паступіў у Гетынгенскі універсітэт па асноўнай спецыяльнасці “славянскае мовазнаўства” і дадатковымі спецыялізацыямі па англійскаму мовазнаўству і славянскаму літаратуразнаўству. Магістр гуманітарных навук. З 1981 па 1993 г. працаваў у Гетынгенскім універсітэце, у якім абараніў кандыдацкую (кандыдат навук/доктар філасофскіх навук) на тэму “Вокальное восприятие и естественная фонология. Контрастное исследование по немецкому и польскому языкам” (1986) і доктарскую працу “Константы вариации падежа: о вариации между именительным и творительным падежами, а также между винительным и родительным падежами в русском языке” (1993). Меў працяглыя навуковыя стажыроўкі ў Ягелонскім універсітэце і Інстытуце польскай мовы Польскай акадэміі навук у Кракаве, розных універсітэтах ЗША, Санкт-Пецярбургскім педагагічным універсітэце імя А. Герцэна і інш. З красавіка 1993 года працуе ва універсітэце імя Карла фон Асецкага ў Альдэнбургу, апошнім часам на пасадзе прафесара кафедры славянскага мовазнаўства. Старшыня камісіі па моўных кантактах Міжнароднага камітэта славістаў. Член рэдакцыйнай калегіі часопісаў “Zeitschrift für Slavistik”, “Studies in Polish Linguistiks” і “Cassubia Slavica”. Заснавальнік і рэдактар (сумесна з Р. Грубелем) выдавецкай серыі “Studiа Slavica Oldenburgensia” (выдаецца з 1998 г.). Аўтар прац “Vokalperzeption und Natürliche Fonologie. Eine kontrastive Untersuchung zum Deutschen und Polnischen” (Mюнхен, 1986), “Wörterbuch der deutschen Lehnwörter im Teschener Dialekt des Polnischen” (Альдэнбург, 2003; сумесна з Т. Менцэлем), укладальнік розных навуковых зборнікаў, прысвечаных міжмоўным і міжкультурным кантактам.

Цікавасць да моўных і культурных ландшафтаў паміж Расіяй і Польшчай, менавіта Украіны і Беларусі, абудзіў універсітэцкі настаўнік і пазнейшы рэцэнзент-кансультант навуковых прац прафесар А. Вінцэнз. Паступова на кафедры славянскага мовазнаўства сфарміраваўся калектыў зацікаўленых аспірантаў і маладых супрацоўнікаў, якія і сталі распрацоўваць украінскую і беларускую праблематыку. Добрае веданне моўнай сітуацыі ў заходнееўрапейскіх краінах, дэталёвае знаёмства з умовамі функцыянавання ўсходнеславянскіх літаратурных моў у постсавецкі перыяд дазволілі Г. Генчэлю ў 2006 годзе распачаць працу над навукова-даследчым праектам па так званай “трасянцы” ў беларускім штодзённым маўленні. У значнай ступені паспрыяла гэтаму і актыўная праца Святланы Тэш – вучаніцы і калегі прафесара Г. Генчэля, малодшага навуковага супрацоўніка кафедры славянскага мовазнаўства, ураджэнкі Беларусі. Шырокую падтрымку атрымаў гэты праект і з боку беларускіх лінгвістаў падчас стажыроўкі нямецкага вучонага на кафедры гісторыі беларускай мовы БДУ восенню 2006 года. Г. Генчэль не толькі вывучаў тэарэтычныя і практычныя праблемы беларуска-рускага моўнага кантактавання на бытавым і літаратурна-мастацкім узроўнях, але і выступіў з дакладам і лекцыямі перад супрацоўнікамі і студэнтамі філалагічнага факультэта. 17 лістапада 2006 года на пленарным пасяджэнні Міжнароднай канферэнцыі “Мова – літаратура – культура” (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна) нямецкі лінгвіст прачытаў даклад, прысвечаны моўнай ідэнтыфікацыі трасянкі на матэрыяле маўленчай практыкі адной сям’і. Выступленне Герда Генчэля выклікала шматлікія дыскусійныя пытанні і па сутнасці стала адным з дамінантных пры абмеркаванні надзённых праблем сучаснага моўнага жыцця ў Рэспубліцы Беларусь. Пазней гэты даклад стаў асновай публікацыі Г. Генчэля і С. Тэш у “Весніку БДУ” (2007, №1) у рубрыцы “Дыскусіі”, дзе таксама быў змешчаны артыкул прафесара Н. Б. Мячкоўскай “Трасянка ў кантынууме беларуска-рускіх ідыялектаў: хто і калі размаўляе на трасянцы” (с. 91-97). У свой чарговы прыезд у Мінск летам і восенню 2008 г. Г. Генчэль заключыў спецыяльную дамову паміж Беларускім і Альдэнбургскім універсітэтамі, падключыў да выканання свайго праекта навукоўцаў з Цэнтра сацыялагічных і палітычных даследаванняў БДУ пад кіраўніцтвам прафесара Д. Г. Ротмана.

Нямецкі лінгвіст стаў ініцыятарам правядзення на ХІV Міжнародным з’ездзе славістаў у Охрыдзе (Македонія, верасень 2008 г.) спецыяльнага тэматычнага блока “Беларуская трасянка і ўкраінскі суржык”, прысвечанага феномену трасянкі ў еўрапейскіх мовах.

Навукова-даследчы праект прафесара Герда Генчэля разлічаны да 2012 года і ёсць сур’ёзнае перакананне, што яго выніковыя вывады стануць прадметам зацікаўленага абмеркавання ўдзельнікамі чарговага ХV Міжнароднага з’езда славістаў, які адбудзецца ў 2013 годзе ў беларускай сталіцы.


З ПРАЦ Г. ГЕНЧЭЛЯ, ПРЫСВЕЧАНЫХ БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка