Беларуская літаратура ХХ ст. І еўрапейскі літаратурны вопыт дапаможнік для студэнтаў філалагічнага факультэта Мінск: бду, 2002




старонка2/7
Дата канвертавання24.03.2016
Памер1.6 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

ЛІТАРАТУРА


1.Адамовіч А. О современной военной прозе. М., 1981.

2.Гарэцкі М. Збор твораў: У 4 т. Т. 3. Мн., 1985.

3.Гарэцкі Максім: Успаміны, артыкулы, дакументы. Мн., 1984.

4.Лявонава Е. А. «Вайна нас змыла…»: Эрых Марыя Рэмарк і літаратура «страчанага пакалення» // Роднае слова. 2002. № 1. У артыкуле падрабязна аналізуецца раман Рэмарка «На Заходнім фронце без перамен».

5.Олдингтон Р. Смерть героя. М., 1976.

6.Ремарк Э. М. На Западном фронте без перемен. Возвращение. Мн., 1982.

7.Сачанка Б. Другое нараджэнне // Гарэцкі Максім: Успаміны, артыкулы, дакументы. Мн., 1984.

‹‹ЗА РУБЕЖ ЧАЛАВЕЧАГА СЛОВА…››



ВЫТОКІ ЭСТЭТЫЧНАГА УНІВЕРСАЛІЗМУ

УЛАДЗІМІРА ЖЫЛКІ

Намі ўжо выказвалася думка аб тым, што з’яўленнем мастацкіх талентаў універсальнага, сінкрэтычнага кшталту пазначаны найперш скрыжаванні культурна-гістарычных эпох, крызісныя перыяды ў гісторыі чалавецтва (4, 10). Менавіта такім было сумежжа XIX–XX стст. – «канец веку» (fin de siècle) з яго татальным нігілізмам, пераасэнсаваннем усіх каштоўнасцей, разбурэннем і стратай ранейшых ідэалаў. Апакаліпсічны характар тагачаснай рэчаіснасці абгрунтоўваўся мноствам філосафаў і пісьменнікаў, з Фрыдрыхам Ніцшэ і Фёдарам Дастаеўскім уключна. Расійскі мысліцель Мікалай Бярдзяеў, напрыклад, пісаў: «Шмат крызісаў мастацтва перажыло за сваю гісторыю. Пераходы ад антычнасці да сярэднявечча і ад сярэднявечча да Адраджэння вызначаліся такімі глабальнымі крызісамі. Але тое, што адбываецца з мастацтвам у нашу эпоху, не можа быць названа адным з крызісаў у шэрагу іншых. Мы прысутнічаем пры крызісе мастацтва наогул, пры найглыбейшых узрушэннях у тысячагадовых яго асновах» (2, 3).

Розныя нацыянальныя літаратуры далі свету пісьменнікаў з універсальным мастацкім бачаннем: англійская – Оскара Уайльда, французская – Поля Верлена і Гіёма Апалінэра, аўстрыйская – Гуго фон Гофмансталя і Райнера Марыя Рыльке, беларуская – Максіма Багдановіча і ранняга Янку Купалу… Ёсць усе падставы аднесці да творцаў сінтэзаванага складу і Уладзіміра Жылку (1900– 1933).

Універсалізм У. Жылкі быў дэтэрмінаваны аб'ектыўнымі і суб'ектыўнымі прычынамі, і ці не ў першую чаргу – прыналежнасцю да часавага сумежжа, найбагацейшага на школы, накірункі, плыні, філасофскія сістэмы і эстэтычныя эксперыменты, але не менш багатага на самыя выродлівыя падзеі і тэндэнцыі. Сваю прыналежнасць да крызіснага часу Жылка адчуваў надзвычай востра. «І так шмат губім мы ў наш жорсткі век, – з гаркотай прамаўляе ён у адным з лістоў ад 1926 г., – калі дурное і бяскрыўдна школьнае homo homini lupus est афарбоўваецца ў нейкі жахлівы колер і які звярыны сэнс пачынае дыхаць у лапах сучаснасці, і так шмат непатрэбнай злосці і рафінаванай знянавісці…» (3, 277–278). Дасць Жылка і мастацкую эмблематычную выяву сваёй эпохі, і, можа, найбольш выразна – у паэме-духоўніцы «Тастамент»:


…На зломе дзвюх эпох злавесным,

У неспрыяльным ветры злым

Сваё жыццё прайшоў я … (3, 148).
Не апошнюю ролю ў фарміраванні універсальнага светаадчування Жылкі, на наш погляд, адыграў і факт пражывання паэта ў 1923 – 1926 гг. у Празе, гэтай Еўропе ў мініяцюры, гадаванцамі якой былі Франц Кафка і Райнер Марыя Рыльке. На час знаходжання Жылкі ў Празе яна ўжо не была часткаю Аўстра-Венгрыі: «шматковая» (Лесінг) імперыя абрынулася ў выніку Першай сусветнай вайны. Але горад па-ранейшаму жыў жыццём рознанацыянальным, разнамоўным, рознакультурным, з якім і Жылка не мог не судакранацца. Да таго ж нельга не ўзяць пад увагу і тое, што Прага была, па сутнасці, другой пасля Парыжа культурнай сталіцай Еўропы; тут віравалі самыя розныя плыні – паэтызм і сюррэалізм, сімвалізм і экспрэсіянізм, рэалізм і інш. Апрача таго, Жылка меў стасункі і з літаратурнымі рэаліямі Польшчы і Расіі.

Універсалізм Жылкі быў абумоўлены ў пэўнай меры глыбокай цікавасцю паэта да вышэйназваных і іншых рознанакіраваных літаратурных напрамкаў. Многія з іх – рамантызм і неарамантызм, сімвалізм і імпрэсіянізм, эстэтызм і экспрэсіянізм – наклалі адбітак на яго ўласную творчасць. Падобна і на тое, што беручы «курс на М. Багдановіча», пракламуючы яго як «свой Сцяг», за які ён «гатовы змагацца», Жылка падзяляў і памкненні Багдановіча прышчапіць на нацыянальную глебу еўрапейскія мастацкія адкрыцці. Пры гэтым, як вядома, стаўленне М. Багдановіча да сусветнай культуры і літаратуры вызначалася дзвюма тэзамі – засвойваць чужое і як найгучней прамаўляць, развіваць сваё. Ва ўнісон з Багдановічам выказваецца і Жылка, напрыклад, у лісце да А. Луцкевіча ад 1924 г.: «Я згодны з Вамі, што беларусам, творачы, трэба палажыць як грунт для свае творчасці народную творчасць, але мы мусім прысвоіць сабе ўсе здабыткі сусветнага пісьменства. Высшае хараство будзе ў умелым згарманізаванні высокай культуры і тэхнікі верша разам з народным элементам. На жаль, гэта будзе не скора, бо мы толькі шукаем сябе…» (3, 262) .

Шукаў сябе і Жылка. Яго творчасць, ды і светабачанне ў цэлым, – гэта туга па разнастайнасці. Увага паэта да сусветнага літаратурнага вопыту і месца апошняга ў эстэтыцы Жылкі настолькі значныя, што яго творы ў сукупнасці сваёй – сапраўдны Інтэртэкст, але не ў сэнсе, пазней нададзеным гэтаму паняццю тэарэтыкамі постмадэрнізму – з'явы інтэртэкстуальнай, «цытатнай" па вызначэнні, а ў сэнсе больш шырокім, як, напрыклад, гэта разумеў М.М. Бахцін: «Тэкст жыве, толькі судакранаючыся з іншым тэкстам (кантэкстам)» (1, 207).

Цяжка нават пералічыць усіх іншанацыянальных мастакоў, чыё слова тым ці іншым чынам адгукнулася ў творчасці Жылкі: Гарацый і Дантэ, Петрарка і Персі Бішы Шэлі, Гётэ і Адам Міцкевіч, Верлен і Бруна Ясенскі… І, вядома, цэлы пантэон расійцаў – ад Пушкіна і Лермантава да сучаснікаў Жылкі. Пры гэтым відавочнай была ўвага Жылкі найперш да сусветнай літаратуры другой паловы XIX – пачатку ХХ ст., перыяду так званага дэкадансу, пераважна – да творчасці «пакутнікаў-мучальнікаў», «рыцараў Святла, змагароў з цемрай», якіх на Захадзе называлі яшчэ «праклятымі» і якіх у памяці паэта быў «цэлы рой»: «трагічны Гогаль, парадаксальны Оск. Уайльд, святы Гл. Успенскі, хворы Дастаеўскі, мудры Ібсен, заблудзіўшыйся Ніцшэ» (3, 156). «Пакутнікам-мучальнікам» быў і сам Жылка. Нездарма ў вершах, у «Дзённіку» і лістах, гэтых найбольш шчырых самарэфлексіях, ён прыпадабняе свой зямны шлях і яго канец лёсу Хрыста (ёсць трагічная сімволіка і ў тым, што абарвалася жыццё паэта на трыццаць трэцім годзе): «Але, божанька, я так утаміўся, дзень быў кароткі, цяжкі (нат больш – жахлівы) і шэры. Такія бываюць у Піліпаўку, развідніцца і зноў пачынае сутонець, ні сонца, ні блакітнага неба, ні светлых даляў. Развіднелася і сутонее, а дня й не было. Няможна ж так жыць: заўсёды хворы, заўсёды павышаная тэмпература, безнадзейнасць, бяссілле. Душыць і самотнасць – ні родных, ні блізкіх сяброў і прыяцеляў. Я на ўсім сваім кароткім шляху – адзін. І ў час, калі падымаюся на свае горы і калі валюся, зніжаюся на сваю (курсіў Жылкі. – Е.Л.) зямлю. Адзін ускіпваю радасцю, адзін халадзею тугой» (3, 160). Крыху раней, у тым жа «Дзённіку», гэтае прыпадабненне прагучала амаль цалкам адкрыта: «…Хрыста, светлага Ісуса я заўсёды любіў. Знаю яго боскасць (хоць Богам ён мог і не быць) і знаю яго чалавечнасць… Люблю яго, як моладасць сваю, як казку, як легенду, як лёгкі сон, як летуценне, але люблю і як сімвал мае (падкрэслена мною. – Е.Л.) трагедыі, люблю яго за вялікі трагізм, за мукі яго, за раны, за крыж яго» (3, 156). Наўрад ці выпадкова перакладаў Жылка паэзію пераважна такіх жа пакутнікаў: Шарль Бадлер пражыў 46 гадоў, Бруна Ясенскі – 40, Іржы Волькер – усяго 24… Многія з тых, хто натхняў Жылку на пераклады, на этыка-эстэтычныя пошукі, мог бы сказаць пра сябе яго словамі: «Заўтра… Ты ведаеш, як гучыць гэта слова для таго, які не мае сёння?.. » (3, 280).

Справа, зразумела, не толькі ў падабенстве лёсаў, а яшчэ і ў агульным сацыяльна-палітычным фоне для творчасці – усё тым жа «зломе дзвюх эпох злавесным» (3, 148). Адсюль і настроі адпаведныя, сугучныя трагічным настроям Бадлера, Верлена, Блока, адчуванні катастрафізму, адзіноты і безабароннасці такіх сучаснікаў беларускага паэта, як экспрэсіяністы.

Пры ўсёй увазе да свежых павеваў, новых эстэтычных платформ у сусветнай літаратуры Жылка, аднак, не быў безаглядным і заўзятым эпігонам, падыходзіў да іх (як і М. Багдановіч) разборліва, памяркоўна. Напрыклад, той жа імажынізм ён называў «паэзіяй глухіх»: «Там галоўнае “абраз”. Пака што гэта школа мае найбольш зрокавых абразоў. Аб музычных, гукавых не чуў» (3, 161).

Неадназначным было стаўленне Жылкі да многіх навацый у еўрапейскай літаратуры, што ў рознай меры інтэграваліся ў яго ўласны паэтычны дыскурс. Паказальная, напрыклад, жылкаўская рэцэпцыя эстэтызму. Небеспадстаўна вызначаюць Жылку як песняра хараства, канстатуюць прывабнасць для яго найперш «харашыні», красы, прыгажосці. Назву «Хараство» дае ён і аднаму са сваіх вершаў, і эсэ, выкладаючы ў апошнім своеасаблівую філасофію красы: «Чаму хараство заўсёды пабожнае? Чаму дагэтуль няма рэлігіі хараства? Хараство – стымул праўды, волі і веды. Укараніся культ Хараства, і людзі былі б шчаслівымі… Людзі жадаюць Хрыста новых высот, новага неба! Хрыстос Хараства прыйдзе хрысціць у імя Хараства формаў і духа, і ім спасемся!.. Хараство і гармонія ці не адно і тое ж?!» (3, 164). «Як Вы адносіцеся да эстэтыцкага кірунку ў беларускай паэзіі? – пытаецца Жылка ў лісце да А. Луцкевіча ад 10 мая 1925 г. – Мне гэта вельмі цікава! Мінчукі ў сваіх крытычных артыкулах радуюцца, што ў нас вось толькі нацыянальныя ды сацыяльныя тэмы. Радасць гэта бессэнсоўная… я хачу сказаць, што маю права пісаць не толькі ўра-патрыятычна-пралетарскія рэчы, але й заставацца ў самотным ціхім храме Хараства» (3, 271). Свае вершы за 1924 г. Жылка называе менавіта «эстэтычнымі спробамі». А ў наступным, 1926 г., зноў жа ў лісце з Прагі да А. Луцкевіча, Жылка, дзелячыся намерам выдаць у Вільні новую кнігу вершаў, заўважае: «У іншым месцы, акрамя Вільні, гэты зборнік не можа з'явіцца ў друку: нахіл да рэфлексій, эстэтызму… – гэтаму прычына» (3, 276). Пра Хараство – «сваё каханне, апошняе каханне», «каханку няздрадную, нязменную»,– разважае паэт у «Дзённіку»: «Мне хочацца думаць, што Яно і ёсць вялікая, сапраўдная рэальнасць, якое няма нат у навуцы» (3, 155). У эстэцкім рэчышчы часам палягае і жылкаўская вобразнасць: тыя ж «фіялкавыя раніцы» дзяцінства і «лілейныя дні» (3, 123) юнацтва або “блакітнаплашчы” дзень і “залатапромені ў ставу”:

Млынар заставіў застаўкі

І ледзь плюскочацца рака.

Стралой крыла чыркаюць ластаўкі

Люстранасць ясную стаўка.
Блакітнаплашчы з захаду

Дзень хіліць галаву

І ў спрыт ссыпае скарбы-знахады –

Залатапромені ў ставу… (3, 111).

З аднаго боку, відавочны паралелі з эстэтызмам О. Уайльда, заснаваным на парадаксальным сцверджанні першаснасці мастацтва, на досыць своеасаблівым суаднясенні хараства і маралі. З другога боку, мы маем справу не толькі з рамантычным эстэтызмам (тут беларускі творца якраз блізкі да англійскага), але нават, як гэта ні парадаксальна, з эстэтызмам сацыяльным, бо адчуваннем Хараства ў паэзіі Жылкі прасякнуты «і Беларусь, і барацьба, і буры, і вясняныя громы, і палі, і сенажаці» (3, 155). Нават містыку, нават уяўна-невымоўнае, «невядомыя таёмствы» (3, 121) Жылка разумее па-асабліваму. Даючы, напрыклад, сваёй паэме паказальную назву «Уяўленне››, што не можа не выклікаць асацыяцый з сімвалізмам, а таксама са славутай працай А. Шапенгаўэра «Свет як воля і ўяўленне», Жылка між тым прысвячае свой твор цалкам канкрэтным сацыяльна-палітычным падзеям, пададзеным, праўда, гранічна «персаналізавана».

Неадназначным было і яго разуменне мадэрнізму; пры характарыстыцы, напрыклад, Я. Купалы як аднаго «з найбольш яркіх і глыбокіх прадстаўнікоў мадэрнай беларускай літаратуры», ён адзначае ў творчасці паэта перавагу «двух момантаў – нацыянальнага і сацыяльнага», яго здольнасць «рэалістычна і праўдзіва» (3, 180) адлюстроўваць жыццё беларускага сялянства.

Зрэшты, неадназначнасцю, антынамічнасцю пазначана ўся творчасць Жылкі. На мноства яго паэтычных увасабленняў «тугі й нягоды», сардэчнай «шэрай жуды», «лёсу нямілага» знойдзецца не менш яго ж хваласпеваў вясне і хараству, «кахання агню», «блакітнасцям нязменным» любай, «духу творчаму», надзеі на «шчаснасць дзён святлейшых», слодычы жыцця, якім бы неміласэрным яно ні было. Па прыродзе свайго таленту, і гэта, мусіць, галоўнае, Жылка быў шукальнікам і творцам сугуччаў, «сінтэзы, злукі»: сусветнага эстэтычнага вопыту з глыбока ўспрынятай нацыянальнай традыцыяй; мастацкіх адкрыццяў еўрапейцаў са стылем «сваістым»; мужна-мажорных песень з «танацыямі» трагічнымі; «цемры» і «ночы» з «днём яснакветым»; сацыяльнай канкрэтыкі, матываў «сягодняшніх» з тэмамі агульначалавечымі, з нелегітымнай у беларускай літаратуры 20-х гг. эстэтыкай «чаравання», імкненнем адшукаць сутнаснае ў «музыцы нязнанай», перайсці «мяжу ў невымоўнае, за рубеж чалавечага слова», суточыць непарыўнаю тайнаю сувяззю «агармонію» з цэласнацю. Ужо па гэтай паліморфнасці, па незвычайна вялікай ступені сканцэнтраванасці самых розных эстэтычных з'яў Жылка – мастак унікальны. Яго эстэтычныя погляды і творчая практыка – яскравае пацвярджэнне вельмі слушнага меркавання Л. Сіньковай, што «патрэба штораз асвойтвацца ў чужых багатых кантэкстах стымулюе дынаміку беларускіх мастацкіх структур» (5, 137), сведчыць як аб агульналюдскасці, так і аб самабытнасці шляхоў беларускай літаратуры.
ЛІТАРАТУРА

1.Бахтин М. К методологии литературоведения // Контекст-1974. М., 1975.

2.Бердяев Н. Кризис искусства. М., 1990.

3.Жылка У. Выбраныя творы. Мн., 1998.

4.Лявонава Е. А. Плыні і постаці: З гісторыі сусветнай літаратуры другой паловы ХІХ – ХХ стагоддзяў. Мн., 1998.

5.Сінькова (Корань) Л. Д. Беларуская літаратура і тэорыя паскоранага літаратурнага развіцця // Славянские литературы в контексте мировой: Материалы докладов Международной научной конференции. Мн., 1995.

‹‹З НАМІ ГАВОРЫЦЬ ВЯЛІКІ ГЕРМАНЕЦ…››
ФІЛАСОФСКА-ЭСТЭТЫЧНАЯ ПРЫСУТНАСЦЬ

ЁГАНА ВОЛЬФГАНГА ГЁТЭ Ў ТВОРАХ

УЛАДЗІМІРА КАРАТКЕВІЧА
Важны аспект вывучэння нашай літаратуры ў кантэксце сусветнай – прысутнасць у беларускім мастацтве слова ХХ ст. філасофіі і эстэтыкі заходняга Асветніцтва, якое было ўспрынята на Беларусі як адна з самых уплывовых этыка-эстэтычных сістэм. Прадметам рэцэпцыі ў самых розных яе праявах стала творчасць такіх славутых асветнікаў, як П’ер Бамаршэ, Вальтэр, Жан Жак Русо, Роберт Бёрнс, Готфрыд Аўгуст Бюргер, Фрыдрых Шылер, Джонатан Свіфт і многія іншыя. На працягу двух з паловай стагоддзяў іх творы чыталіся на Беларусі ў арыгінале і перакладах на беларускую, рускую, польскую мовы, выдаваліся, ставіліся на сцэнах тэатраў, стымулявалі праблемна-тэматычныя і філасофска-эстэтычныя пошукі беларускіх аўтараў.

Асноўная прычына пільнай увагі да заходняга Асветніцтва, мусіць, у тым, што задачы, некалі пастаўленыя асветнікамі, і сёння, у пачатку новага тысячагоддзя, не страцілі надзённасці. Актуальнай застаецца галоўная для Асветніцтва праблема чалавечай прыроды, суадносін у чалавеку біялагічнага і цывілізацыйнага, – праблема, што пацягнула за сабой канцэпцыі «натуральнага чалавека», «свабоднага чалавека» і т.п. Вялікае значэнне маюць і праблемы выхавання асобы, гістарычнай свядомасці і памяці, узаемадачыненняў рацыянальнага і пачуццёвага. Як ніколі раней, актуалізавалася праблема стасункаў чалавека з прыродай, найперш, зразумела, у святле чарнобыльскай катастрофы.

Адзін з самых вялікіх нямецкіх асветнікаў, традыцыя беларускай рэцэпцыі якога даўняя і трывалая, – Ёган Вольфганг Гётэ (1749–1832). Дастаткова грунтоўна ўкараніўся ён і ў беларускую літаратуру , у нацыянальную мастацкую і культурную свядомасць ХХ ст., ужо ў пачатку якога, паводле слушнага меркавання аўтараў «Гісторыі беларускага тэатра», на Беларусі «шмат паўней і шырэй, чым у папярэднія гады, прадстаўляліся творы класікаў сусветнай літаратуры і драматургіі» (5, 462). Бясспрэчна, сярод апошніх значнае месца займалі і творы Ё. В. Гётэ.

Неаднойчы згадваў асобу і творчасць вялікага пісьменніка М.Багдановіч. Напрыклад, у артыкуле, прысвечаным М.В.Ламаносаву («Паэзія геніяльнага вучонага», 1911), сцвярджаючы, што «і паэзія, і навука маюць, у рэшце рэшт, адну і тую ж агульную мэту: задавальненне пазнавальнай патрэбы чалавека» (1, 196), толькі дасягаецца гэта мэта рознымі шляхамі, беларускі паэт гаварыў пра выпадкі, калі навука і паэзія складаюць адно цэлае, маюць аднаго творцу. Менавіта такім творцам для М. Багдановіча быў Ё. В. Гётэ – «вялікі і буйны вучоны, паміж паэтычнымі адкрыццямі якога і яго навуковым светабачаннем існуе бясспрэчная сувязь» (1, 196). Апрача таго, маючы на ўвазе гучныя маніфесты тагачасных заходнееўрапейскіх мастакоў слова, у прыватнасці французскую школу «навуковай паэзіі», заснаваную і тэарэтычна абгрунтаваную Рэнэ Гілем (1862–1925), вядомым і ў Расіі сваім супрацоўніцтвам з рускім сімвалісцкім выданнем «Весы», беларускі паэт перасцерагаў ад паспешлівых вызначэнняў такіх эстэтычных платформ як сапраўдных, безумоўных навацый. Ён спасылаўся пры гэтым на філасофска-эстэтычныя погляды Ё. В. Гётэ і на яго мастацкую практыку, у якой якраз і бачыў «навуковую паэзію». Пазней, у артыкуле «Іван Франко» (1916), М. Багдановіч, высока ацэньваючы талент украінскага пісьменніка, паставіць у заслугу апошняму і яго пераклады замежных аўтараў, у тым ліку вялікага Гётэ.

Браніслаў Тарашкевіч, грамадскі дзеяч, публіцыст, перакладчык на беларускую мову твораў Гамера і Адама Міцкевіча, вялікае значэнне надаваў Гётэ, які ў свой час прыклаў усе намаганні – у шэрагу іншых мастакоў слова – дзеля прызнання «сапраўднасці асобы Гамера», разумення «шляху, якім злажыўся гамераўскі эпас» (16, 264).

Беларускія даследчыкі гавораць пра ўплыў Гётэ на творчасць Я. Купалы і Я. Коласа. Іван Навуменка, напрыклад, знаходзіць, што ў рэчышчы гётэўскай традыцыі напісаны купалаўскія драматычныя паэмы «Адвечная песня» і «Сон на кургане». Ён бачыць тыпалагічныя сыходжанні паміж вобразамі Мефістофеля і Чорнага, паміж сцэнамі «Вальпургіева ноч» (у больш дакладным у філалагічных адносінах перакладзе В.Сёмухі – «Ноч Вальпургіі») і «На замчышчы» (адпаведна з «Фаўста» і «Сну на кургане»). «Ствараючы свае драматызаваныя паэмы, – піша ён у кнізе “Янка Купала: Духоўны воблік героя”, – Купала ішоў ад “высокіх” пачуццяў, ад узораў класічных трагедый, якімі з’яўляюцца, напрыклад, “Гамлет” Шэкспіра і “Фаўст” Гётэ» (12, 65). З прысутнасцю Ё.В.Гётэ ў мастацкай сістэме купалаўскага «Сну на кургане» пагаджаецца і Алег Лойка: «Над заснулым Самам на кургане, такім чынам, сапраўды адбываецца незвычайны шабаш цёмных сіл, і купалаўскі жудасны малюнак іх разгулу даследчыкі нездарма параўноўваюць з Вальпургіевай ноччу з трагедыі Гётэ “Фаўст”, а самога Чорнага – з Мефістофелем» (10, 154). Апроч таго, А.Лойка канстатуе пэўнае жанрава-стылёвае падабенства паміж паэмамі Ё. В. Гётэ «Герман і Даратэя» і Я. Купалы «Яна і я»: «Развіваючы традыцыі пастаралі, паэма стала, па сутнасці, у шэраг класічных твораў сусветнай літаратуры, такіх, як “Працы і дні” Гесіёда, “Герман і Даратэя” Гётэ» (10, 179).

Цікавыя тыпалагічныя назіранні над паэтыкай «Новай зямлі» Якуба Коласа і твораў Ё. В. Гётэ («Фаўста», драмы «Тарквата Таса», шэрагу вершаў) робіць Валянціна Выхота (3, 14–23). Паралелі – у філасафічнасці, «у пастаноўцы і вырашэнні найважнейшых агульналюдскіх праблем – сутнасці жыцця і быцця» (15, 108) – паміж творчасцю Гётэ, яго «Фаўстам», і коласаўскімі «Казкамі жыцця», паэмай «Сымон-музыка» адзначае і Уладзімір Сакалоўскі ў шэрагу сваіх даследаванняў аб нямецка-беларускіх літаратурных сувязях.

Шматлікія праявы глыбокай цікавасці да Гётэ змяшчае ў сабе спадчына Уладзміра Караткевіча (1930–1984). Зрэшты, не было даследчыка яго творчасці, які б не звярнуў увагі на філасофска-эстэтычную прысутнасць у ёй іншанацыянальнай традыцыі. Адам Мальдзіс назваў пісьменніка «дасведчаным, вялікім кніжнікам» (11, 222), а Анатоль Верабей меў усе падставы сцвярджаць: «Характэрнай асаблівасцю паэзіі У.Караткевіча (дададзім – і не толькі паэзіі, – Е.Л.) з’яўляецца яе сувязь з кніжнай, літаратурнай традыцыяй. Як у ранніх, так і ў пазнейшых вершах сустракаюцца рэмінісцэнцыі, матывы, вобразы і нават ідэі прадстаўнікоў літаратуры і культуры самых розных часоў і народаў» (2, 43). У сувязі з творчасцю У. Караткевіча даследчыкі называюць імёны Гераніма Босха, Пітэра Брэйгеля Старэйшага, Мікалоюса Чурлёніса, Антуана Вато і іншых мастакоў, пісьменнікаў Дантэ Аліг’еры, Франсуа Рабле, Вальтэра Скота, Рэдзьярда Кіплінга, Фёдара Дастаеўскага, Шарля дэ Кастэра, Генрыка Сянкевіча, Алоіза Ірасека, Артура Конан Дойла, Федэрыка Гарсія Лоркі, Рамэна Ралана, Станіслава Лема, Рэя Дугласа Брэдберы і іншых, эстэтычныя здабыткі якіх так ці іначай адгукнуліся ў творах У. Караткевіча, паўплывалі на станаўленне яго як асобы, на яго мастацкую сістэму. Аднак імя Ё. В. Гётэ ў гэтым сэнсе амаль не згадваецца. Здаецца, толькі ў аднаго Аркадзя Русецкага ў яго кнізе «Уладзімір Караткевіч: Праз гісторыю ў сучаснасць» гэтае імя гучыць у сувязі з раманам «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» (14, 48). Між тым праблема рэцэпцыі філасофска-эстэтычных адкрыццяў вялікага немца і ў паэзіі, і ў прозе беларускага пісьменніка заслугоўвае, як нам здаецца, пільнай увагі.

Вядома, што У. Караткевіч быў надзвычай усцешаны беларускім увасабленнем гётэўскага «Фаўста», здзейсненым В. Сёмухам, і ўхваліў гэты пераклад у эсэ «І наш Фаўст» (1978): «Пераклад „Фаўста“ – рэч, бадай, немагчыма складаная… Дыхаць жыватворным, але высокім паветрам яго горных вяршынь можа не ўсякі… рызыкну сказаць, што пераклад такой рэчы – адзнака сталасці літаратуры, адзнака таго, што плынь яе нястрымная» (7; 8, кн. 2, 407). Далей – канстатацыя: «Цяжкая праца выканана дасканала…» (7; 8, кн. 2, 407).

Пра тое, як многа значылі для У. Караткевіча творы Гётэ, менавіта «беларускі» Гётэ, «беларускі» «Фаўст», сведчыць сам пісьменнік: ён чытаў (яшчэ ў пачатку 60-х) і першы варыянт перакладу трагедыі, і наступныя, і, нарэшце, апошні – рэч «скончаную і адшліфаваную», у якой «перакладчык дасягнуў дзіўнага: з намі гаворыць вялікі Германец, але адначасова гэта гаворыць Беларус, што выказвае думкі Гётэ, як выказваў бы іх ён, але па-беларуску» (7; 8, кн. 2, 409). Варта заўважыць, што, паводле ўласнага прызнання, У. Караткевіч юнаком марыў «калі-небудзь узяцца за яго (пераклад "Фаўста". – Е.Л. ) самому» (7; 8, кн. 2, 407), і толькі з перакладам В. Сёмухі гэтыя планы адпалі.

Ёсць важкія падставы гаварыць і пра ўплыў Гётэ на творчасць Караткевіча, прычым на розныя яе складовыя – ад філасофіі да паэтыкі. Паралелі з Гётэ даюць аб сабе знаць у такіх творах, як «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», «Ладдзя роспачы» і іншых, у многіх вершах. Пры гэтым філасофска-эстэтычная роднасць часам проста ўражвае. Безумоўна, вышэйназваныя і іншыя творы У.Караткевіча ў сэнсе прысутнасці ў іх гётэўскіх матываў заслугоўваюць асобнага разгляду; але тут мы толькі заўважым, што раздзел «Чорная імша» з рамана «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» цалкам можа быць пастаўлены побач са сцэнамі «Ноч Вальпургіі» з «Фаўста» Гётэ і «На замчышчы» са «Сну на кургане» Я. Купалы як яшчэ адна надзвычай моцна напісаная карціна балявання нячыстай сілы, яшчэ адно ўвасабленне, гаворачы словамі з рамана, «ветру саміх стагоддзяў», «забыцця розуму і самога сябе», «вечнага полымя, шалёнага вечнага палёту самога жыцця». Нездарма раздзелу «Чорная імша» ў якасці аднаго з двух эпіграфаў папярэднічаюць словы з гётэўскага «Фаўста»:

Там, сярод высокіх гор,

Чвалам прэ вядзьмарскі хор (7; 6, 263).

Звернемся, аднак, да паэзіі У. Караткевіча, у прыватнасці, да яго верша «Старажытны беларус», напісанага ў 1984 г. і апублікаванага ў 1986 г. у кнізе «Быў. Ёсць. Буду». Але спярша прыгадаем знакаміты верш Гётэ «Ці знаеш край…» («Kennst du das Land…»), перакладзены на беларускую мову С. Ліхадзіеўскім:

Ці знаеш край, дзе стаў лімон цвісці,

Палаюць апельсіны у лісці…

Дзе мяккі ветрык з-пад нябёс імчыць,

Высокі лаўр і ціхі мірт стаіць,

Ці знаеш ты?

Туды, туды

Хадзем з табой, мой любы, назаўжды! (9, 140)

Як вядома, Гётэ напісаў верш у 1783–1784 гг. і змясціў яго ў рамане «Гады навучання Вільгельма Мейстэра» (1795). Публікаваўся верш і як самастойны твор у зборы вершаў Гётэ ў раздзеле «Балады» пад назвай «Міgnon» («Міньёна»; назву вершу дало імя персанажа з «Вільгельма Мейстэра», дзяўчыны-дзіцяці, абавязанай Вільгельму сваім выратаваннем, ахопленай каханнем да яго і самотай па радзіме). На мой погляд, топас менавіта гэтага верша пазнаецца ў вершы Караткевіча «Старажытны беларус». Спашлемся на тыя строфы з твора Караткевіча, дзе актуалізуюцца матывы Гётэ:

… Маўчанне. Кнігу ў скуры рудай

Закрыў, бо перад ім – сцяна.

І сэнс жыцця, і хто мы, людзі,

Па кнігах не спазнаць да дна.

І усплываюць за парогам

Краін далёкіх міражы.

Як сэрца цягнецца ў дарогу,

Як прагнуць ногі зем чужых.

Туды! Туды! З няпэўнай картай.

Туды, каб рассудзіць спаўна,

Чым дрэнны чалавек і варты,

І з родным краем параўнаць… (7; 1, 264)

Эстэтычная пераемнасць засведчылася тут нават у фармальна-відавочных, вербальна рэалізаваных адсылках да Гётэ: «Туды, туды…» у нямецкага паэта (у арыгінале «Dahin! Dahin!») і «Туды! Туды!» у беларускага; у агульных вобразах – сімвалах зямлі запаветнай: «край, дзе… // Высокі лаўр …стаіць…» («…hoch der Lorbeer steht…») у Гётэ і «Пад лаўрамі чужынскі рай…» у Караткевіча. Дастаткова і алюзійных, прыхаваных паралелей з Гётэ ў паэтыцы Караткевіча. У той жа час трансфармуюцца тэма і пафас твора; і праз назву верша, і праз змест у цэлым прыўносіцца беларуская ментальнасць, рэпрэзентуецца лёс беларускага народа і, рызыкнём меркаваць, яго канкрэтных аддаленых у часе прадстаўнікоў, гістарычных асоб, шукальнікаў «ісціны на сей зямлі», Францыска Скарыны напрыклад:

Спічасты строй гатычных вежаў.

Ў дубах старэнькая царква…

«Як чалавеку жыць належыць,

Скажы мне, мудрасці сава? »
На хаты ў прывідах вішнёвых

Глядзіць, і іх не бачыць ён…

«Хоць ты адкрый мне тое Слова,

Святы Настаўніка закон!

Адкрый не верай ці бязвер’ем,

Не так, як Мойзасу калісь,

Як зведаць Словам, Весам, Мерай,

Што ісціна на сей зямлі?

Ў чым чалавечнасці адзнакі,

За кім ісці, каго маліць,

Ці багахульстваваць, ці плакаць,

Ці кнігі на стагнах паліць?.. » (7; 1, 263)

Дарэчы, сусветная літаратура змяшчае ў сабе цэлы шэраг паэтычных рэцэпцый гётэўскага верша, сімволіка якога, у сваю чаргу, узыходзіць да біблейскіх матываў; вучоныя высветлілі, напрыклад, што пад яго уплывам напісаў лірычную уверцюру да сваёй паэмы «Абідоская нявеста» (1813) Дж. Г. Н. Байран. Змест жа і пафас верша У. Караткевіча вымушаюць згадаць гісторыю яшчэ адной беларускай – а менавіта купалаўскай – адаптацыі верша Гётэ. Даследчыкі не без падстаў лічаць, што верш Ю. І. Крашэўскага «Да***» («Znasz li te kraj…»), перакладзены з польскай мовы Я. Купалам, паводле аўтографа, у 1919 г. і апублікаваны ў 1920 г., узыходзіць, у сваю чаргу, якраз да ўжо цытаванага ў перакладзе С. Ліхадзіеўскага верша Гётэ «Ці знаеш край…». Звернемся да купалаўскага перакладу:

Ці ты знаеш старонку,

Край магілаў, курганаў,

Дзе па небе ўдагонку

Ходзяць хмары, туманы;

Дзе крывёю, слязамі

Рэчка рэчаньку гоніць;

Поле ўкрыта касцямі,

Лес магільна гамоніць?
Край бяды, край напасцяў

Вабіць люд свой бадзячы;

Ён мілей нам ад шчасця,

Мы з ім, ён з намі плача (8; 4, 412).

Відавочна, у вершы Ю. І. Крашэўскага і адпаведна ў купалаўскім перакладзе аказаліся змененымі, згодна з задумай польскага творцы, не толькі форма гётэўскага верша, але і яго змест, і яго пафас: не сонечна-цёплы край лаўраў і лімонаў, а пахмурна-тумановая старонка магіл і курганаў «мілей ад шчасця» лірычнаму герою верша Крашэўскага, як і краса сваёй «зямліцы» мілей за «чужынскі рай» герою верша Караткевіча:

…Прайсці праз горы, моры, логі

Нязнанай сотняй пуцявін

І зведаць золата, і Бога,

Й сем кліматаў чужых краін.

Калі ж абрыдне – Божа мілы! –

Пад лаўрамі чужынскі рай,

Прыдумаць бронзавыя крылы,

Каб адляцець у праўды край

І сесці й піць красу зямліцы,

Якой ты гонар, моц і шчыт,

Красу вунь той, сваёй званіцы,

Дзе ў бронзу гучна б’юць хрушчы (7; 1, 642).

Складваецца ўражанне, што твор У. Караткевіча паяднаў, па-мастацку сінтэзаваў паэтыку ўласна гётэўскага верша і філасофію, настрой, пафас інтэрпрэтацый гэтага верша Крашэўскім і Купалам.

Яшчэ адзін прыклад верша У. Караткевіча, арыенцірам у стварэнні якога мог у пэўнай ступені паслужыць «Фаўст» Гётэ, і найперш вобраз Мефістофеля, – гэта верш «Дэман». Што «Дэман» у нейкай меры генераваны трагедыяй нямецкага класіка, можна сцвярджаць з вялікай доляй верагоднасці. Верш апублікаваны ў 1984 г., але напісаны, паводле аўтографа, у сакавіку 1962 г., прыкладна тады, калі У. Караткевіч пазнаёміўся з першым варыянтам перакладу «Фаўста» на беларускую мову В. Сёмухі. Зразумела, магчыма і іншае: верш беларускага паэта – не свядомае, так бы сказаць, «цытаванне» аднаго з найбліскучых, найскладанейшых вобразаў трагедыі Гётэ, а плён таго, што Дз. С. Ліхачоў назваў «канцэптасферай», а Ю. Лотман – «семіятычнай памяццю культуры». Няма сумнення, што так ці іначай вобраз Мефістофеля ўдзельнічаў у задуме У. Караткевіча. Дэман і гётэўскі Мефістофель надзвычай блізкія па сваёй мастацкай структуры: абодва – багаборцы, абодва – істоты дваістыя. Вядома, што менавіта Мефістофель прыцягваў увагу У. Караткевіча – найбольш з усіх персанажаў трагедыі Гётэ, бачыўся У. Караткевічу найвялікшай удачай перакладчыка В. Сёмухі. І, нарэшце, менавіта як істоту дваістую, цынічна-нахабную, злосную, але адначасова і дзёрзка-вясёлую, нават дабрачынную – найперш сваімі правакацыямі на пошук, на рух – акрэсліць Караткевіч гётэўскага Мефістофеля ў эсэ «І наш Фаўст»: «Уладар дзіўнай, але цалкам натуральнай дыялектыкі: жыць – каб адмаўляць. Частка цемры, якая спарадзіла святло … ён – гэта скепсіс, гэта адмаўленне старога, пробны камень чалавечай думкі і стымулятар чалавечага поступу, а значыць, неабходная частка нас саміх» (7; 8, кн. 2, 41–411). Згадаем словы, якія мы чуем з вуснаў самога Мефістофеля ў адказ на пытанне Фаўста «Дык хто ж ты? »:

…Частка сілы той ліхой,

Дабро ўтвараецца з якой…

Я – дух, што адмаўляе вечна!

І маю рацыю, бо ўсё жывое ў свеце

Ператвараецца ж у смецце,

То лепш няхай яго б і не было.

А што для вас – грахі ліхія,

Знішчэнне, страта, проста зло –

Ёсць родная мая стыхія…

………………………………

Як частка часткі, што калісь усім была,

Я частка цемрадзі – прычыннасці святла… (4; 53–54).

Канцэптуальна важна, што дэман У. Караткевіча таксама з’яўляецца двайніком чалавека, «неабходнай часткай нас саміх»:

Позняю ноччу з бяссілымі зорамі стылымі,

Калі ў глыбокіх дварах паміраюць вятры, –

Сеў на акно чалавек з кажановымі крыламі,

Месяц і зоры гусцеючым ценем закрыў…

Складваў і знову выпростваў ён крылы маўклівыя,

З іх вандраванняў міжзорных счышчаючы пыл.

Крылы як веер былі, як паніклыя косы алівы,

І як пагаслых ад стомы камет пацьмянелых снапы.

– Хто ты? – спытаў у яго.

– А нашто табе ведаць аб гэтым?

– Што ты?

– Я кветка і зорка. Пагоня і бег.

– Зараз адкуль?

– Я…забыўся на тыя планеты,

Дзе абпякаў мае крылы агонь, дзе завейваў іх снег…

(7; 1, 293–294)

Паўторымся: рэцэпцыя У. Караткевічам гётэўскай спадчыны досыць важкая і чакае далейшага вывучэння. Відавочна і тое, што У. Караткевіч – далёка не адзіны беларускі мастак слова, які зведаў уплыў гётэўскага генія на свае эстэтычныя пошукі. Асабліва адчувальная філасофска-эстэтычная прысутнасць Гётэ ў беларускай літаратуры, культуры ў апошнія два дзесяцігоддзі. Меў рацыю нямецкі вучоны Ганс Ауэрсвальд, калі ў дыялогу з А. Лойкам канстатаваў: «Думаю, што ў беларусаў ёсць зараз павышаная цікавасць да Германіі ўвогуле і да яе паэзіі ў прыватнасці» (13, 100), як меў рацыю і А. Лойка, калі гэту з’яву ў Беларусі растлумачыў наступным чынам: «…без Ё. В. Гётэ і Ф. Шылера нельга ж адчуваць сябе ў паэзіі самазацверджаным. Таксама ж думаць, што беларуская паэзія можа мець будучае без вяртання да Гётэ, Шылера, а цераз іх у Адраджэнне, у антычнасць – гэта самагубства» (13, 100). Словы гэтыя сугучны сказанаму Караткевічам: «Не можа паўнакроўна жыць літаратура без Шэкспіра, Дантэ, Гётэ, якія гучаць на яе мове» (7; 8, кн. 2, 407).

Дарэчы, А. Лойка, тлумачачы прычыны ўласнага звароту да паэзіі Гётэ, канстатуе не толькі сваю перакладчыцкую цікаўнасць, але і больш шырокую, імпульсаваную творчымі пошукамі: «З перадумоў a priori памятаю цягу да баладаў Гётэ, да яго рамантызму, а, па-другое, цераз Гётэ я шукаў дарогі ў свет блізкаўсходняй паэзіі. Мяне вельмі цікавіў той мост, які еўрапеец Гётэ перакінуў на Усход сваім “Заходне-ўсходнім дываном”. З беларусаў у гэтай цікавасці я, відаць, быў першы, і мне як чалавеку ўвогуле імпанавала і імпануе агульналюдскасць паэзіі Гётэ…» (13, 102–103).

Эстэтыка Гётэ дае аб сабе знаць і ў вершах іншых сучасных беларускіх паэтаў. Напрыклад, І. Ф. Штэйнер знаходзіць гэту прысутнасць у паэзіі У. Някляева: «Атмасфера безвыходнасці, смяротнага адчаю, бо з’явіліся ўжо ракавыя знакі, цалкам вызначае баладу У. Някляева „Леснічоўка“, што дазваляе правесці аналогіі са славутым “Лясным царом” І. В. Гётэ, заснаваным на “каралеўскім” матыве сусветнай баладыстыкі» (17, 224).

Варта дадаць: Гётэ актуальны для нас яшчэ і таму, што мы, як і ён, жывём на зломе эпох, на скрыжаванні не толькі стагоддзяў, але і тысячагоддзяў, у часе хваравіта-крызісным, ускаламучаным, калі асабліва моцна адчуваецца патрэба ў апірышчы, ва ўпарадкаванні свядомасці, уяўленняў пра мінулае і будучае. Усё выразней і актуальнасць разваг Гётэ пра «сусветную літаратуру». Следам за Вячаславам Іванавым мы маглі б зазначыць: «Сапраўды можа падацца, што, падводзячы з Шылерам рахункі свайму вялікаму стагоддзю, Гётэ, сам таго не ведаючы, узіраўся скрозь імглу новага стагоддзя ў далёкія праблемы нашых дзён. Сапраўды, аглядаючы ўсю велізарную дзейнасць гэтага па-звышчалавечаму ўмяшчальнага жыцця, мы бачым, што сілкуючы і пераўтвараючы сучаснасць, ён разам з тым ставіў пытанні, сам сэнс якіх сучаснасць яшчэ не цалкам разумела, і часткова ўжо даваў адказы на яшчэ не пастаўленыя часам пытанні» (6, 240), бо «з самага пачатку не час валодаў ім, а ён часам» (6, 240).


ЛІТАРАТУРА

1.Багдановіч М. Поўны збор твораў: У 3 т. Т. 2. Мн., 1993.

2.Верабей А. Абуджаная памяць: Нарыс жыцця і творчасці Уладзіміра Караткевіча. Мн., 1997.

3.Выхота В. “Новая зямля” Якуба Коласа: тыпалагічнае супастаўленне з паэзіяй Гётэ // Кантакты і дыялогі. 1999. № 7--8.

4.Гётэ Ё. В. Фаўст / Пер. В. Сёмухі. Мн., 1991.

5.Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1. Мн., 1983.

6.Иванов В. Гёте на рубеже двух столетий // Иванов В. Родное и вселенское. М., 1994.

7.Караткевіч У. Збор твораў: У 8 т. Т. 1. Мн., 1987. Т. 6. Мн., 1990. Т. 8. Кн. 2. Мн., 1991.

8.Купала Я. Збор твораў: У 7 т. Т.4. Мн., 1974.

9.Ліхадзіеўскі С. Берасцянка жывых трывог. Мн., 1962.

10.Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастрычніцкі перыяд. Ч.2. Мн., 1980.

11.Мальдзіс А. Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: Партрэт пісьменніка і чалавека. Мн., 1990.

12.Навуменка І. Янка Купала: Духоўны воблік героя. Мн., 1967.

13.На шляху да абагульненняў: Дыялог Г. Ауэрсвальда і А. Лойкі // Шылер Ф. Улада песняспеву / Пер. А. Лойкі. Мн.–Ена, 1997.

14.Русецкі А. Уладзімір Караткевіч: Праз гісторыю ў сучаснасць. Нататкі літаратурнай творчасці. Мн., 1991.

15.Соколовский В. К истории немецко-белорусских литературных связей // Weissrussland und der Westen: Beitrage zu einem internationalen Symposium in Munster. Dresden, 1998.

16.Тарашкевіч Б. “Іліяда” Гамера // Тарашкевіч Б. Выбранае: Крытыка, публіцыстыка, пераклады. Мн., 1991.

17.Штэйнер І. Варожаць балады вякоў: Беларуская балада і славянскія традыцыі. Мн., 1993.

‹‹УЗЫСЦІ НА СВАЮ ГАЛГОФУ…››

1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка