Багiі аліiмпа




старонка1/11
Дата канвертавання14.03.2016
Памер1.76 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
БАГIІ АЛІIМПА

Культурная (еўрапейская і сусветная) традыцыя — мастацкая, літаратурная, філасофская — звязана галоўным чынам з алімпійскай міфалогіяй, якая грунтавалася на гарманічным і мастацкім успрыманні свету. Гэтую міфалогію называюць яшчэ класічнай, а таксама гераічнай.

Паводле свайго светаадчування алімпійская міфалогія пераважна радасная, жыццесцвярджальная: алімпійскія багі — гэта тое боскае пакаленне, якое несла перш за ўсё светлыя, гуманістычныя ідэалы.

Дзякуючы генію Гамера і Гесіёда, мы ўяўляем Алімп як пэўную сістэму, дзе для кожнага алімпійца вызначаны спецыяльныя функцыі. І кожны з іх мае свой характар, свае звычаі. Гамер як аўтар "Іліяды" і "Адысеі" і Гесіёд — "Тэагоніі" адкінулі першабытны страх людзей перад багамі, дэманізм і крыважэрнасць боскіх істот і стварылі вобразы пераважна высакародных, шляхетных багоў.

Класічная міфалогія — міфалогія патрыярхату. Падобна таму, як родавы калектыў кансалідаваўся пад уладай мужчыны, бацькі, правадыра, адбывалася аб'яднанне багоў пад уладай аднаго бога — Зеўса (Краніда).

Пасля перамогі багоў над тытанамі, Тыфонам і гігантамі Зеўс даволі дэмакратычна падзяліў уладу са сваімі старэйшымі братамі. Па жэрабю яму дасталіся зямля і неба, Пасейдону — мора, Гадэсу — падземнае царства. Праўда, Зеўс аб'явіў сябе вярхоўным богам, якому павінны падпарадкоўвацца ўсе астатнія. Не вельмі пагадзіўся з гэтым толькі старэйшы алімпіец — Пасейдон. Па некаторых міфалагічных звестках, пэўны час уладарыў над светам менавіта ён, а не Зеўс (імя Пасейдон перакладаецца не толькі як "уладар водаў", але і "ўладар зямлі"), і ўжо пазней Пасейдона адцясніў яго малодшы брат.

Зеўс надзяліў сям'ю алімпійскіх багоў пэўнымі функцыямі, і ўсе яны дапамагалі яму як вярхоўнаму божышчу захоўваць усталяваны ў свеце парадак.

Пасейдон быў уладаром мора і марской прасторы; Аід (Гадэс) валодаў змрочным царствам мёртвых; сястра і жонка Зеўса — Гера — лічылася апякункай шлюбаў і ахоўніцай сям'і; другую сястру вярхоўнага бога —Дэметру ўшаноўвалі як багіню

земляробства і ўрадлівасці; яшчэ адну — Гестыю — як апякунку дамашняга ачага.

Значную ролю ў алімпійскай міфалогіі і рэлігіі адыгрывалі дзеці Зеўса. Афіна — багіня мудрасці, ахоўніца ведаў і рамёстваў была таксама багіняй-ваяўніцай; Гефест — бог агню, каваль і наогул умелы ў любым майстэрстве; Апалон — бог сонечнага святла, гармоніі, апякун навук і мастацтваў, а яго сястра Артэміда была багіняй лясоў і палявання. Усе шанавалі Афрадыту — багіню кахання і хараства і не любілі бога вайны Арэса. Сын Зеўса і яго вястун, бог гандлярства Гермес меў таксама функцыі апекуна падарожнікаў.

Паколькі адзін бог з усіх названых — Аід — не толькі не жыў на гары Алімп, але, можна сказаць, ніколі не пакідаў свайго змрочнага падземнага царства, то традыцыйна кола алімпійскіх багоў абмяжоўваецца лічбай 12. Сярод алімпійцаў і Пасейдон, бо ён часта пакідаў свой залаты палац і падымаўся з марской глыбі на Алімп. Але з цягам часу замест Пасейдона (іншы раз замест Арэса ці Гефеста) у спіс дванаццаці алімпійцаў пачалі ўключаць бога пладаносных сіл прыроды і вінаградарства Дыяніса (Дыёніса). Кола алімпійскіх багоў значна пашыралася, калі ім патрэбна было абмеркаваць важную праблему. Гермес і багіня-вясёлка Ірыда склікалі багоў зямных і марскіх прастораў, падымаўся на Алімп і Аід з жонкай Персефонай.

Бадай, самая яскравая асаблівасць алімпійскай міфалогіі — антрапамарфізм багоў. Багі, якія стварылі чалавецтва, усталявалі парадак на зямлі і нябёсах, ад волі якіх залежала ўсё, што б ні адбывалася ў смяротных, былі падобныя да іх, і не толькі вонкава, хоць, бясспрэчна, выглядалі вышэйшымі і прыгажэйшымі за людзей, але нагадвалі іх сваімі пачуццямі і перажываннямі. Алімпійскія багі жылі ў вечнай раскошы і асалодзе, пазбаўленыя смерці, пазнаўшыя абсалютную радасць. Але тыя ж самыя алімпійцы былі здольныя пакутаваць і гневацца. Справядлівыя і міласэрныя, яны часам станавіліся жорсткімі, зайздроснымі, фанабэрыстымі, маглі нават змаладушнічаць, ашукаць. Усё, як у жыцці: чалавек — і добры, і высакародны, і ніхто, акрамя яго, не можа быць такім жахлівым, вераломным.

Ідэалізацыя грэчаскіх багоў з'явіцца важнай прыкметай эстэтыкі, літаратуры і мастацтва ў эпоху класіцызму, але яна не была істотнай для антычнасці. Ледзьве не сучаснікі Гамера папракалі паэта за тое, што ён людзей узвышаў да багоў, а багоў прыніжаў да людзей. Асабліва не падабалася строгім крытыкам, што гамераўскія алімпійцы аказваліся здольнымі на сямейныя здрады. Сапраўды, шлюб Зеўса і Геры, як і саюз Гефеста і Афрадыты, не быў узорам алімпійскай дасканаласці. І наогул, багі ў "Іліядзе" і "Адысеі" — вельмі ачалавечаныя. Мы ведаем колер іх вачэй і валасоў, убранне і прычоскі, чуем іх мілагучную мову, часам крыкі. Класічная міфалогія з'яўляецца антыподам архаічнай, але ў ёй захаваліся рысы жахлівай мінуўшчыны. Велічныя багі і іх нашчадкі часам станавіліся, нават насуперак сваёй волі, грубымі, злымі, несправядлівымі, што было ўласціва хтанічным міфам.

Рэшткі старажытнага татэмізму (абагаўленне жывёл, якіх прызнавалі сваімі продкамі) меліся ў абліччы алімпійцаў. Часам Пасейдона ўяўлялі ў выглядзе каня. Дэметру ў Аргосе ўшаноўвалі ў абліччы жанчыны з конскай галавой. Сталым эпітэтам Геры — "валавокая" акцэнтавалася прыгажосць багіні нават у эпоху класічнай Грэцыі, калі ніхто не ўяўляў Геру ў выглядзе каровы, як Зеўса — у вобразе быка. Татэмізмам тлумачыцца і атрыбутыка алімпійскіх багоў: ля ног Зеўса на Алімпе заўсёды сядзеў арол, а спадарожнікамі Афіны былі сава і змяя, якія, дарэчы, лічыліся ўвасабленнем мудрасці. Афіна — сававокая, і гэта значыць, што яна калісьці была савой.

Самая высокая (2985 м) гара Грэцыі Алімп знаходзіцца ў Фесаліі, багатай урадлівай зямлёй і сакавітымі лугамі. Сваёй вяршыняй Алімп упіраецца ў неба. Тут і жылі, па паданнях старажытных грэкаў, найбольш значныя і найбольш шанаваныя багі. (Ужо пазней пад Алімпам пачалі разумець не толькі гару, але і ўсё неба.) Уваход на высокі Алімп (алімпійскую браму) ахоўвалі багіні часоў года Оры, так што ніхто — ні звер, ні чалавек — не мог дацягнуцца да багоў. Гамер называў вяршыню Алімпа "снежнай", што адпавядала рэчаіснасці, але апісваў вечную вясну, якая там панавала.

Жылі алімпійцы ў цудоўных палацах і харомах, якія пабудаваў для іх Гефест. Нішто не парушала іх шчаслівай гармоніі. Багіню ашуканства згубіцельку Ату Зеўс звергнуў з Алімпа на зямлю ў асяроддзе людзей. Часам здараліся ў багоў спрэчкі і сваркі, але хутка сціхалі, дзякуючы аўтарытэту Зеўса. Шчаслівае жыццё алімпійцаў не азмрочвалася хваробамі. Але здаралася і так, што вярталіся яны з зямлі на Алімп параненымі, як Афрадыта, калі падчас Траянскай вайны заступілася за свайго сына Энея.

Жывіліся багі асаблівай стравай — амброзіяй, якая давала ім моц і бессмяротнасць, ратавала ад старасці. З залатых кубкаў яны пілі нектар — алімпійскі напой дзіўнага водару. Падчас бясед і застолляў (а яны на Алімпе адбываліся даволі часта) амброзію і нектар падносілі багам юная і чароўная дачка Зеўса і Геры багіня маладосці Геба і прыгожы юнак Ганімед. Ганімед быў царэвічам, калі яго заўважыў на зямлі Зеўс, выкраў і падняў на Алімп, зрабіўшы бессмяротным і сваім чашнікам.

Было ў алімпійцаў шмат клопатаў, але ўмелі яны і бавіцца. Вытанчанаму густу багоў адпавядалі цудоўныя спевы Музаў, а бывала, што і сам Апалон цешыў іх сваёй непаўторнай ігрой на кіфары. Багіні радасці, стройныя і беланогія, упрыгожаныя кветкамі Харыты (у рымлянаў Грацыі), прыносілі асалоду сваёй прыгажосцю і пяшчотнымі танцамі.

Хоць і далёка (ці высока) ад людзей жылі алімпійскія багі, яны мелі пастаянныя зносіны са смяротнымі, сярод якіх было нямала іх дзяцей і сваякоў. Дарэчы, Афрадыта жыла таксама на Кіпры, Арэс — у Фрыгіі, Афіна — на афінскім узгор'і, а Артэ-міда — у лясах. Перамяшчаліся алімпійцы з неверагоднай хуткасцю, умелі быць нябачнымі, маглі з'явіцца ў выглядзе воблака і наогул былі здольныя на любыя пераўвасабленні. Так, па адной з міфалагічных версій, Ганімеда выкраў Зеўс у абліччы арла (сюжэт распрацоўвалі Мікеланджэла, В. Тыцыян, Карэджа, П. П. Рубенс, Рэмбрант і інш.). Сапраўднага аблічча бога ніхто з людзей не бачыў, бо ніводны смяротны не вытрымаў бы боскай магутнасці і прыгажосці.

МОЙРЫ

Нягледзячы на моц і бессмяротнасць багоў-алімпійцаў, іх магчымасці не былі бязмежнымі. Вышэй за багоў і людзей стаяла наканаванасць, якая ўвасаблялася ў багінях лёсу мойрах (у рымлянаў — паркі). Грэчаскае слова мойра перакладаецца як "частка" альбо "доля". Існаванне гэтых багінь азначала, такім чынам, што кожнаму — і богу, і чалавеку — прадвызначана пэўная доля, і ніхто няздольны яе пазбегнуць. З цягам часу мойраў пачалі ўяўляць у выглядзе трох жанчын (дачок Ночы), якія пралі ніткі лёсу (адсюль "нітка жыцця").



Калі нараджаўся чалавек, то Клота вымала з сваёй пражы нітку яго жыцця. Другая мойра (Лахесіс) працягвала яе праз розныя выпрабаванні лёсу, праз гора і радасці, пакуль трэцяя (Атропа) не перарэжа яе сваімі нажніцамі. Тады надыходзіла смерць, зразумела, для смяротных. Па адной з версій, гэтыя тры мойры — дочкі багіні Ананкэ ("непазбежнасці").

У еўрапейскай паэзіі (Дж. Байран, А. Пушкін, М. Багдано-віч) часцей выкарыстоўваецца рымскае найменне багінь чалавечага лёсу, якіх рымляне запазычылі ў грэкаў.

Моладасць плыне, а следу няма ніякога.

Эт, і чаму ж нагадала суворую Парку

Нітку мне прасці гатунку такога благога.

М. Багдановіч ("Прыйдзецца, бачу, пазайздрыць бяздольнаму Марку...")

Разуменне старажытнымі грэкамі лёсу не варта разглядаць як фаталізм. Фаталізм адмаўляе людзям ва ўсялякай свабодзе. А міфалагічнае ўяўленне лёсу было хутчэй прадчуваннем яшчэ не асэнсаваных самім чалавекам заканамернасцей, існуючых у свеце, заканамернасцей, якія накіроўваюць і сцвярджаюць пэўны сусветны парадак. Падобнае ўяўленне магло ўзнік- нуць у таго, хто ведаў, што Сусвет — гэта адно цэлае, адзіны арганізм, які кіруецца ўласнымі законамі, і задача чалавека дайсці да іх сутнасці.

Ахоўваць вечны парадак у прыродзе і грамадстве дапамагалі Зеўсу Оры, яго дочкі ад багіні правасуддзя Феміды: Эўномія ("законнасць"), Дыка ("справядлівасць") і Эйрэна ("мір"). За несправядлівасць, за злачынствы, асабліва за апаганьванне могілак, карала Немесіда, дачка Нікты (Ночы). Помсціла Немесіда і за прагу багацця, ганарлівасць. Увесь старажытны свет ведаў пра самоскага тырана Палікрата.

Вельмі шанцавала ў жыцці Палікрату. Ён лёгка пакарыў многа гарадоў, нарабаваў шмат багацця. Далёка за межамі яго краіны расказвалі аб Палікраце — казачна багатым і суровым правіцелі. Вось гэта і насцярожыла сябра самоскага тырана егіпецкага цара Амасіса. Ён напісаў Палікрату ліст, у якім папярэджваў і павучаў, нагадваў шчасліўцу даўнюю мудрасць: ва ўсім патрэбна мець меру — і ў багацці, і ў шанцаванні. "„Я б жадаў сабе і тым, каму хачу дабра, — пісаў Амасіс, — каб удачы чаргаваліся з няўдачамі. Ніколі не было чутно, каб хто-небудзь, каму заўсёды выпадала шчасце, не скончыў нешчасліва. Таму паслухайся мяне: выберы самую каштоўную рэч, якую ты найбольш баішся згубіць, і пазбаўся яе, закінь так, каб яна ніколі і нікому не трапіла на вочы".

Прыслухаўся Палікрат да парады сябра: выйшаў на караблі ў адкрытае мора, зняў з пальца залаты пярсцёнак і шпурнуў яго ў ваду. Прайшло некалькі дзён, і да палаца тырана прыйшоў нейкі чалавек.

— Хто ты? — запытаўся ў яго вартавы.

— Рыбак, — адказаў той. — Я хачу бачыць Палікрата.

— Навошта?

— У мяне для яго падарунак.

Прывялі рыбака да Палікрата, і ён паднёс правіцелю вялізную рыбу.

— Я кармлюся са сваёй працы, — сказаў рыбак. — Але такую рыбу не панёс на продаж. Яна вартая цябе і тваёй улады.

Разрэзалі слугі рыбіну і знайшлі ў ёй пярсцёнак. Мора вярнула яго гаспадару. Палікрат вырашыў, што багі не захацелі разбураць яго шчасце і ніколі не адвернуцца ад яго. А на самой справе багі не прынялі дар тырана. І надышла кара: вераломныя саюзнікі завабілі Палікрата ў пастку і забілі.

Старажытная мараль вучыла элінаў умеранасці і ўраўна-важанасці ў шчасці і няшчасці, у поспехах і няўдачах: "У шчасці ведай меру, у бядзе — разважлівасць", "Будзь уладаром сваіх задавальненняў".

ЗЕЎС


Усё ў руках багоў, але ж распараджацца

Сабой не могуць. Толькі Зеўс адзін свабодны.

Эсхіл ("Прыкуты Праметэй")

Самае вялікае ўшанаванне аддаваў антычны свет Зеўсу (у Рыме вярхоўным боствам быў Юпітэр). Яго ўяўлялі ў выглядзе магутнага мужа з шырокай кучаравай барадой, з хвалістымі валасамі да плячэй. Атрыбутамі Зеўса былі эгіда (шчыт), скіпетр і арол; эпітэты вярхоўнага бога — "грамавержац", "эгідадзяр-жаўны", "хмарагонны", "бацька багоў і людзей".

Зеўс — боства спрадвечна грэчаскае. Яго імя індаеўрапей-скага паходжання і азначае "светлае неба". У антычнасці этымалогія слова Зеўс звязвалася з каранямі грэчаскіх слоў жыццё, кіпенне, арашэнне. Спачатку Зеўса лічылі богам неба, богам надвор'я — маланкі, перуна, хмараў, якія пралівалі хутчэй згубныя, чым жыватворныя, дажджы. Яшчэ самі напаўварвары, грэкі цанілі ў тым Зеўсе магутную фізічную сілу, успрымалі яго як злавеснага разбуральніка. З цягам часу Зеўсу пачалі надаваць маральныя, духоўныя якасці, дасканалы розум. Зеўс Алімпійскі яшчэ карыстаўся сваёй старадаўняй зброяй — перунамі і маланкамі, грубай сілай падаўляў супраціўленне і караў, але кіраваўся пры гэтым сваёй галоўнай мэтай — каб не парушаўся божы і чалавечы парадак.

Нягледзячы на тое, што Зеўса прызнавалі ўладаром лёсу і гаварылі (як Улада і Гефест у "Прыкутым Праметэі" Эсхіла) пра яго абсалютную свабоду, на самай справе гэта было не зусім так. Зеўс мог кіраваць лёсам настолькі, наколькі дзейнічаў адпаведна яго прызначанасці. Супраць лёсу Зеўс не пайшоў бы, нават калі б гэтага захацеў. Вярхоўны бог быў не ўладаром лёсу, а яго абаронцам, яго выканаўцам, таму і карыстаўся залатымі шалямі, узважваючы на іх лёсы герояў, прыслухоўваўся да парад зямлі Геі, яе мудрай дачкі Феміды. Гэты суровы бог абараняў людзей ад непагадзі, ахоўваў кожнае жытло, кожную сям'ю і сачыў, каб людзі з дабрынёй і павагай ставіліся адно да аднаго і прыходзілі на дапамогу. Распавядалі, што аднойчы Зеўс, прыняўшы аблічча чалавека, спусціўся з Алімпа на зямлю разам з Гермесам, каб самому пераканацца ў тым, што людзі выконваюць яго маральныя законы.



Філемон і Баўкіда

Увайшлі Зеўс і Гермес у нейкае фрыгійскае паселішча ўжо на заходзе сонца і пад выглядам падарожнікаў пачалі шукаць начлег. Абышлі ўсе хаты, просячы аб прытулку, але не адчыніліся перад імі ніводныя дзверы. Быццам павыміралі ўсе жыхары. Ужо ўначы заўважылі багі маленькую пахілую хацінку, крытую саломай, пастукалі. У адказ — старэчы голас:

— Міласці просім, уваходзьце, дапаможа вам Зеўс!

Прыгнуўшы галовы, прайшлі Зеўс з Гермесам праз нізкія дзверы і ўбачылі двух старых. Гэта былі Філемон і Баўкіда. Пабраўшыся яшчэ ў юнацтве, так і жылі яны тут з тае пары ўдваіх ў згодзе, самі сабе гаспадары і слугі. Ні аб чым не сталі яны пытацца ў незнаёмых, запрасілі адразу адпачыць на лаўцы, якую Баўкіда хуценька заслала грубай тканінай. Падкінулі ў ачаг лісце і сухую кару, ажывілі ў ім агонь і паставілі парыцца ў гліняным кацялку гародніну. Напоўнілі балею цёплай вадой, каб маглі падарожнікі памыць стомленыя ногі. Падрыхтавалі мяккі ложак з чароту... І запрасілі гасцей за стол, нацёрты свежай мятай, на які выставілі ўсё, што знайшлося ў іх убогай хаціне з харчоў, а таксама збанок з віном. Упершыню жывіліся багі не амброзіяй і нектарам, але смачнай была ім простая ежа, бо частавалі іх ад усяе душы.

І раптам заўважаюць Філемон і Баўкіда, што страваў на стале ніколькі не змяншаецца, што віно падліваецца ў кубкі само. Здагадаліся старыя, хто перад імі, і пачалі маліцца, прасіць бессмяротных, каб даравалі ім за бедны пачастунак. Філемон хацеў ахвяраваць багам гусака, які быў адзіным у іх гаспадарцы, але той не даваўся ў рукі, кідаўся да Зеўса, быццам ведаў, што мог выратавацца.

— Пакіньце яго, — сказаў Зеўс, — ідзіце за намі.

Падняліся старыя ўслед за багамі на ўзгорак, а калі аглянуліся назад, убачылі, што ўсё затоплена вадой, усё, акрамя іх хаціны, якая на іх вачах цудадзейна ператваралася ў храм; спарахнелыя падпоркі замяняліся зіхоткімі ў промнях ранішняй зары калонамі, саламяная страха — залатым дахам, зямля апраналася ў мармур...

— Не саромцеся, праведныя людзі, — ласкава звярнуўся да Філемона і Баўкіды бацька багоў і людзей, — кажыце, чаго б вам хацелася.

Перакінуўшыся з жонкай, сказаў стары Філемон багам:

— Нічога нам не патрэбна, толькі б быць вашымі жрацамі і несці службу ў гэтым храме. А яшчэ... памерці абаім у адзін час, каб ні мне, ні жонцы не бачыць смерці другога, і быць пахаванымі разам.

Шмат часу прабегла з тае пары. Але яшчэ доўга паказвалі падарожнікам у Фрыгіі дуб і ліпу, галіны якіх цудоўна перапляліся, і распавядалі, што Філемон і Баўкіда ніколі не расставаліся і пасля сваёй адначасовай смерці ператварыліся ў гэтыя дрэвы.

Міф пра Філемона і Баўкіду, бліскуча расказаны рымскім паэтам Авідзіем, з'явіўся тэмай не толькі для аўтараў літара-турных твораў (І. В. Гётэ выкарыстаў у сваім "Фаўсце"), але і для кампазітараў, якія напісалі на гэты сюжэт оперы (К. В. Глюк, Ф. І. Гайдн, Ш. Ф. Гуно). Можна прыгадаць таксама і жывапіс-ныя палотны А. Эльсхеймера, П. П. Рубенса, Рэмбранта.

У элінаў не было кнігі, якая б накшталт Бібліі замацавала цвёрдыя маральныя законы. Праведнаму жыццю вучылі міфы. Парушылі закон гасціннасці суседзі Філемона і Баўкіды — вось і пакараў іх Зеўс. Вярхоўны бог ахоўваў тыя маральныя прынцы-пы, прытрымлівацца якіх было святым абавязкам кожнага эліна. Пра галоўныя з іх распавядаецца ў міфе пра Хірона.

Запаветы Хірона

Увесь антычны свет ведаў пра кентаўра Хірона. Гэтае фесалійскае божышча, як і ўсе кентаўры, мела аблічча напаўчалавека-напаўканя. Хірон жа вылучаўся не толькі сярод кентаўраў, але і сярод людзей і багоў пачуццём справядлівасці і незвычайнай мудрасцю і праславіў сваё імя як выхавацель бога-лекара Асклепія і знакамітых грэчаскіх герояў — Ахіла, Ясона, Кастара, Палідэўка.

Хірон вучыў сваіх выхаванцаў сіле і спрытнасці, майстэр-ству палявання і лекарскім таямніцам і ніколі не забываўся на маральныя запаветы, па якіх трэба жыць, каб мець здаровую душу, каб здабыць любоў і павагу як багоў, так і людзей.

— Тры запаветы, — вучыў Хірон, — найгалоўнейшыя. Гэта боскія запаветы. Невядома, калі яны ўзніклі, але ніколі не будзе ім ні старасці, ні смерці. Першы запавет — шануй багоў! Дзякуючы багам чалавек з'явіўся на свет і ўбачыў сонечнае святло. Багі зрабілі чалавека мацнейшым за звяроў, навучылі яго розным майстэрствам. Багі, як Праметэй, пакутавалі за людзей. Багі — памочнікі людзей у справе ўдасканальвання свету. Гэта яны клапоцяцца аб тым, каб людзі жылі ў згодзе і спакоі, былі добрымі і міласэрнымі.

— Другі запавет — шануй бацькоў сваіх! Няма сувязей больш цесных за тыя, што яднаюць бацькоў з дзецьмі. Чалавек, які не ведае гэтага, пражывае сваё ўласнае кароткае жыццё. Той жа, хто асэнсоўвае сябе як працяг сваіх бацькоў, а ў дзецях бачыць працяг сябе самога, жыве доўгае жыццё, бо ён праклаў бясконцы мост і ў мінулае, і ў будучыню. Ён будзе жыць у сваіх унуках, праўнуках... і гэтак далей...

— І яшчэ... — настаўляў сваіх выхаванцаў мудры Хірон, — чалавек не мае права патрабаваць ад сваіх дзяцей болей, чым сам даў сваім бацькам. Шануй бацькоў сваіх, але шануй і тых, хто па свайму ўзросту мог бы быць табе бацькам ці маці. Старыя людзі страчваюць цялесныя сілы, здароўе, і як бы яны пакутавалі, калі б гэтая страта не папаўнялася б павагай і любоўю, з якой ставяцца да іх малодшыя. Нікога не абміне старасць, і ў кожнага з'явіцца патрэба ў суцяшэнні, але не будзе мець права на яго той, хто сам не паважаў старых, калі быў маладым.

— І трэці запавет, — вучыў далей Хірон, — шануй гасцей і чужаземцаў! Якім абмежаваным было б жыццё чалавека, калі б не існавала ў свеце закона гасціннасці. Шмат ёсць прычын, па якіх чалавеку прыходзіцца пакідаць родныя мясціны. Добра, калі гэта падарожніцкая цікавасць ці які дзелавы намер. Але бывае і так, што грамадзянскія смуты, розныя злачынствы — вольныя і нявольныя — гоняць людзей у чужы край. І вымушаны яны туляцца разам з сям'ёй, з дзецьмі... Дык якое ж права патрабаваць для сябе прытулак мае той чалавек, які ў свой час груба абышоўся з іншым, адмовіў яму?! Што на душы ў гэтага чалавека, калі сумленне нагадвае, што раней ён сам зневажаў чужаземцаў і выгнаннікаў?! Той, хто адмаўляе прышэльцу-прасіцелю, адмаўляе самому Зеўсу — апекуну гасціннасці.

Законнымі жонкамі Зеўса лічыліся тры багіні: багіня розуму Метыда, багіня справядлівасці Феміда і Гера, шлюб з якой меў першаснае значэнне. Ад саюзу з гэтымі і іншымі багінямі Зеўс меў бессмяротных дзяцей, у тым ліку алімпійцаў. Быў ён таксама бацькам знакамітых герояў (дзяцей смяротных жанчын). Гэта Геракл, Персей, Дыяскуры. На свяшчэнным востраве Крыце, які называюць не толькі месцам выхавання, але і нараджэння Зеўса, з'явіліся на свет яго славутыя сыны, будучыя цары і мудрацы Мінас, Сарпедон, Радамант, маці якіх — Еўропа (Эўропа).



Зеўс і Еўропа

Спадабалася Зеўсу дачка фінікійскага цара прыгажуня Еўропа. Надумаў ён выкрасці дзяўчыну. Але як лепей зрабіць гэта, тым больш, што трэба перахітрыць раўнівую Геру? І бог прыняў аблічча быка, але не звычайнага, а асляпляльна белага, як снег, з рагамі, падобнымі на серп сярэбранага паўмесяца.

Гуляла Еўропа з сяброўкамі па беразе мора, дзяўчаты бавіліся, збіралі кветкі, як нечакана з'явіўся перад імі прыгожы, з гладкай бліскучай поўсцю бык, рогі якога зіхацелі лепш за самыя чыстыя самацветы. Дзяўчаты спачатку напужаліся, а потым супакоіліся. Бо вельмі ж спакойным выглядаў гэты велічны бык, і зусім не жахлівым, а нават ласкавым быў позірк яго разумных вачэй. Ганарліва расхаджваў ён сярод кветак і ступаў так асцярожна, што не зламаў ніводнай, а сам набліжаўся да царэўны. Тая спачатку баялася, але ён так лагодна круціў хвастом... Еўропа падышла да быка, дакранулася, і ён лізнуў яе ў руку, шыю... Яна пачала ўпрыгожваць быка кветкамі, вянком. А ён прысядаў, а потым і прылёг на зялёную траву сваім беласнежным бокам.

— Дзяўчаты, хадзіце сюды,— паклікала царэўна сябровак.— Глядзіце, бык нібыта запрашае сесці яму на спіну і пракаціцца.

— Садзіся першая, калі ты такая смелая!

Села Еўропа на спіну незвычайнаму быку, а той раптам падхапіўся, пабег і кінуўся ў мора. Нічога не заставалася прыгажуні, як моцна трымацца за рогі. А бык без усялякай боязі паплыў у адкрытае мора.

Сам бог Пасейдон утаймоўваў для Зеўса марскую паверхню, і яна станавілася быццам люстраная. Падняліся наверх німфы нерэіды, кіты і дэльфіны, каб вітаць і суправаджаць бацьку багоў і людзей. Зразумела Еўропа, што гэта бог прыняў аблічча яе выкрадальніка.

— Хто ты, цудоўны бык? — запыталася яна. — Куды ты нясеш мяне? Не згубі, будзь міласэрным!

— Не бойся, чароўная дзяўчына! Я Зеўс. Я кахаю цябе. Мы плывем на востраў Крыт. Там мы згуляем вяселле, і ў нас народзяцца дзеці, якія стануць вялікімі царамі.

Нягледзячы на тое, што жонкай алімпійскага Зеўса Еўропа выступае ў класічнай міфалогіі, вучоныя лічаць яе хтанічным (даалімпійскім) боствам. Яе імя абазначае "шыракавокая" (эпітэт Поўні) альбо "шырокагалосая". Такі самы эпітэт — "шырокагалосы" — вядомы ў дачыненні да старажытнага Зеўса Еўрыопа, які ўзыходзіць да дагрэчаскіх культаў Паўночнай Грэцыі і Малой Азіі. Некаторыя антычныя крыніцы сведчаць аб сувязі Еўропы з хтанічным Зеўсам Дадонскім. Еўропа атаясамлівалася з рознымі багінямі, у тым ліку з багіняй земляробства Дэметрай, а таксама старажытнасеміцкай (фінікійска-асірыйскай) багіняй кахання і ўрадлівасці Астартай.

Матыў выкрадання Еўропы Зеўсам з'явіўся ў мастацтве Элады яшчэ ў VI ст. да н. Х. на вазах, рэльефах, фрэсках, манетах. Міф у той версіі, якая вядома нам, пераказаў грэчаскі паэт II ст. да н. Х. Мосх у паэме "Еўропа", і пасля яго свой паэтычны пераказ прапанаваў Авідзій у "Метамарфозах".

Мастакі В. Тыцыян, П. Веранезе, К. Ларэн, Ф. Бушэ, В. Сяроў натхняліся элінскім міфам. Лепшым палатном на гэтую тэму мастацтвазнаўцы лічаць "Выкраданне Еўропы" Рэмбранта.

Міфалагічнае паданне пра Еўропу выклікала вялікую зацікаўленасць на пачатку XX ст. Англійскі вучоны А. Эванс у выніку археалагічных раскопак на Крыце зрабіў адкрыццё: зараджэнне еўрапейскай цывілізацыі адбылося менавіта на гэтым востраве. Найстаражытнейшае еўрапейскае пісьменства, найста-ражытнейшыя еўрапейскія гарады з незвычайна высокім на той час узроўнем цывілізацыі ўзніклі на Крыце (падрабязней пра гэта — у другой частцы нашага дапаможніка).

Гісторыі Еўропы часам надаецца сімвалічнае значэнне: грэчаская культура ўспрыняла лепшыя дасягненні культуры Усходу. "Выкраданне Эўропы" — так назваў свой верш і зборнік, у які ён увайшоў, беларускі паэт В. Шніп. Ён імкнецца акцэн-таваць нацыянальную праблематыку (сучасны стан краіны, пагроза знішчэння роднай мовы і г. д.) праз насычэнне струк-туры верша міфалагічнымі алюзіямі. Падзейны план адсутнічае, саступаючы месца асацыятыўнаму: міфалагічная Еўропа — Еўропа сучасная — еўрапейская цывілізацыя. Дзякуючы міфала-гічнаму аспекту верша даволі іранічная трактоўка рэальнага і бытавога ў ім набывае сур’ёзнае, нават трагічнае інтанаванне.

Ва ўсіх вялікіх гарадах Элады стаялі храмы, прысвечаныя Зеўсу. Паўсюль распавядалі міфы пра бацьку багоў і людзей, багоў і цароў. Але нідзе яго не ўшаноўвалі так, як у свяшчэннай Алімпіі. Увесь старажытны свет лічыў Зеўса апекуном гэтай мясцовасці, а таксама Алімпійскіх гульняў.

Алімпійскія гульні былі самым любімым святам элінаў, вельмі значным і ўнікальным у іх культурным і спартыўным жыцці.

У праграму Алімпійскіх гульняў уваходзілі спаборніцтвы на калясніцах. Гэтыя спаборніцтвы адважных і моцных юнакоў заснаваў Пелопс у гонар сваёй перамогі над Энамаем у Алімпіі, якую далучыў да свайго царства. А пасля смерці Пелопса яны былі адноўлены самым славутым грэчаскім героем магутным Гераклам. Жыццё пераплялося з міфам, і падчас алімпійскіх рытуальных дзеянняў праводзіліся абрады ў гонар Пелопса, выклікаліся душы — яго і ўсіх трынаццаці жаніхоў Гіпадаміі — у тым парадку, у якім загінулі яны ад дзіды цара Пізы.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка