АЎтарскі курс лекцый “славянская міфалогія” Электронная версія




старонка9/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.57 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Лекцыя 10

Тэма 11. Каляндарныя міфы
План лекцыі:

  1. Паміраючыя і ўваскрасаючыя багі прыроды.

  2. Антычны культ ДЫЯНІСА і дасягненні сусветнай культуры.

  3. Беларускі ДЫЯНІС – ЯРЫЛА.

  4. Язычніцтва і хрысціянства ў каляндарнай абраднасці беларусаў.

У шырокім сэнсе слова каляндарнымі можна лічыць салярныя, лунарныя і астральныя міфы, з якімі мы ўжо знаёміліся. Але ў вузкім і найбольш звыклым сэнсе слова да каляндарных адносяць міфы, што адлюстроўваюць змены пор года. У навуцы агульнапрызнана, што салярная і лунарная міфалогія больш архаічная, чым аграрна-сезонная. Сапраўды, для каляндарных міфаў характэрна прыродная, земляробчая семантыка, таму ясна, што яны былі пашыраны ў тых народаў, у якіх земляробства робіцца асноўным заняткам. Касмаганічныя ж міфы маглі ўзнікнуць яшчэ ў паляўнічых, якія, бадзяючыся па лесе, павінны былі навучыцца арыентавацца па сонцу і зорках. Але ў агульнацывілізацыйным плане земляробства – вытворчы тып заняткаў, больш высокі і прагрэсіўны, чым збіранне дароў лесу, паляванне ды рыбалоўства.

Схема каляндарных міфаў ва ўсіх народаў Еўропы ды Азіі прыкладна аднолькавая: галоўны персанаж – звычайна бог расліннасці – у выніку канфлікту з пачварай, драконам ці богам, што ўвасабляе дэструктыўныя сілы прыроды, гіне або знікае. На яго пошук адпраўляецца нявеста або жонка, або маці, або сястра, радзей – сын. Гераіня-шукальніца бога знаходзіць, вяртае да жыцця, той, у сваю чаргу, перамагае супраціўніка, аднаўляе свой ранейшы статус, праўда, часам робіцца адначасова і богам падземнага царства.

Прасочым прыведзеную схему на канкрэтных прыкладах.

У даэлінскай Грэцыі, яшчэ да заваявання яе індаеўрапейскімі плямёнамі, панаваў культ жаночых багінь. Адной з галоўных была ДЭМЕТРА, якая ў архаічны перыяд сімвалізавала ўласна МАЦІ-ЗЯМЛЮ, але зямлю як бы дзікую, поўную стыхійных сіл урадлівасці. Нават прадстаўлялі яе страшна: з конскай галавой, усю перавітую змеямі (змяя літаральна ва ўсіх народаў была звязана з багінямі зямлі). З пачаткам культурнага земляробства ДЭМЕТРА ўвасабляе ўжо не дзікую прыроду, а цывілізаваную. Ад ЗЕЎСА, свайго брата, бога нябёсаў, яна нараджае дачку КОРУ, пазней – у выніку змены яе статусу – названую ПЕРСЕФОНАЙ.

Аднойчы, калі КОРА збірала кветкі на лузе, у зямлі адкрылася бездань, адкуль вылецеў страшны бог падземнага царства АІД (ПЛУТОН) і ўкраў дзяўчыну. Маці шукае дачку – ніхто не ведае, дзе яна. Нарэшце ГЕЛІЯС-СОНЦА, які бачыць усё і ўсіх, раскрывае ёй імя цара апраметнай. Засмучоная ДЭМЕТРА пакідае Алімп, не жадаючы больш выконваць свае функцыі, і ў выглядзе простай жанчыны бадзяецца па свеце. Натуральна, зямля перастае радзіць, сярод людзей пачынаецца голад. ЗЕЎС просіць брата свайго АІДА адпусціць КОРУ. Той доўга не згаджаецца, але ўрэшце адпускае з умовай, што ўсё ж частку года – шэсць месяцаў (па іншых варыянтах – тры) КОРА (цяпер ужо ПЕРСЕФОНА) будзе праводзіць з ім, сваім мужам, пад зямлёю. На гэткі кампраміс згаджаецца і ДЭМЕТРА. І вось ПЕРСЕФОНА робіцца царыцай падземнага царства і ўжо не мае права падымацца на Алімп. Затое яна ж увасабляе яркую, багатую, маладую, радасную прыроду вясною.

Сэнс гэтага чыстага і паэтычнага міфа празрысты. ПЕРСЕФОНА, падзеленая паміж зямлёю і падзем’ем, сімвалізуе семя, закладзенае ў зямлю, – перш чым падняцца прыгожай кветкай, коласам, дрэвам. АІД – сляпая сутнасць зямных сіл урадлівасці. ДЭМЕТРА – маці-зямля з яе тугою па пахаваных зімою дзецях-раслінах і з яе радасцю, калі яны вяртаюцца зноў вясною. Пазней з ПЕРСЕФОНАЙ-зернем звязваецца надзея на адраджэнне пасля смерці таксама і чалавека, і яна пачынае сімвалізаваць чалавечую душу.

Такім чынам, у грэкаў каляндарны міф надзвычай паэтычны, цнатлівы і лагічны: з улоння маці-зямлі нараджаецца дачка, якая сама, у сваю чаргу, становіцца маці: зерне – колас – зерне. Дзякуючы гэтай таямніцы жыцця Прырода – несмяротная.

У Старажытным Егіпце алегорыяй зерня быў бог АСІРЫС, самы, бадай, папулярны з усіх багоў егіпецкага пантэону на працягу тысячагоддзяў. Не дзіва, што ён прайшоў доўгую эвалюцыю, яму прыпісвалі рысы іншых багоў, а часам і ўвогуле атаясамлівалі з імі. Так, ён пачаў разумецца і як Сонца, прыняўшы на сябе функцыі бога РА. Пад зямлёю АСІРЫС-СОНЦА змагаецца з цемрай і холадам, якія ўвасабляе яго брат СЕТ. Той забівае АСІРЫСА і заганяе яго ў труну, якую выкідвае ў Ніл. ІЗІДА, сястра-жонка АСІРЫСА, знаходзіць мужа: яго труна аказалася аплеценай дрэвам (відаць, Сусветным Дрэвам). Але СЕТ на гэты раз рассякае цела АСІРЫСА на 14 кавалкаў і раскідвае па ўсім Егіпце. ІЗІДА збірае цела мужа і зачынае ад яго, па сутнасці мёртвага, сына ГОРА. АСІРЫС робіцца царом у царстве мёртвых і судзіць іх. ГОР – ранішняе сонца – сваім промнем-кап’ём перамагае братазабойцу СЕТА і ўрачыста ўстае над даляглядам.

Праўда, СЕТ ніколі не бывае пераможаны канчаткова, бо час жа разумеўся як цыклічны, таму падзеі міфа паўтараюцца рэгулярна, кожныя суткі. І ўвогуле трыяда-сям’я АСІРЫС – ІЗІДА – ГОР сімвалізуе розныя прыродныя цыклы. Прыкладам, ІЗІДА, шукаючы мужа, плакала, і ад яе слёз імкліва прыбывала вада ў Ніле – гэтак тлумачыўся разліў ракі, якая мела рашаючае значэнне ў жыцці Егіпта. А сёння ў Егіпце ўвогуле Ніл паэтычна называюць “слязьмі Ізіды”.

ГОР ўвасабляўся спачатку сокалам з дыскам на галаве, пасля чалавекападобнай істотай з галавой сокала, нарэшце поўнасцю антрапаморфна – маладым, прыгожым юнаком, часам на кані. Выява змагання ГОРА з СЕТАМ, які паўстае ў выглядзе дракона, – правобраз пазнейшага, надзвычай пашыранага, сюжэту рэлігійнага мастацтва: змаганне архангела Міхаіла з Сатаной, Георгія Пераможцы на кані з Д’яблам. Георгій Пераможца – не толькі эмблема Маскоўскага царства, – гэта любімы вобраз і беларускага, і многіх іншых еўрапейскіх народаў. Самая старажытная драўляная скульптура, знойдзеная на Беларусі, якраз увасабляе Святога Георгія (Юрыя).

Як уваскрос АСІРЫС у падземным царстве, так і кожны памерлы будзе жыць вечна пад уладай мудрага бога – абы толькі яго блізкія праводзілі яго пасля смерці гэтаксама, як хавалі цела АСІРЫСА ІЗІДА і ГОР. У Старажытным Егіпце кожнае пахаванне рабілася дакладнай копіяй пахавання АСІРЫСА. Але ж і сеў насення, які праходзіў у лістападзе, – таксама ўвасабляў пахаванне АСІРЫСА. Вось чаму на пачатку лістапада ў Егіпце адзначалі дзень усіх памерлых: душы продкаў (натуральна, ноччу) наведвалі свае ранейшае жыллё. Ім пакідалі ежу і запальвалі лямпы на працягу ўсёй дарогі ад могілак да дома. Характэрна, што хоць у еўрапейскіх народаў восенню не сеюць (калі не лічыць азімых), а збіраюць ураджай (падзея радасная), але і ў іх, у тым ліку, у беларусаў, пачатак лістапада – ушанаванне памерлых (Дзяды). Тут наўрад ці запазычанне, хутчэй – усеагульны прынцып: змена сезонаў не абыходзіцца без іншасвету.

Са змен, якія нясуць з сабою поры года, найбольш відавочныя тыя, што адбываюцца з расліннасцю, – нават там, дзе, здаецца, пануе пустыня. Так было ў Егіпце, так было і ў Старажытнай Месапатаміі. У шумерска-вавілонскай міфалогіі вялікая БАГІНЯ-МАЦІ ІШТАР, што ўвасабляла творчыя сілы прыроды, брала шлюб з маладым богам расліннасці ТАМУЗАМ (ДУМУЗІ). Кожны год зімою ТАМУЗ адпраўляўся пад зямлю (закладванне зерня). За ім самаахвярна спускалася і ІШТАР. На час іх адсутнасці жыццё перапынялася, бо не было сіл цягнення, палкасці кахання, за якое якраз адказвала ІШТАР. Занепакоеныя нябесныя багі пасылаюць вестуноў да багіні апраметнай з патрабаваннем вярнуць пару закаханых. Тая з неахвотай іх адпускае. З іх вяртаннем на зямлю наступае вясна, усё квітнее, а птушкі, жывёлы і людзі нараджаюць дзяцей.

У лепш распрацаваным выглядзе і з іншымі героямі той жа міф паўстае на захадзе Азіі – у Сірыі, Фінікіі (цяпер Ліван), а таксама на востраве Кіпр. У дрэва МІРЫ ад ЗЕЎСА нараджаецца надзвычай прыгожае дзіця – бог АДОНІС. За тое, каб валодаць ім, змагаюцца дзве самыя, бадай, магутныя багіні – уладарка кахання АФРАДЫТА і уладарка смерці ПЕРСЕФОНА. ЗЕЎС вырашае спрэчку наступным чынам: частку года АДОНІС праводзіць у падземным царстве разам з ПЕРСЕФОНАЙ, а вясной вяртаецца да АФРАДЫТЫ. Каханню АФРАДЫТЫ (ВЕНЕРЫ) і АДОНІСА, дзякуючы якому адраджаецца ўся прырода, прысвечана ў еўрапейскай культуры Адраджэння і Новага часу незлічоная колькасць опер, балетаў, паэм, жывапісных і скульптурных твораў. З усіх міфаў пра паміраючага і ўваскрасаючага бога прыроды гэтая – найбольш эратычная версія – у той жа час і самая паэтычная, поўная ўзвышанага трагізму. Ды і рытуалы ўшанавання АДОНІСА (а міф заўсёды звязаны з рытуалам) адбываюцца ў надзвычай прыгожых мясцінах Лівана і Кіпра. Адзін з варыянтаў абраду такі: вакол скульптур ВЕНЕРЫ і АДОНІСА расстаўлялі ўсе дары зямлі – садавіну, агародніну, кветкі, – і цэлы дзень людзі радасна адзначалі вяселле багоў. Мне гэты звычай нагадвае старажытнае беларускае вяселле: маладыя першую шлюбную ноч абавязкова праводзілі ў свіране на снапах замест ложка, абкружаныя кашамі і мяшкамі з сабраным ураджаем, пад нябачным апякунствам бога КАРАВАЯ-РАЯ. Уласна, усё багацце ён, гэты бог, і увасабляў, сімвалічна паўстаючы і ў выглядзе вясельнага каравая. Ураджайнасць зямлі тут, паводле магічнага прынцыпу, звязана з плоднасцю маладой сям’і. Міф злучаў жыццё людзей і жыццё прыроды ў адно.

Прайшоўшы поўны круг, мы зноў вярнуліся да Грэцыі. З цягам часу, пачынаючы, відаць, з эпохі класічнай антычнасці, культ ДЭМЕТРЫ і ПЕРСЕФОНЫ паступова замяняецца культам ДЫЯНІСА.

ДЫЯНІС быў богам фракійскага паходжання, яго радзіма – прыкладна тэрыторыя Балгарыі, адкуль ушанаванне яго распаўсюдзілася па ўсёй Грэцыі. Хоць звычайна яго лічаць богам вінаграднай лазы, на самай справе ён увасабляў дрэва ўвогуле, асабліва дрэва культурнае. Але з цягам часу сэнсавае напаўненне вобраза ўзбагацілася. ДЫЯНІС – гэта жыццё ў самым поўным, нават звышпоўным сваім праяўленні, вышэйшы росквіт жыцця, буянне прыроды, урачыстае свята яе. Сіла прыроды прадстаўлена ў віне як соку самой зямлі. Адсюль зразумела значэнне віна ў абрадах, прысвечаных ДЫЯНІСУ. Сам жа бог, сімвалізуючы творчасць Прыроды, мог прымаць розныя формы: агню, сонца, вады, шматлікіх раслін і жывёл. Ён быў найбольш зменлівы з багоў – зменлівы, як і сама прырода.

ДЫЯНІСА міф называе сынам ПЕРСЕФОНЫ і ЗЕЎСА, які злучыўся з падземнай багіняй ў выглядзе змея (тое, што ПЕРСЕФОНА – дачка ЗЕЎСА, міф не цікавіць, бо багі персаніфікавалі сабою важнейшыя касмічныя паняцці, якія, сапраўды, па вялікаму рахунку, былі ў глыбінных узаемадачыненнях). Восенню ДЫЯНІС паміраў: яго раздзіралі на кавалкі тытаны. Але ЗЕЎС дараваў яму новае нараджэнне праз СЕМЕЛУ, якую народнае паданне лічыць ДЫЯНІСАВАЙ маці. Абрад аднаўляў усе пакуты бога і яго чароўнае ўваскрэсенне вясною. Паступова дыянісіі набываюць усё большае пашырэнне ва ўсім антычным свеце, убіраючы ў сябе ранейшы архаічны культ ДЭМЕТРЫ і ПЕРСЕФОНЫ. У Рыме імя ДЫЯНІСА – ВАКХ, а свята, прысвечанае яму, атрымала назву вакханаліі – тэрмін, вядомы і сучаснаму чалавеку, далёкаму ад міфалогіі.

Іншы тэрмін, звязаны з ДЫЯНІСАМ, таксама мае негатыўны сэнс. ДЫЯНІСУ былі прысвечаны оргіі. Сёння слова азначае выключную разбэшчанасць калектыву людзей. У старадаўнім разуменні оргія – раўнапраўны ўдзел у кульце ўсёй грамады, усёй абшчыны, калі набажэнства правяць не жрацы, а звычайныя людзі.



З оргій у гонар ДЫЯНІСА ўзнік тэатр, некаторыя жанры літаратуры, народны карнавал і, акрамя таго, яны – парадаксальна – садзейнічалі ўмацавання рэлігійнага пачуцця.

Пачнём з літаратуры. Славілі бога спевакі ў масках казлоў. Гімны ў яго гонар называліся “дыфірамбы”, што літаральна азначае “песня казлоў”. Сёння выраз “спяваць дыфірамбы” разумеюць наступным чынам: ухваляць некага залішне лісліва. Дыфірамб стаў адным з важнейшых відаў антычнай лірыкі.

Другое важнейшае дасягненне дыянісійскіх святаў (першае, літаратурнае, некалькі двухсэнсоўнае) – тэатр. Напачатку тэатр – звычайная круглая пляцоўка-капішча, дзе гарэў свяшчэнны агонь, вакол якога спявалі і танцавалі, як беларусы вакол вогнішча на Купалле. У грэкаў таксама быў карагод, які заўсёды і ўсюды сімвалізаваў рух Сонца, і былі песні. Пачынаў іх запявала, які называўся “карыфей”. Хор яму адказваў або спрачаўся з ім. Але гэта яшчэ не тэатр, а толькі своеасаблівая форма абраду, якая практычна не адрозніваецца і ад славянскіх народных абрадаў. Сапраўдны тэатр па сутнасці стварыў вялікі драматург Грэцыі Эсхіл. Ён упершыню ўвёў другога запявалу-акцёра. Паміж імі ўзнікае дыялог, слоўнае спаборніцтва, спрэчка. Пазней яшчэ адзін геній Сафокл дадаў трэцяга акцёра і прыдумаў дэкарацыі. Але хор заставаўся і існаваў яшчэ доўга як своеасаблівы каментатар дзеяння. І ў архітэктуры тэатр прыняў іншую форму: паўкруг для гледачоў, звычайна на схіле ўзгорка (называецца “тэатрон”), унізе месца для хору “архестра” (адсюль “аркестр”) і трохі вышэй – уласна сцэнічная пляцоўка, якая развілася з месцаў, прызначаных для жрацоў. У многіх адноўленых антычных тэатрах і сёння іграюць спектаклі: часцей за ўсё ставяць п’есы антычных аўтараў або біблейскія містэрыі.

Грэчаскія культы былі не толькі абрадамі, але і глыбокімі ўнутранымі перажываннямі. Служэнне ДЫЯНІСУ якраз у многім – пачуццё: адпраўляючы абрад, чалавек знаходзіўся ў стане экстазу. У экстаз уваходзілі неабавязкова пад уплывам віна: здаровыя людзі, без ап’янення, надзеўшы маскі тых ці іншых жывёл, здаваліся самі сабе жывёламі і іншымі персанажамі. Адсюль ідзе традыцыя і маскарадаў, веснавых карнавалаў у многіх народаў свету. Уласна, перажываліся тыя ж пачуцці, што і ў дзяцей падчас гульні. Узнікала асаблівае адчуванне зліцця з прыродай, свабоды пераходу з адной яе формы ў іншую, як сам бог ДЫЯНІС. Ад такога адчування і ўзнікаў экстаз, у якім чалавек сапраўды пачувае свае сілы, дзіўныя здольнасці, калі ўсё немагчымае здаецца магчымым.

Але ДЫЯНІС не толькі бог радасці і поўных сіл жыцця, але і бог-пакутнік, бо ён паміраў страшнай смерцю. Дарэчы, самы вядомы паэт антычнасці АРФЕЙ загінуў гэтаксама: яго раздзёрлі вакханкі. Пазнейшы міф тлумачыць гэта своеасаблівай рэўнасцю жанчын: маўляў, АРФЕЙ не звяртаў на іх увагі, не мог забыцца на сваю памерлую жонку ЭЎРЫДЫКУ. Але сутнасць страшнай падзеі глыбейшая – рытуал: паўтарэнне ў ім усяго, апісанага дыянісійскім міфам. Тытанам, што ўвасаблялі стыхійныя сілы прыроды, прыносілі ахвяру: а хіба магла яна быць лепшая, чым выдатнейшая асоба, само ўвасабленне Творчасці – АРФЕЙ?

Але з ДЫЯНІСАМ былі звязаныя не толькі крывавыя абрады, а і пачуцці высокія. Разам з яго ўшанаваннем узнікае культ пакут. Пакуты – аснова трагедыі (адна з першых трагедый Эсхіла – “Прыкуты Праметэй”). Але пакуты – аснова і хрысціянства. Ідэя пакутаў перайшла ў новую рэлігію, якая, нагадаю, у Рымскай імперыі была афіцыйна прынята ў ІV ст.

У вобразе ДЫЯНІСА праявіўся дыялектычны погляд антычнага чалавека на быццё: трагічнае (пакуты, смерць) і радаснае, светлае – уваскрэсенне. З веснавых абрадаў адраджэння ДЫЯНІСА, як мяркуюць, узнікла камедыя. Трагедыя і камедыя – з аднаго вытоку. І гэта глыбокая праўда, бо, сапраўды, у жыцці ўсё разам. Станаўленне маралі і духоўнай культуры, безумоўна, сутнасна звязана з пакутамі і трагічнымі канфліктамі. У вялікага Фёдара Дастаеўскага нездарма ў творчасці пануе культ пакутаў: ён лічыў, што шчасця можна дасягнуць толькі прайшоўшы праз няшчасце, дарма шчасце не даецца нікому – за яго неабходна плаціць.

Такім чынам, культ ДЫЯНІСА, а да яго АСІРЫСА, АДОНІСА, ІШТАР, ТАМУЗА, ПЕРСЕФОНЫ, садзейнічаў выспяванню культу Хрыста. З аднаго, значыць, вытоку – антычная драма і хрысціянская рэлігія. Хрысціянскі Вялікдзень па сіле пачуццяў падобны да веснавых святаў многіх народаў, якія так шчыра радаваліся абнаўленню прыроды, нараджэнню новага жыцця. Іх квяцістая фантазія ў выглядзе міфаў урэшце аформілася ў глыбокую і мудрую філасофію хрысціянства. Да выспявання ідэі Хрыста розумы чалавечыя рыхтаваліся спакваля і на працягу многіх стагоддзяў, у тым ліку, праз каляндарныя міфы.

Ва ўсходнеславянскай міфалогіі найбольш блізкі да ДЫЯНІСА – язычніцкі бог ЯРЫЛА. Але ўважлівы погляд дазваляе заўважыць у ім рысы, блізкія і да ДЭМЕТРЫ з ПЕРСЕФОНАЙ, і да АСІРЫСА, бо ЯРЫЛА зімою, як зерне ў глебе, знаходзіцца пад зямлёю, аднаўляючыся толькі вясною, калі ён і апякуе ўсю жывую прыроду – расліннасць, жывёльны свет, людзей. І ўсё ж сутнасна, глыбінна ЯРЫЛА найбольш блізкі менавіта да ДЫЯНІСА. Бо ЯРЫЛА не проста аднаўляе расліннасць, а дае жыццёвую сілу ўсяму, што нараджаецца і расце – гэта ярая, неадольная сіла працягу рода, адраджэння, нязгаснага вечнага кругавароту жыцця, сонечнай цеплыні і святла. У заходніх славянаў і балтаў ЯРЫЛА вядомы пад імем ГЕРАВІТА.

ЯРЫЛА-ГЕРАВІТ апекаваў палкасць кахання, шлюб, ад яго залежылі і дождж, і яснае неба, і ўраджай, і шчасце людзей. Корань слова “яр” мае мноства значэнняў: “яравы хлеб” – пасеяны вясною, “ярка” – маладая авечка, яры – злосна-палкі, гарачы, але і слова “яркі” таксама ад кораня “яр”.

У эпоху Сярэднявечча 23 красавіка было днём ЯРЫЛЫ, а 27 красавіка паводле хрысціянскага календара (стары стыль) – дзень Святога Юр’я (Георгія). Паступова святы зліліся, паколькі, па-першае, яны блізкія па сутнасці, па-другое, блізкія па гучанні слоў, і нарэшце, з імі фанетычна і семантычна звязана трэцяе слова – “вырай-ірый-рай”, адкуль прыляталі птушкі вясною.

Ва ўсіх народаў у Ярылаў дзень дазвалялася большая свабода ў асяродку моладзі. Царква заўсёды асуджала язычніцка-эратычныя гульні ў гонар ЯРЫЛЫ – яны, сапраўды, нагадвалі антычныя вахканаліі. Часам у гэты дзень кралі дзяўчат ці нават чужых жонак. Такое свята было стыхійным падаўленнем страху смерці, яно сцвярджала ўладу жыцця над смерцю, вясны над зімою. А з міфалогіі вядома, што ЯРЫЛА зімою змагаўся пад зямлёю з ЯШЧАРАМ-ЧАРНАБОГАМ, і яго перамога і ёсць перамога вясны.

На Юр’я ўпершыню выганялі свойскую жывёлу на пашу пасля зімовага стойла і таму частавалі пастухоў. Часам белявага хлопца апраналі Ярылаю і на белым кані адпраўлялі ў поле. Вакол яго дзяўчаты спявалі:

- Святое Юр’е, дзе ж ты бываў?

- Па межам хадзіў, жыта радзіў.

У многіх юр’еўскіх песнях важная роля належыла ключам, якімі ЯРЫЛА (Юр’я) адмыкаў расу і сваю МАЦІ-ЗЯМЛЮ. Паўстае ў песнях і вобраз Юр’евай маці, якая сама адмыкае зямлю ключамі. Гэта, безумоўна, ужо пазнейшы хрысціянскі ўплыў, звязаны з культам Багародзіцы, а Юр’я тут незаўважна ўсё больш набывае рысы самога Хрыста. Спачатку, відаць, большае значэнне ў міфалогіі мелі якраз багіні жаночыя: урадлівасць звязвалася з творчымі сіламі самой маці-зямлі. Пазней яе паядналі з мужчынскім апладняючым пачаткам у вобразе ЯРЫЛЫ. Праўда, ва ўсіх гадавых абрадах, асабліва веснавых і асенніх, заставаўся непераможаны культ зямлі-карміцелькі.

Увогуле ж беларус заўсёды быў двухвернікам. У каляндарнай абраднасці беларускага народа, у чаргаванні хрысціянскіх і язычніцкіх святаў ёсць дзіўная гарманічная суладнасць, здзіўляючыя перакрыжаванні. Тое ж можна сказаць і пра календар іншых славянскіх народаў.

Адлік неабходна весці ад дня зімовага сонцавароту – ад каталіцкага свята Нараджэння Хрыстова (25 снежня), ад Новага года і ад праваслаўных Калядаў 7 студзеня. Паколькі паміж гэтымі важнейшымі касмічнымі падзеямі ў розных канфесіях адлегласць часу невялікая, іх можна лічыць адзіным пачаткам гадавога цыклу. Ён звязваецца з нараджэннем новага Сонца, з нараджэннем нашага Збавіцеля Іісуса Хрыста.

У ноч Народзін у беларусаў да стала падаюць куццю – кашу з мёдам, якую ядуць таксама і на хаўтурах; але ўжываюць і ўзвар – кампот з сушанай садавіны, якім звычайна частуюць, калі ў доме нараджаецца дзіця. Яшчэ ў часы сівой даўніны ў нашых продкаў арыйцаў зімовы сонцаварот – канец і пачатак года – прысвячаўся як вельмі старым людзям (ды і продкам, памерлым), так і немаўляткам. У адной падзеі – паміранне і нараджэнне, смерць і жыццё. Вось чаму такога кшталту ежа на Раждство.

Каляды (па-руску – “Святки”) тым адрозніваюцца ад іншых дзён года, што час чалавечага жыцця як бы спыняецца, свет людзей і іншасвет зліваюцца ў адно – тое, што існуе ў гэты выключны перыяд паводле сваіх асаблівых законаў. Каляды злучалі стары год і новы і пачыналі цыкл суаднесенасці чалавечага жыцця з жыццём Прыроды. Абрад калядавання – гэта па сутнасці сімвалічны абрад абмену падарункамі паміж рознымі светамі (пераапранутыя калядоўшчыкі ў масках сімвалізавалі свет памерлых).

У дзень Раждства мы ўслаўляем Хрыста-немаўля, а пазнейшыя святы – Вадохрышча і Стрэчанне – звязваюцца з Яго дзяцінствам, але адначасова і з маладым Сонцам.

Розум многіх людзей з цяжкасцю атаясамлівае Хрыста з Сонцам. Тут неабходна ўзняцца над матэрыяльнымі, фізічнымі рэаліямі і як бы перавесці свядомасць у іншы, духоўны, план. Калі прызнаць наяўнасць душы ў кожнай істоце (а нашы продкі менавіта так успрымалі прыроду – адухаўляючы яе), дык адсюль вынікае лагічная выснова, што самая Вялікая Душа, самая Высокая Духоўнасць заключана ў тым, што дае ўласна жыццё на Зямлі, – у самім Сонцы. Сонца ёсць фізічнае цела ўсясветнага, духоўнага ХРЫСТА. Ён заўсёды нараджаецца ад ДЗЕВЫ, але ад нябеснай Дзевы – сузор’я (я ўжо згадвала пра гэта). Іншая справа з зямлёю.

Сама Зямля, уласна, зімою памірае і адраджаецца зноў вясною. Да Дабравесця (Благавешчання) яе нельга чапаць – капаць, высаджваць зеляніну, гарадзіць агарожы, – усё роўна зямля яшчэ няплодная. Але вясна ўжо пачалася. Яе пачатак народ адзначае вясёлай Маслянкай – святам поўнасцю язычніцкім. Магчыма, гэта рэшткі ранейшага вясенняга светкавання Новага года. Характэрна, што Маслянка прысвечана не толькі адроджанаму Сонцу, якое сімвалізуюць бліны, але і маладым мужу і жонцы, што толькі пабраліся шлюбам у гэты Мясаед. Мноства сёння жартаўлівых, а раней, безумоўна, сур’ёзных магічных абрадаў было прысвечана ім, бо яны ўжо патэнцыяльна неслі магчымасць зараджэння новага жыцця. Але тут падкрэсліваецца менавіта патэнцыя, здольнасць. Адсюль дастаткова нявінныя эратычныя сімвалы тыпу пацалункаў.

Дабравесце – трэцяе па значэнні свята пасля Вялікадня і Раждства. Архангел Гаўрыіл паведамляе Дзеве Марыі пра будучае нараджэнне ёю Збавіцеля. У той жа дзень адбываецца зачацце ад Святога Духа. Пры гэтым Марыя застаецца цнатліваю. Ад СОНЦА набрыняе і ЗЯМЛЯ, робіцца цяжарнаю, плоднаю. Дабравесце – свята пастаяннае, як і Раство: у католікаў 25 сакавіка, у праваслаўных 7 красавіка.

Красавік – пачатак, кажучы па-навуковаму, вегетацыйнай весны, якую сімвалізуе вярба і прысвечанае ёй свята Вербніцы. Красавік – і вясна вады, бо, паводле народных уяўленняў, зямля – заўсёды МАЦІ-СЫРАЯ ЗЯМЛЯ, плоднаю яна рабілася толькі пры наяўнасці плацэнты – вады. Асабліва карысныя ў красавіку бярозавік – сок самой зямлі – і таючая вада-снежніца. Яе п’юць птушкі і многія жывёлы непасрэдна з лужын. Снежніца захоўвае структуру лёду, а гэткая структура спрыяе нейкім важным біяхімічным працэсам. Ці не яна ж “жывая вада” ў казках?

На красавік у нашых продкаў прыходзіліся многія ачышчальныя абрады, звязаныя галоўным чынам з вадою. Вадою – першай навальніцай – ачышчалася зямля, вадою і чалавек чысціў дом свой, прадметы хатняга ўжытку, самога сябе. Ачышчэнне было неабходна пасля доўгага, цяжкага зімовага існавання сярод сіл змроку, цемры, смерці. Ачышчэнне было неабходна перад пачаткам палявых работ – да святой зямлі інакш нельга было падступіцца. Вось чаму такое важнае свята перад Вялікаднем – чысты чацвер. Уласна, ачышчэнню прысвечаны ўвесь саракадзённы Вялікі Пост. Ачышчэнне цела папярэднічае ўваскрэсенню Хрыста, якое ёсць – у духоўным плане – ачышчэнне і адраджэнне душы чалавека. Вялікдзень – вялікі дзень выратавання і аднаўлення ўсёй зямлі і душы чалавечай.

Як і падчас Раждства, у Вялікдзень адбываецца такое ж знітаванне розных светаў – зямнога і нябеснага, смерці і жыцця. Замыкаецца прастора: тое, што адбывалася на Галгофе, адбываецца ўсюды, – і замыкаецца час: адразу пасля смерці – новае нараджэнне. Прасторава-часавы кантынуум абагулена выяўлены ў яечку, важнейшым літургічным сімвале: свет, акроплены крывёю Хрыста, адраджаецца да новага жыцця.

Пра знітаванасць жыцця і смерці сведчыць народная вера пра тое, што ў велікодную ноч можна ўбачыць душы продкаў, якія моляцца ў царкве пасля жывых людзей. У той жа час захаваўся язычніцкі ўспамін, што Вялікдзень – вялікі дзень перамогі бога ЯРЫЛЫ над ЯШЧАРАМ-ЧАРНАБОГАМ, у палоне якога, пад зямлёю, знаходзіўся сонечны бог.

Толькі ў Беларусі на Велікодную седміцу быў распаўсюджаны абрад валачобніцтва. Захаваліся шматлікія валачобныя песні. Але што характэрна: калі на Каляды па вёсцы хадзіла ў асноўным моладзь, дык на Вялікдзень – абавязкова жанчыны (у некаторых рэгіёнах – жанатыя мужчыны), але ні ў якім разе не дзяўчаты. Такая забарона можа быць растлумачана толькі семантыкай ЗЯМЛІ, якая ўжо цяжарная. Дарэчы, на Вялікдзень яшчэ і гойдаліся на арэлях, што магічна павінна было садзейнічаць росту раслін: чым вышэй, тым лягчэй палеткам падняцца.

І нарэшце, абавязковы абрадавы хлеб – куліч, або “пасха”. Звычай спажываць яго рытуальна – намнога больш старажытны, чым хрысціянскі Вялікдзень. Але цікавая заканамернасць. На пачатку цыклу, у час Раждства, на стол пад абрус падсцілаюць салому ад апошняга снапа ўраджаю. А салома ж – фактычна смерць коласа. І тое, што – смерць, было падсцелена ў яслях пад целам толькі што народжанага Хрыста. Але перш чым будуць кінуты новыя зярняты ў раллю, селянін услаўляе хлеб на кожнае свята: на Маслянку – бліны, на веснавое раўнадзенства – печыва ў выглядзе птушак (сімвал узыходжання душы), нарэшце, на Вялікдзень гатуецца самы пышны, самы прыгожы, які толькі можна ўявіць, свяшчэнны хлеб.

Вялікдзень канчаў вялікі цыкл веснавых свят, звязаных з астранамічным новым годам, з днём веснавога раўнадзенства, з пачаткам сельскагаспадарчых работ, з адраджэннем зямлі і душы чалавека. Май і часткова чэрвень – пераход вясны ў лета, час яшчэ знаходжання на Зямлі нябеснага Хрыста. Паводле логіцы рэчаў, калі б Вялікдзень быў пастаянны, Хрыстос павінен быў знаходзіцца на Зямлі да Купалля як важнейшага пункту жыцця сонечнага бога. КУПАЛА-СОНЦА з моманту летняга сонцавароту (24 чэрвеня) паварочвае на зіму – астранамічна. Акрамя таго, адбываецца Узнясенне Хрыста на Неба. Але ж КУПАЛА – адначасова і бог расліннасці, ён працягвае апекаваць паспяховае даспяванне зямных пладоў. Увогуле зямля настолькі набрыняе энергіяй сонца, што ўжо з сярэдзіны лета яна пачынае яе аддаваць – у кветкі, у ружовыя яблыкі і памідоры, у залатое калоссе. Натуральна, што з сярэдзіны жніўня ўзрастае значэнне жаночага пачатку. У часы антычнасці ў жніўні адзначалі святы ў гонар розных жаночых багінь.

У каталіцкіх і пратэстанцкіх краінах 15 жніўня – дзень смерці Багародзіцы. З гэтага дня пачынаўся перыяд жаночых свят. У жніўні свяцілі дары зямлі – мёд (Мядовы Спас), кветкі, яблыкі (Яблычны Спас), арэхі (Арэхавы Спас). У праваслаўных беларусаў, украінцаў і рускіх Успенне Багародзіцы, або Вялікая Прачыстая, прыходзілася на 28 жніўня. І амаль ва ўсіх рэгіёнах вялікае свята супадала з заканчэннем жніва: “Прыйшла Прачыстая – стала поле чыстае”. МАЦІ-ЗЯМЛЯ, якая атаясамліваецца з Багародзіцай, як бы памірае, аддаючы сябе – матэрыяльна, у выглядзе пладоў – людзям. Сын Хрыстос яе дары асвячае.

Праз месяц – 28 верасня – на Уздвіжанне Крыжа (сімвал пакут) адбывалася “закрыванне” зямлі на зіму. Птушкі адляталі ў вырай, у лесе – вяселле змеяў, памірае расліннасць. Закрываўся круг быцця.

Дарэчы, у кельтаў, субстрат якіх прымаў удзел і ў нашым, беларусаў, этнагенезе, год дзяліўся на два сезоны: першы, летні, пачынаўся 1 мая, другі, зімовы, 1 лістапада. І сёння ў еўрапейскіх краінах 1 лістапада – Дзень Усіх Святых, а 2 лістапада – дзень ушанавання продкаў, Дзяды, важнейшы рубеж года. Продкі еўрапейцаў-язычнікаў у гэты дзень хавалі свайго бога – паміраючага і ўваскрасаючага бога прыроды...

З каляндарнымі міфамі звязаны не толькі багатая абраднасць, але і прынцып цыклізму, які ляжыць у аснове вельмі многіх твораў сусветнай літаратуры. Неабходна сказаць, што час літаратурны, так званы хранатоп, цесна звязаны з прыроднымі рытмамі, у прыватнасці, найперш з сонечным годам. Прадстаўнікі міфалагічнай школы ў літаратуразнаўстве вылучаць чатыры фазы ў жыцці прыроды ў суаднесенасці з міфамі і жанрамі:

1. Золак – світанне, вясна, нараджэнне (любое нараджэнне, у тым ліку чалавека) – міфы пра нараджэнне Героя, пра ўваскрэсенне, пагібель цемры, зімы, смерці. Жанры: дыфірамб, гімн, рапсодыя, раманс.

2. Зеніт – лета, шлюб, трыумф – міфы апафеозу, свяшчэннага вяселля, наведванне рая. Персанажы – Жаніх і Нявеста. Жанры: камедыя, пастараль, ідылія, раман.

3. Заход сонца, восень, смерць – міфы ўпадку, паміраючага бога, гвалтоўнай смерці і ахвярапрынашэння, ізаляцыя Героя. Жанры: трагедыя, элегія.

4. Змрок, зіма, безвыходнасць – міф трыумфу цёмных сіл, міф Патопу і вяртання Хаосу, пагібелі багоў і герояў. Архетып сатыры.

Інакш кажучы, цыклы ў жыцці чалавека і прыроды цесна звязаны з пэўнымі міфамі і жанрамі літаратуры. На прыродным цыклізме пабудаваны такія творы, як “Турботы і дні” Гесіёда, “Георгікі” Вергілія, паэмы “Фасты” Авідзія, “Поры года” літоўскага класіка ХVІІІ ст. В.Данелайціса, “Новая зямля” Якуба Коласа.

Увогуле ж з каляндарнымі міфамі звязаны цэлы каласальны пласт чалавечай культуры – і ў галіне літаратуры, і ў галіне тэатру, і ў галіне абраднасці, і ў рэлігійнай веры.
Пытанні для замацавання і самакантролю:
1.Якая асноўная схема міфаў пра паміраючых і ўваскрасаючых багоў прыроды? Што сімвалізуе схема?

2.У чым значэнне старажытных антычных містэрый, звязаных з культам паміраючага і ўваскрасаючага бога прыроды? Якое значэнне мелі містэрыі для розных сфер культуры?

3.Чым вызначаўся беларускі бог ЯРЫЛА?

4.Як цыклізм прыроды занатаваны ў мастацкай літаратуры? У якіх творах, не названых у лекцыі, вы можаце прасачыць такі цыклізм?


1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка