АЎтарскі курс лекцый “славянская міфалогія” Электронная версія




старонка6/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Лекцыя 7

Тэма 8. Салярны культ славянскай міфалогіі
Сонца – нябесны агонь: гэта універсальны і зыходны матыў першабытнай міфалогіі літаральна ва ўсім свеце. Аналогіі паміж сонцам і агнём падказвалі першабытнаму чалавеку сувязі паміж зямнымі і нябеснымі з’явамі. У скандынаўскай міфалогіі менавіта з зямнога агню багі ствараюць Сонца.

Асваенне агню – самае вялікае праяўленне чалавечага генія. Каб здабыць і працяглы час падтрымліваць агонь, неабходны даволі вялікі інтэлект. Культ агню і сонца прыводзіў да паступовага, вельмі павольнага, але няўхільнага выспявання перадумоў астранамічных, хімічных, арыфметычных, геаметрычных і біялагічных ведаў. Як і ад сонца, ад агню людзі чакалі перш за ўсё цяпла і святла, але з цягам часу паняцці набывалі ўсё больш багаты сэнс.

Вячэрняе сонца каля далягляду і полымя патухаючага вогнішча былі чырвонымі (дзень жа, безумоўна, успрымаўся як белы). А пасля надыходзіў змрок, поўны небяспекі і невядомых пагроз. Чырвонае і чорнае – антыподы: пад чырвоным разумелася цяпло, жыццё, дабрабыт, пад чорным – холад, цемра, смерць. Нездарма першыя фарбы, якімі малявалі людзі каменнага веку, – чырвоныя і чорныя. Трыкалор (белы, чорны, чырвоны) – універсальны код чалавечай культуры.

Некаторыя вучоныя мяркуюць, што першыя імкненні ў людзей збудаваць нешта накшталт сценак жытла ўзніклі не для сябе, а для агню, каб аберагчы яго ад ветру, снегу, дажджу: тыповая канструкцыя ў выглядзе конуса найлепш адпавядала канфігурацыі прасторы, у якім “жыло” полымя. З такога жылля для вогнішча, магчыма, узнік чум, будан з вецця нашых продкаў-славян, курган, пасля егіпецкія піраміды – самыя таямнічыя збудаванні чалавецтва, а таксама язычніцкія храмы, бо найбольш старажытная іх форма – канічная.

Двуадзінства – агонь і жыллё, – магчыма, садзейнічала і ўзнікненню жывапісу. Леанарда да Вінчы лічыў, што першыя малюнкі былі падказаны менавіта агнём, які адкідваў цень на сцены пячоры: абводзячы цень-сілуэт, чалавек атрымаў контур асвечанай рэчы.

Вогненна-сонечныя вытокі жывапісу і архітэктуры родняць іх з усім, што сілаю ведаў стваралася ў далейшым на зямлі, – ад вытворчасці керамікі і металаў да тэрмаядзернай рэакцыі і лазера.

Агонь адганяў звяроў, ён саграваў не толькі фізічна, але ствараў асаблівую атмасферу для калектыву, аб’ядноўваў людзей – каля вогнішча яны абменьваліся думкамі, пачуццямі, спявалі і танцавалі. Калі вогнішча нарадзіліся сям’я і мараль...

У Антычнай Грэцыі адной з алімпійскіх багінь была ГЕСЦІЯ (у Старажытным Рыме ёй адпавядала ВЕСТА), якая ахоўвала свяшчэнны ачаг кожнай сям’і, кожнага горада і ўсяго народа. Яе алтар у Дэльфах быў агульным ачагом Элады (адначасова ён з’яўляўся храмам бога Сонца АПАЛОНА), і яго ўшаноўвалі намнога больш, чым алтар, здавалася б, галоўнага алімпійскага бога ЗЕЎСА. ГЕСЦІІ прыносілі першыя ахвяры на святах. Гэта гаворыць пра мудрасць грэкаў, якія шанавалі ў вобразе вялікай багіні перш за ўсё сям’ю, затым – грамаду, абшчыну, урэшце – Айчыну.

На алтары агонь павінен быў гарэць днём і ноччу – грэкі верылі: лёс горада звязаны з гэтым ачагом. Агонь тут – сімвал агню сонечнага, нябеснага. Як толькі з горада, бывала, выганялі ворага, усе сямейныя ачагі гасілі і запальвалі зноў ад сонца, справядліва лічачы, што вораг спаганіў іх сваёй прысутнасцю. Кожная сям’я запальвала ачаг вуголлямі з агульнага ачага горада. Патух ачаг – загінула сям’я. У грэкаў “патухлы агонь” і “захірэлы род” – тоесныя паняцці. У славянаў і балтаў таксама быў нязгасны агонь, які належыў усяму роду, племені – ён так і называўся АГОНЬ, або ЗНІЧ (хутчэй за ўсё літоўская назва, ад яе беларуская “знічка” – зорка). Характэрна, што ў еўрапейскіх казках дзейнічае шмат герояў з імёнамі ад кораня “попел”: ІВАН ПАПЯЛОЎ, ЗАПЕЧНЫ, МАЦЮША ПОПЕЛЬНЫ, ПАПЯЛУШКА. Яны адлюстроўваюць ідэю агню сямейнага ачага, з’яўляюцца тыпамі-ўвасабленнямі ўсяго племені, роду.

Агонь у ачагу – сімвал і таго агню, які ў нашых сэрцах, – агню творчасці, агню любові, агню кахання.

Выява агню, сонца, а таксама сям’і – круг (адсюль пярсцёнкі жаніха і нявесты, вянцы ў абрадзе вянчання). У крузе пануе згода. Круг – генатып сям’і ў індаеўрапейскіх народаў. Адсюль жа – круг алімпійскіх багоў. Або Круглы Стол караля АРТУРА і яго рыцараў (у кельтаў). Або круг казакаў. Або Веча. Або сустрэча палітыкаў “за круглым сталом”, што азначае роўнасць усіх. Дарэчы, князь у нашых далёкіх продкаў быў ахоўнікам агню, абаронцам ачага. Язычніцкія свяцілішчы – заўсёды круглыя. Найбольш яркі прыклад – Стоўнхендж у Англіі.

Круг, які ад сонца, – знак культуры. Культура – тое, што аб’ядноўвае. Для Сцяга Сусвету вядомы рускі мастак, філосаф і культурны дзеяч Мікалай Рэрых узяў знак трох чырвоных кругоў на белым фоне, заключаных у адзін вялікі круг: сімвал адзінства мінулых, сучасных і будучых дасягненняў чалавецтва – вечнага яго адзінства, бо круг спрадвек азначаў і вечнасць. Культ агню-сонца – пачатак і аснова чалавечай Культуры.

Міфалогія СОНЦА, перш чым стаць вялікім Сімвалам і асновай навукі (напрыклад, астрафізікі), прайшла працяглы шлях развіцця.

Рускія вучоныя лічаць сонечныя (салярныя – ад лацінск. sol – сонца) міфы не такімі ўжо і архаічнымі ў параўнанні з міфамі лунарнымі, ва ўсялякім разе, на іх думку, ушанаванне Сонца звязана з развітым патрыярхатам, дзяржаўнасцю, культам цароў. Але пра тое, што гэта не так, сведчыць надзвычай старажытная рэлігія Егіпта, а таксама цывілізацыя Трыполля, якая існавала часткова на нашай тэрыторыі, а ў асноўным на тэрыторыі Украіны і Малдовы ў ІV тыс.да н.э., з’яўляючыся, у сваю чаргу, рэліктам яшчэ больш старажытнай вялікай земляробчай культуры Балкан і Усходняй Еўропы.

З усіх шматлікіх багоў Старажытнага Егіпта галоўным традыцыйна лічыўся бог Сонца РА, прычым вытокі салярнага монатэізму хаваюцца ў велізарнай глыбіні часоў. Цікава, што імя бога РА ў розных мадыфікацыях сустракаецца ў старажытнаарыйскіх, мангольскіх і нават палінезійскіх народаў: РАХ, РАХУ, АРАХІ, РАЙ. Усё гэта гаворыць на карысць выключнай старажытнасці наймення.

Сонца РА ў Егіпце – таксама паняцце надзвычай архаічнае, прычым на працягу вядомай нам гісторыі ўзнікалі розныя іншыя назвы Сонца – АТУМ, АМОН, АТОН, але ўсё роўна назва РА прысутнічае нязменна, толькі дадаецца да новых, напрыклад, АМОН-РА. Усе фараоны Егіпта лічыліся “сынамі РА”. Але гэта не выключная з’ява: ад Сонца выводзілі свае царскія дынастыі старажытныя інкі ў Паўднёвай Амерыцы, індзійскія раджы, кітайскія багдыханы, славянскія князі. Сёння “сынам Сонца” лічыцца японскі імператар.

Выключны факт у гісторыі цывілізацыі – імкненне ўвесці адзінабожжа (монатэізм) у ХІV ст.да н.э. – прыкладна за стагоддзе да прарока Маісея. Фараон Аменхатэп ІV (больш вядомы як Эхнатон) правёў рэлігійную рэформу і замяніў шматлікіх язычніцкіх багоў (татэмных бажкоў розных плямёнаў) культам аднаго толькі Сонца – АТОНА. Такім чынам, ён сцвердзіў ідэю салярнага монатэізму – да таго вядомую толькі жрацам – і адначасова вызваліў рэлігію ад міфалагічнага “баласту”.

Рэформа Эхнатона на павярхоўны погляд закончылася няўдачай: пасля яго смерці Егіпет вярнуўся да ўшанавання старых багоў, часта зааморфных (у выглядзе жывёл). Але ўсё роўна Сонца-АТОН застаўся вярхоўным богам. Усё часцей ён пачынае ў гімнах ухваляцца як бог адзіны, прадвечны, сутнасць якога невядомая і неспасцігальная і праяўленні якога – усе іншыя багі. У такой абстаноўцы адбывалася станаўленне светапогляду Маісея, які – будзем памятаць – на працягу сарака год быў егіпецкім жрацом.

У мастацтве Егіпта ўсіх эпох выявы Сонца шматлікія і разнастайныя: чырвоны ці залаты дыск, дыск з крыльцамі, вялікае вока, дыск з доўгімі промнямі, на канцы якіх – далонькі. Дыск – гэта бацька РА, промні – сын яго ГОР, а што ж азначаюць ручкі?

Днём СОНЦА падарожнічала па небе (на чаўне або на калясніцы, запрэжанай белымі ці залатымі конямі), а ноччу на чаўне па падземнаму Нілу ў царстве цемры і холаду. Тут на шляху СОНЦА ўставалі шматлікія перашкоды, у выніку пераадолення якіх яно губляла сваю энергію і апоўначы патухала. Але адразу пасля гэтага адбывалася чароўнае адраджэнне СОНЦА: быў там таямнічы выток, які даваў новую энергію начному Сонцу, – СОНЕЧНАЯ МАЦІ. Яе імя напачатку было ФЕНІКС. Далонькі на выявах сонца і ёсць вялікая мацярынская гаючая сіла, якая дае, дорыць энергію кожнаму. Пра маці Сонца гаворыцца і ў некаторых славянскіх казках, напрыклад, у беларускай “Агонь у сэрцы, а розум у галаве”. Пазней жаночая сутнасць ФЕНІКС забылася, часткова яе функцыі ўзяла на сябе вялікая егіпецкая багіня ІЗІДА. Але застаўся надзвычай прыгожы міф пра птушку ФЕНІКС, якая спальвала сама сябе, а пасля адраджалася з попелу такой самай, якой і была, і ніколі не магла памерці. У пазнейшай культурнай традыцыі пад ФЕНІКС пачалі разумець увогуле Сонца, якое памірае ноччу, але адраджаецца: кожную раніцу ўстае такім жа яркім, жыватворным, ззяючым.

Чаму Сонца ўвасоблена менавіта ў вобразе птушкі? Таму што птушкі звязаныя з небам, а значыць, і з сонцам. Сам бог ГОР, сын РА, – маладое, ранішняе Сонца, народжанае СОНЕЧНАЙ МАЦІ, – уяўляўся ў вобразе сокала. ГОРА, пад якім разумеўся сонечны прамень, у архітэктуры сімвалізаваў абеліск, форма, створаная егіпцянамі і запазычаная пасля іншымі народамі. А вывезеныя старажытныя егіпецкія абеліскі сёння ўпрыгожваюць цэнтральныя плошчы Рыма, Парыжа, Лондана, Стамбула, Вашынгтона.

Характэрна, што ў рэлігійных гімнах рускай секты духабораў сімвалам Сонца таксама быў сокал. Але найбольшую сувязь з традыцыямі Егіпта захоўвае цудоўная казка пра ФІНІСТА-ЯСНАГА СОКАЛА, у вобразе якога злілося ўяўленне і пра ГОРА-сокала, і пра ФЕНІКС – сонечную маці. У казцы, вядомай і беларусам, ФІНІСТ днём ператвараецца ў пяро (гэта прамень), што падае ў акно да дзяўчыны, а ноччу – у цудоўнага царэвіча. Зайздрасць і злоснасць родзічаў яго нявесты прыводзіць да таго, што ФІНІСТ адлятае ў трыдзесятае царства (гэта сімвалізуе знікненне сонца зімою), дзе, пасля доўгіх падарожжаў і пакут дзяўчыны, закаханыя сустракаюцца.

Я сказала – “сувязь з традыцыямі Егіпта”, але на самай справе гэта сувязь і з нашымі ўласнымі славянскімі, арыйскімі традыцыямі, бо ва ўтварэнні старажытнаегіпецкага этнасу браў удзел і арыйскі субстрат. А магчыма, у іх быў адзіны выток, бо, сапраўды, у міфалогіі Егіпта і Трыполля, як паказаў акадэмік Б. Рыбакоў, шмат агульнага.

Не толькі ФІНІСТ, але і ЖАР-ПТУШКА (у Петруся Броўкі ў адным з лепшых яго вершаў “Пахне чабор”: “Сонца за борам жар-птушкай садзіцца”), птушка РАРОГ, якая зрабілася эмблемай варажскага князя Рурыка, ЗАЛАТЫ ПЕЎНІК, які згадваецца ў многіх загадках (“Сядзіць півень на вярбі, звесіў косы да зямлі”), увасабляюць у славян Сонца. Як своеасабліва трансфармуюцца народныя касмаганічныя ўяўленні на працягу тысячагоддзяў і пераплятаюцца з бытавымі матывамі, гаворыць беларуская казка “Залатое пяро”. У ёй галоўны герой ІВАНЬКА падняў на дарозе ззяючае пяро (прамень) і аднёс пану, затым па загаду пана злавіў і ЗАЛАТУЮ ПТУШКУ, што згубіла пяро. У выніку ў пана пагніло сена, бо птушка ж – у палоне, а, значыць, сонца на небе не было. Па-філасофску ўвасабляе народныя ўяўленні пра згубленае пяро-прамень геніяльны Якуб Колас у прыпавесці пра блукаючы Прамень (паэма “Сымон-музыка”). Прамень падарыў сваё святло хмарцы, а не зямлі, куды быў пасланы сонцам, і за тое

Ён быў асуджан на выгнанне

І на бясконцае блуканне

Паміж нябёсаў і зямлі.

Наша пакаленне яшчэ гуляла ў гульню пад назвай “Гусі-лебедзі”. А раней яна мела рытуальны характар: воўк у ёй – цёмная ноч, што імкнецца дагнаць і праглынуць светлыя сонечныя дні – гусей-лебядзей.

Адзін з любімых эпітэтаў народнай паэзіі ўсіх арыйскіх народаў – “залаты” – звязаны, безумоўна, з сонцам. Так, у індыйскай міфалогіі ў ВАРУНЫ залаты панцыр, у ІНДРЫ палац з золата, ва ўкраінскіх песнях – залатыя сталы, нажы, чаўны, сярпы, у літоўскіх – пярсцёнкі, падковы, ключы, сёдлы. І ўсюды – залатыя калясніцы, на якіх падарожнічае СОНЕЧНЫ БОГ. Рускія вучоныя У. Іваноў і У. Тапароў звязваюць такога кшталту тропіку з даволі познім часам, калі золата стала самым дарагім металам. Аднак яны не ўлічваюць археалагічных знаходак апошняга часу. Так, каля балгарскага горада Варна раскапалі некропаль, якому восем тысяч год. Усе рэчы там выключна залатыя, прычым многія звязаны з салярным культам, хоць памешчаны, уласна кажучы, у могілках. Але, як мы памятаем, паняцця смерці як такой у старажытных народаў не існавала: як адраджаецца сонца кожную раніцу, так і яны спадзяваліся на сваё адраджэння пасля памірання.

Асабліва часта Сонца ў глыбокай старажытнасці ўяўлялася ў выглядзе быка, белага ці рыжага, зрэдку гэта былі яго рогі, а паміж імі – дыск. Магчыма, атаясамліванне быка ці тура (“тур – залатыя рогі” ў фальклоры) з Сонцам (а яно было практычна ва ўсіх народаў Еўропы і Пярэдняй Азіі) звязана з тым, што прыкладна з ІV тыс.да н.э. кропка веснавога раўнадзенства ўступіла ў задыякальны знак Цяльца. Космас у той час людзі падзялялі на тры ўзроўні: Неба, Зямлю, Падзем’е. Неба ўвасабляў СОНЦА-БЫК; Зямлю – ВЯЛІКАЯ БАГІНЯ-МАЦІ – жанчына (у розных народаў пад рознымі імёнамі); Падзем’е, якое часта разумелася як водная стыхія, – ЗМЕЙ-ПАСЕЙДОН-ВЯЛЕС. Нармальны гаспадарчы цыкл, паводле ўяўленняў нашых продкаў-земляробаў, мог ажыццяўляцца толькі тады, калі ўсе тры персанажы знаходзіліся ў цесных стасунках. Вось чаму ВЯЛІКАЯ БАГІНЯ вясною ўступала ў свяшчэнны шлюб з БЫКОМ-СОНЦАМ, а восенню – са ЗМЕЕМ-ВАДОЮ, у выніку чаго на свет нараджаліся расліны, жывёлы і людзі. Напрыклад, у найбольш старажытных міфах Індыі (“Рыгведа”) Зямлю ПРЫТХІВІ пакрывае Неба ДЫЯУС у выглядзе быка.

У межах гэтых уяўленняў робіцца зразумелым надзвычай пашыраны культ быка на востраве Крыт (а крыцкая цывілізацыя з’явілася асновай антычнай): у раскапаным палацы-лабірынце знаходзяць велізарныя рогі, шматлікія фрэскі з выявамі быкоў, посуд у выглядзе рагоў ці галавы быка, дробную пластыку, што адлюстроўвае быкоў. Адзін з самых вядомых грэчаскіх міфаў – пра МІНАТАЎРА, забітага вялікім героем ТЭСЕЕМ. МІНАТАЎР – напалову чалавек, напалову бык. Яго знішчэнне магло азначаць канец касмічнай эры Цяльца і пачатак эры Оўна – па часе яно якраз супадае. Гульні з быком, што нагадваюць карыду, намаляваныя на сцянах Лабірынта, мелі, безумоўна, рытуальны характар.

У культавай практыцы старажытных земляробчых народаў у якасці жонкі БЫКА-СОНЦА і ЗМЕЯ-ВАДЫ выступала жрыца ці проста прыгожая дзяўчына (дзяўчаты шырока прадстаўлены як удзельнікі карыды на фрэсках Крыта). Часта абрад канчаўся трагічна. Так, у многіх народаў Азіі яшчэ нядаўна існаваў звычай заручын самай прыгожай дзяўчыны таго ці іншага населенага пункта са ЗМЕЕМ – захавальнікам вады. Яе саджалі на ўбраны кветкамі ложак і спускалі ў раку. Натуральна, ложак разам са змеевай нявестай пагружаўся ў ваду. У фальклоры пазнейшага часу дзяўчыну ад злога ЗМЕЯ (ЦМОКА) у апошні момант выратоўваў які-небудзь ГЕРОЙ. Успомнім вызваленне ПЕРСЕЕМ АНДРАМЕДЫ, прывязанай на скале як ахвяру для ЗМЕЯ, што выходзіў з мора. Падобныя да ПЕРСЕЯ асілкі сустракаюцца ў казках літаральна ўсіх народаў Еўразіі. Але не так было першапачаткова: раней такога вызваліцеля народ разадраў бы на кавалкі, бо ён ставіў пад пагрозу будучы ўраджай.

Грэчаская міфалогія захавала шматлікія рэшткі (але толькі рэшткі, у якіх ужо ўсё пераблытана) гэтых уяўленнях. Так, ГЕРА часта ўяўлялася каровай. На востраве Родас існаваў культ ЗЕЎСА ў выглядзе быка. ЗЕЎС крадзе ЕЎРОПУ і перавозіць яе на Крыт таксама ў выглядзе белага быка. (Гэты эпізод увасоблены ў вядомай карціне В.Сярова “Выкраданне Еўропы”.) Бог Сонца АПАЛОН, які ў класічны перыяд Антычнасці замяніў сабою ГЕЛІЯСА, забівае залатымі стрэламі-промнямі страшнага змея ПІФОНА. Каб ачысціцца ад граху забойства, АПАЛОН хавае ПІФОНА і ўзводзіць над ім Дэльфійскі храм – самае знакамітае, вядомае, найбольш аўтарытэтнае ў антычным свеце свяцілішча. АПАЛОН жа восем гадоў пасвіў статак быкоў і кароў у цара АДМЕТА. Статак быкоў пасе ён і пад Трояй. Неабходна адзначыць, што ў гісторыі індаеўрапейскіх народаў, да якіх належылі і эліны, і славяне, быкі-валы адыгралі выключную ролю: на іх перасоўваліся, на іх аралі зямлю, іх спажывалі ў ежу, з іх скур і рагоў рабілі адзенне і шматлікія бытавыя рэчы.

Акрамя вядомых міфаў пра сонечных багоў ГЕЛІЯСА і АПАЛОНА, рэшткі салярных уяўленняў захаваліся і ў іншых паданнях. Дазволю сабе выказаць некаторыя меркаванні. Ці не адлюстроўваюць 12 подзвігаў ГЕРАКЛА – найбольш вядомага героя Грэцыі – шлях сонца праз 12 сузор’яў Задыяка? Напрыклад, перамога над крыцкім быком – сузор’е Цяльца; над Нямейскім ільвом – сузор’е Льва. Іншыя подзвігі могуць увасабляць найбольш старажытныя назвы сузор’яў, якія ў класічную эпоху, калі пісьменнікі ўжо міфы апрацавалі, забыліся. Версія падказана ідэямі аднаго з найбольш значных вучоных-міфолагаў ХІХ ст. А.М.Афанасьева, які ўсе сюжэты славянскіх казак выводзіў з касмаганічных міфаў.

Другі вядомы даследчык – англічані Э.Тэйлар – выказаў думку, што АРФЕЙ, што спускаўся ў АІД за сваёй жонкай ЭЎРЫДЫКАЙ, – гэта само СОНЦА, якое заходзіць і зноў выходзіць з Падзем’я. Ці не так і герой у славянскіх казках, які шукае сваю каханую, адпраўляючыся ў трыдзесятае царства, пад якім, безумоўна, разумеецца іншасвет (напрыклад, беларускія казкі “Прыгажуня-жонка”, “Шкляныя горы”, “Царэўна-лягушка”)? Дарэчы, і АПАЛОН палову года праводзіць у паўночнай чароўнай краіне ГІПЕРБАРЭІ.

Але ёсць і іншая версія пра шукальнікаў іншасвету – яна пра людзей, якія ідуць якраз да Сонца, туды, дзе канчаецца зямля і пачынаецца цудоўная сонечная краіна. “Ёсць адно неўміручае, характэрнае ва ўсе часы і для ўсіх народаў, перажыванне містычнага вопыту, якое выклікана ў нас заходам і ўсходам сонца. Пачатак і заканчэнне дня на нашым небасхіле ёсць натуральны напамін пра “вечны дзень” на ўскрайку зямлі <...> Для язычніцкай свядомасці краіна, дзе начуе сонца, ёсць вобласць сапраўднага і, бясспрэчна, шчаслівага жыцця. Гэта вечны ўзбудзіцель урачыстага настрою, духоўнага і асабліва казачнага пад’ёму”. У сувязі з прыведзенай, надзвычай глыбокай думкай рускага даследчыка князя Я.Трубецкога дазволю сабе і я выказаць меркаванне, што ў такім імкненні жыве, можа быць, і генетычны ўспамін пра “залаты век” зямнога быцця, калі на небе ззяла два сонцы, і ночы, як і зімы, увогуле не было. Магчыма, ідэя грэхападзення з Бібліі таксама ёсць сімвал пераходу ад нейкага першапачатковага ідэальнага стану ў цяперашні.

Няхай двух сонцаў і не было (я падкрэсліваю, што гэта – сучасны навуковы міф), але ў чалавецтва ўсё роўна заставаўся Ідэал, вечны рухавік імкненняў – Сонца. Людзі спрадвек разумелі, што яны – “дзеці Сонца”. Таму і лепшыя героі іх фальклору мелі адзнакі сонца (“ува лбе сонца, у патыліцы месяц, рукі ў золаце, ногі ў серабрэ”; залатыя валасы ў шматлікіх прыгажунь; залатая зброя ў волатаў і пад.). Залатыя атрыбуты былі і ў іншых параджэнняў СОНЦА – залатыя грывы ў коней, залатыя рогі ў тураў, “свінка – залатая шчацінка”, нарэшце, надзвычай шырока прадстаўленыя ў міфах і казках чароўныя рэчы: залатыя яйкі, залатыя ніткі чалавечага лёсу, залатыя ланцугі ад неба да зямлі, залатыя пярсцёнкі, залатыя яблыкі – сродак вечнай маладосці, нарэшце, залатое царства як ажыццяўленне мары казачнага героя. Само Сонца, паколькі яно – найвялікшае і найкаштоўнейшае, што ёсць у чалавека, на Украіне ўяўлялася водбліскам Твару Божага або Вокам Божым, чым і тлумачыцца яго ўсёведанне. Асабліва цікавымі з’яўляюцца ўкраінскія і беларускія казкі, дзе СОНЦА паўстае чалавекападобнаю істотай, што выкрадае сабе дзяўчат на зямлі і бярэ ў жонкі. Тут якраз і праявілася спрадвечная мара пра сувязь неба і зямлі, Божаскага і чалавечага. У казках увогуле заўважаецца найбольш відавочнае адзінства царства падземнага, зямнога і нябеснага. Так, ПАДЧАРКА, скокнуўшы ў калодзеж і трапіўшы пад зямлю, узбівае там снежную пярыну МАРОЗА, у выніку чаго снег ідзе – з неба. Або ў маці нараджаюцца на працягу адной ночы тры сыны – вечарам, ноччу і раніцай (ВЯЧЭРНІК, ПАЎНОЧНІК, ІВАН ЗОРКІН). Усе яны ўвасабляюць СОНЦА. Прычым усе тры волата – змагары з ЦМОКАМ, ЗМЕЕМ, які сімвалізаваў Падзем’е літаральна ва ўсіх народаў. Фальклор – закадзіраваная ва ўстойлівых вобразах і сюжэтах родавая памяць народа – дае сотні і тысячы прыкладаў касмічнага стаўлення да свету нашых продкаў.

Людзі верылі, што агонь іх душы – ад сонца: ён робіць чалавека высакародным, добрым, творча-актыўным. Беларускі паэт 30-х гадоў ХХ ст. Аркадзь Моркаўка ў сваіх, хоць і не вельмі зграбных, радках выказаў па сутнасці глыбока філасофскія народныя погляды:

Мо таму нас несмяротным палам

Сонца шчодрае адухавіла,

Каб трывожна ў сэрцы трапятала

Неспакойная жывая сіла.

Паэзія звязвае Сонца з маральнымі нормамі. У Алега Лойкі:

Суддзёй усходзіць сонца строгім.

На мёртвых і жывых – а д н о.

Пра Сонца-Ідэал у прытчы-версэце Алеся Рязанава: “На даляглядзе, у самым канцы пакручастай дарогі, – сонца, а на дарозе, ва ўсю яго даўжыню, мы, людзі...” І сёння пішуць, што “мысленне – тая вышэйшя форма, у якой ідзе назапашванне і выкарыстанне сонечнай энергіі. Такім чынам, мысленне – ланцуг усеагульнага кругавароту” [Э.Ільенкоў].

У міфалагічнай гісторыі славян, а значыць, і беларусаў, акадэмік Б.Рыбакоў вылучае як бы дзве міфалагічныя эры: эру нябеснага бога СВАРОГА і эру яго сына Сварожыча – ДАЖБОГА. СВАРОГ згадваецца ў “Хроніцы” Іаана Малалы і ў некаторых фальклорных тэкстах. Пра ДАЖБОГА гаворыцца ў летапісах, у “Слове аб палку Ігаравым”, у царкоўных павучэннях супраць язычніцтва. Імя ХОРС, што таксама згадваецца ў “Слове...”, запазычана ў цюркскіх народаў, а тыя, у сваю чаргу, як я мяркую, успрынялі імя ад старажытных егіпцян, дзе бог сонечнага рання, маладое сонца – ГОР – адзін з самых шануемых. У заходніх славян сонечны бог насіў імя РАДЫГОСТ, у паўднёвых – ДАБОГ.

Пра культ сонца ў беларусаў найбольш яскрава сведчаць народныя звычаі і абрады, прычым характэрна рэлігійнае стаўленне да сонца як такога, а не ўвасобленага ў чалавечым вобліку (паколькі казачныя персанажы ІВАН БЫКОВІЧ, ІВАН СУЧЫЧ, ІВАН ПАПЯЛОЎ, ІВАН ЦАРЭВІЧ – усё гэта ўвасабленні СОНЦА ў вобразах людзей).

Яшчэ адносна нядаўна – у ХІХ ст. – беларусы кожную раніцу маліліся на ўзыход сонца. Бацька нованароджанага выносіў дзіця з хаты і “прадстаўляў” усім касмічным стыхіям, найперш – Сонцу. А хаваюць памерлых і сёння пасля апоўдня і абавязкова да захаду сонца: пахавальныя абрады ў найбольшай ступені захавалі сувязь культу продкаў з культам сонца. У Магілёўскай вобласці зафіксавана малітва нявесты Сонцу, што засталася нам ад далёкай язычніцкай спадчыны [І.В.Казакова]. Такім чынам, з Сонцам звязаныя важнейшыя сямейна-бытавыя абрады беларусаў. Але найперш гаворка павінна ісці пра абрады каляндарнага цыклу.

Кожны з вас, я мяркую, задаваўся пытаннем: чаму мы да сёння выкарыстоўваем, здавалася б, нязручны двайны лік часу: паводле трывала замацаваных дат і паводле пераходных, такіх, напрыклад, як Вялікдзень?

Без надзённай патрэбы нічога ў жыцці не працягваецца. Мы можам горка шкадаваць пра страчаныя каштоўнасці, але вельмі многае вярнуць ужо немагчыма. У той жа час некаторыя традыцыі захоўваюцца літаральна на працягу тысячагоддзяў. Нараджаліся і паміралі дзяржавы, народы, багі і рэлігіі, а сярод усіх перамен людзі працягвалі святкаваць адны і тыя ж дні, і толькі назвы іх мяняліся, ды розныя міфы суправаджалі гэтыя святы.

Тое, што мы сёння называем Раждством, Вялікаднем, Тройцай, – святкуецца людзьмі розных народаў і рас з такіх старажытных часоў, што іх нават і падлічыць нельга. Чаму так? Ды таму, відаць, што гэтыя святы замацоўваюць не проста гістарычныя падзеі, а адзначаюць у самім ходзе часу, у гадавым коле нешта такое, што не знішчыцца новымі ўмовамі побыту, што застаецца нязменным у чалавечых уяўленнях пра свет. Безумоўна, такімі нязменнымі датамі з’яўляюцца толькі пераломы, вяршыні руху зямнога часу.

Для прыкладу возьмем пачатак каляндарнага цыклу – Новы год. Яго можна, аказваецца, перамяшчаць па календары. Нашы продкі славяне-язычнікі адзначалі Новы год у сакавіку, вясною, калі адраджаецца прырода пасля зімы, што, безумоўна, лагічна. З ХV ст. праваслаўная царква ўспрыняла ад Візантыі пачатак года у верасні (і сёння царкоўны год пачынаецца 1 верасня). Нарэшце, ужо некалькі стагоддзяў у нас, як і ва ўсім заходнім свеце, Новы год – з 1 студзеня.

Але вось зіму і вясну, лета і восень месцамі не памяняеш. Не адменіш дзён сонцаваротаў – зімовага і летняга і раўнадзенстваў – веснавога і асенняга. Іх было чатыры і застаецца чатыры. І толькі на іх асноўваецца лік часу ва ўсіх народаў Зямлі. Эры можна адлічаць ад Стварэння Свету, ад заснавання Рыма, ад нараджэння продкаў ці ад рэвалюцый – гэты лік паводле чалавечага жадання. Але сеяць ці збіраць ураджай, выганяць свойскую жывёлу на пашу ці касіць траву па сваім жаданні не будзеш. Тут неабходны лік прыродны, што да чалавека не мае дачынення. Тыя народы, чыё жыццё і праца адбываюцца ў адным рытме з жыццём прыроды, ведаюць адзін каляндар – сонечны. Ён пастаянны. Так, у адны і тыя ж дні мы святкуем Раждство і Дабравесце.

Пераходны ж каляндар – паводле Месяца. Аднак Вялікдзень і святы пасля яго, звязаныя з ім, як, напрыклад, Тройца, – вылічаюцца далёка не толькі згодна Месяцу, бо Вялікдзень (Пасха) заўсёды святкуецца ў першую поўню пасля веснавога раўнадзенства. Інакш кажучы, гэта дзень, які аб’ядноўвае абодва календары – сонечны і месяцовы. Ёсць версія, што Хрыста раскрыжавалі якраз на дзень веснавога раўнадзенства. Але пасля, у сувязі з лагічнай неабходнасцю адзначаць Вялікдзень пасля яўрэйскай Пасхі (а яўрэі вылічаюць яе паводле Месяца), Вялікдзень стаў рухомым святам. Можна сказаць, што гэта адно з самых геніяльных адкрыццяў у гісторыі чалавецтва – звязаць дзве галоўныя сілы, ад якіх залежыць жыццё людское на зямлі: злучыць сонечны лік (круг цяпла і холада) і лік паводле месяца, якому падначалены не толькі прылівы-адлівы, але і вільгаць у глебе, дажджы і снег, ход жыццёвых сокаў у жывых істотах.

Праўда, у выніку аказаліся храналагічна перамешчанымі некаторыя язычніцкія святы, бо ў славянаў яны нязменна звязваліся з гадавым жыццём СОНЦА. Так, мяркуючы па багатай салярнай сімволіцы, Маслянка (руская Масленіца), відаць, прыходзілася зноў-такі на дзень веснавога раўнадзенства. Сёння ж радасная сустрэча вясны і сонца адбываецца ў апошні тыдзень перад Вялікім Постам, часта ў пачатку сакавіка, калі яшчэ холадна і поўна снегу.

У эзатэрычным хрысціянстве СОНЦА з’яўляецца сімвалам Логаса, інакш кажучы, фізічным целам другой інкарнацыі Святой Тройцы – Хрыста. З гэтага пункту гледжання сонечны міф перадае важнейшыя евангельскія ісціны, бо Дабравесце-Евангелле – не толькі расповяд пра мінулае, а і пра тое, што было, ёсць, будзе.

Самая значная частка жыцця СОНЕЧНАГА БОГА (а такія былі ва ўсіх цывілізаваных народаў) заключана ў межах першых шасці месяцаў года: ад зімовага сонцавароту да летняга. Астатнія шэсць месяцаў – перыяд захавання, зберажэння. СОНЕЧНЫ БОГ заўсёды нараджаецца ў дзень зімовага сонцавароту (25 снежня), пасля самага кароткага дня, калі сузор’е Дзевы ўзнімаецца над небасхілам, – ён заўсёды нараджаецца ад Дзевы. Напачатку СОНЦА слабое і кволае, яго дзяцінства поўнае небяспекі, бо царства цемры пакуль пераважае над царствам цяпла (ноч даўжэй за дзень). Але дні павялічваюцца. Нарэшце настае момант перасячэння, вагання сіл цемры і святла (калі дзень роўны ночы) – веснавое раўнадзенства. Бог, народжаны ў зімовы сонцаварот, абавязкова раскрыжоўваецца ў веснавое раўнадзенства, памірае, затым уваскрасае, перамагае “смерць смерцю”, узносіцца на Неба, сваёю сілай наліваючы каласы, аддаючы моц, энергію для выспявання раслін, гадавання жывых істот. У дзень веснавога раўнадзенства паміраў-адраджаўся бог МІТРА ў Іране, ТАМУЗ у Вавілоне, ДЫЯНІС у Грэцыі, ЯРЫЛА ў беларусаў. Усюды – адна ідэя і ўсюды яна прадстаўлена выяваю крыжа. Хрысціянская легенда, якая паўстае ў Сонечным міфе, датычыць не пэўнай Індывідуальнасці – Іісуса, а СУСВЕТНАГА ХРЫСТА, што сімвалізуе Боскую Сутнасць і ўяўляе сабою асноўную Ісціну духоўнай прыроды.

Наступная важнейшая дата – летні сонцаварот (24 чэрвеня). Хоць пасля яго дні робяцца карацейшымі, усё ж найбольш значнае свята ўшанавання СОНЦА – Купалле. Можна лічыць яго апафеозам удзячнасці людзей Сонцу і клопатаў пра яго.

Комлекс купальскага свята надзвычай складаны, ён уключае: 1. Распальванне вогнішчаў і скокі праз іх (культ агня). 2. Купанне ў рэчках, азёрах (культ вады). 3. Карагоды (культ Сонца). 4. Пляценне вянкоў і кіданне іх у ваду (культ Сонца, расліннасці і вады ў комплексе). 5. Спальванне чучала, што ўвасабляе смерць, змрок (культ продкаў і Падзем’я). 6. Пераапрананне, маскі (культ продкаў, у тым ліку татэмных). 7. Пошук Папараць-кветкі (сімвал Падземнага, Чорнага СОНЦА).

Я ўжо адзначала, што ў час Купалля, магчыма, заключаліся шлюбы і прымалі новых членаў у род, вось чаму для свята характэрны і значны эратычны элемент. Магчыма, нават назва свята звязана з ідэяй сям’і, як лічыць акадэмік Б. Рыбакоў: ад кораня “куп”, які ўтварае гняздо слоў, што абазначаюць з’яднанне людзей: “вкупе”, “купна”, “совокупно”, “купножитие”, “сукупнасць”. Беларускі даследчык ХІХ ст. І. Насовіч таксама прыводзіць у сваім знакамітым “Слоўніку беларускай мовы” слова “купа” са значэннем “збор чаго-небудзь, куча, натоўп”.

Магчыма, слова “Купалле” звязана і з культам бога КУПАЛЫ (блізкім да АПАЛОНА), што азначаў Летняе Сонца. Як бы мы сёння не тлумачылі назву Купалля (а расшыфровак яго – больш за 20), ясна, што першапачатковая назва, на якую забыліся, – тое, што даруе жыццё, шчасце, радасць, інакш кажучы, – РАЙ (у саскрыце слова “raj” азначала: 1. блішчэць, ззяць; 2. з’яўляцца; 3. быць на чале, цараваць).

Такім чынам, сваю залежнасць ад сонца людзі разумелі здаўна. Пачуцці свае яны ўвасобілі і ў літаратуры. Заклікі за Сонца, гімны Сонцу сустракаюцца ўжо ў найбольш старажытных літаратурных творах, вядомых чалавецтву, – у рэлігійных кнігах арыйцаў Авесце і Рыгведзе. У “Рамаяне” – вялікім народным эпасе індусаў – да СОНЦА-СУР’І звяртаецца галоўны герой РАМА за дапамогай: расшукаць яго любімую жонку СІТУ, выкрадзеную ДРАКОНАМ РАВАНАМ. РАМА, хутчэй за ўсё, сам сын СОНЦА, як і ў нашых казках – ІВАН ЦАРЭВІЧ, але фальклор і гераічны эпас прыхавалі сваю міфалагічную аснову.

Язычніцкія гімны Сонцу амаль у нязменным выглядзе ўвайшлі ў хрысціянскую літаратуру. Напрыклад, у “Слове ў першую нядзелю па Вялікадні” Кірылы Тураўскага: “Ныне сонца красуяся к высоте восходит и радуяся землю огревает...” Сам аб’ект ушанавання надае стылю аднаго з першых беларускіх пісьменнікаў святочную ўзнёсласць, урачыстасць, лірычную танальнасць і ўнутраную сіметрыю.

“Слова аб палку Ігаравым” поўніцца салярнай сімволікай. Русічаў тут называюць унукамі сонечнага бога ДАЖБОГА. Князь Усяслаў Полацкі ў вобліку ваўкалака перабягае дарогу ранішняму богу ХОРСУ – гэта значыць, ён больш хуткі за СОНЦА, якое за ноч павінна прасунуцца пад зямлёю з захаду на ўсход. Даследчыкі звяртаюць увагу на важнасць сонечных зацменняў у жыцці прадстаўнікоў дынастыі Алега Святаслававіча, да якой маюць дачыненне героі твора: зацменне адбываецца якраз і напярэдадні паходу Ігара ў 1185 г. Жонка Ігара Яраслаўна, як і РАМА, звяртаецца да Сонца (а таксама да ветру і Дняпра Славуціча) і, можна сказаць, “магія” жаночага кахання выратоўвае героя: Ігар адразу ж збягае з палону. З сонцам звязаны і “залатыя” эпітэты, якімі напоўнена не толькі “Слова...”, але і рускія быліны, скандынаўскія сагі, гераічны эпас шматлікіх народаў. Залатымі там з’яўляюцца і палацы, і вежы, і мэбля, і посуд, і шахматы, і зброя, і коні, і нават розныя жывёлы, як і ў фальклоры.

Іншае разуменне Сонца – як сімвалу ідэальнага грамадства – мы бачым у эпоху Адраджэння і Асветы, ва утапічных раманах ХVІ-ХVІІІ стст. Вядома, што марксізм-ленінізм з гонарам выводзіў сваё генетычнае паходжанне (па лініі мастацтва) якраз з гэтых твораў. Але сёння мы іх асэнсоўваем інакш. Пры ўсёй непадобнасці утопій адна да другой ім усім уласцівы рысы казарменнага ладу жыцця. Ён праяўляецца ў жорсткай рэгламентацыі быту і мыслення простых людзей. Утапісты гэтым змагаліся супраць індывідуалізму, які нараджаўся разам з раннімі капіталістычнымі адносінамі: яму яны супрастаялі аднолькавасць. Так, у “Горадзе Сонца” Тамазы Кампанелы пануе парадак, блізкі да вайсковага; звяртае на сябе ўвагу і каласальная колькасць чыноўнікаў (як у сённяшняй Расіі), кантроль дзяржавы над прыватным жыццём грамадзян. На мой погляд, свяшчэнная, сонечная, народная ідэя “купы” тут спаганена, дыскрэдытавана.

Зусім іншае стаўленне да Сонца ў вялікіх класікаў ХІХ ст., якія ў многім абапіраліся на народны светапогляд. Цудоўна-паэтычны, казачны свет пануе ў п’есе выдатнага рускага драматурга Аляксандра Астроўскага “Снягурка” (казка, на падставе якой створаны твор, ёсць і ў беларусаў). Поры года і касмічныя стыхіі паўстаюць тут як жывыя, яркія характары. Уражваюць незвычайныя стасункі МАРОЗА і ВЯСНЫ, ад якіх і нараджаецца СНЯГУРКА. Але рухае сюжэт у п’есе вялікае СОНЦА-ЯРЫЛА, якому і спяваюць гімн, і адрасуюць папрокі за трагічную калізію з гераіняй, галоўнае няшчасце якой – няздольнасць кахаць. Вобраз ЯРЫЛЫ ў ХІХ ст. найлепш захаваўся ў беларусаў.

У геніяльнага Фёдара Дастаеўскага, генетычныя карані якога таксама беларускія, амаль няма апісанняў прыроды ў творах. Адзінае, што заўважылі даследчыкі, – касыя промні заходзячага сонца, якія з’яўляюцца ў раманах у самыя адказныя, кульмінацыйныя моманты развіцця дзеяння (гэты матыў вельмі часты, ён сустракаецца больш за 50 разоў). Пісьменнік супрацьпастаўляе промні заходзячага сонца змрочнаму, страшнаму выгляду сталічнага Пецярбурга. Гэты сімвал указвае на светлае і ўзвышанае сярод балотаў, бруду, вечнай макрэчы злога, непрыветнага імперскага горада, варожага простаму чалавеку.

У беларускай літаратуры ўсе класікі звярталіся да матыву сонца, але найбольш часта ён сустракаецца ў творчасці Якуба Коласа, што звязана з жыццясцвярджальным, аптымістычным светаадчуваннем пісьменніка. Напрыклад: “На ўсходзе сонца грае // Пераліўным блескам, // Сыпле золата над гаем // І над пералескам”; “Як пасмы золата, праменні, // Бруяцца з сіняй глыбіні”; “Сонца сцеле на ўзгоркі парчу залатую”; “ Сонца – радасць, сонца – казка”. Янка Купала марыць пра Залаты век, цудоўную краіну – “Як самае сонца, // Дзе ясна – так ясна, // Як самае сонца, // Дзе шчасна – так шчасна”. Купалава паэтычная думка грунтуецца на антытэзе, у яго “сонца з цемрамі змагаецца”, і таму ўтвараецца асаблівае напружанне матэрыяльнага свету. З другога боку, Купала, які заўсёды так прагна марыў пра вясну, заклікае-замаўляе сонца заключыць шлюб з зямлёю: “З непатульнай, пакорнай зямліцай // Заручыся, шлюб вечны вазьмі”. Часам Купала гаворыць аб “сонца пажары”, аб “сонцавых косах”. Са світаннем ён звязвае нацыянальнае Адраджэнне, як і з вясною, маладосцю, дзявоцкасцю (чысціня, сінанімічная святлу).

У міфалогіі СОНЦА падарожнічала ноччу па вадзе на чаўне, які цягнула качка ці лебедзь. Днём, як вядома, яно імчыць па небе на калясніцы, запрэжанай вогненнымі конямі (у славян – чатырма, якія сімвалізуюць чатыры бакі свету). На многіх творах дэкаратыўнага мастацтва славян (каўшы, вільцы на стрэхах хат) сустракаюцца галовы коней ці птушак, а часам яны нават зліваюцца, так што цяжка адрозніць, што ж адлюстравана. Сутачны ход СОНЦА прадстаўлены салярнымі знакамі і на франтонах хат, на прасліцах, у саламяных вырабах – самых дасканалых і прыгожых, як было адзначана на Міжнародным фестывалі саламянага мастацтва ў жніўні 2003 года, менавіта ў беларусаў.

Я ўжо згадвала СОНЦА ПАДЗЕМНАЕ (ЧОРНАЕ), тое, што перасоўваецца ноччу пад зямлёю. Асабліва важнае значэнне мае гэткае сонца ў германскіх народаў. Цікавасць да зямных глыбінь вызначыла ўрэшце глыбіню нямецкай філасофіі і прыгожага пісьменства. Рух СОНЦА пад зямлёю надзвычай падрабязна распрацаваны ў егіпецкай рэлігіі (тут яшчэ не ўсё расшыфравана). Сонца РА падарожнічае на чаўне па падземнай рацэ, сустракае на сваім шляху шматлікія перашкоды, але нязменна іх пераадольвае. З СОНЦАМ звязана і пасмяротнае існаванне душы. Мэта яе – трапіць да РА ў човен і суправаджаць яго ў штодзённых падарожжах, што і забяспечыць душы бессмяротнасць. Атрымоўваецца, што душа зліваецца з Сонцам. Дарэчы, і старажытныя арыйцы верылі, што душы памерлых пасля смерці ляцяць на Сонца і даюць яму энергію, якая і падтрымлівае жыццё на Зямлі. Нашы продкі беларусы, безумоўна, таксама цікавіліся ценевым, іншасветным бокам Прыроды. Але на ўсходзе Еўропы не было таго інтымнага зрастання з нетрамі Зямлі, з яе глыбінямі, з ЧОРНЫМ СОНЦАМ, таго цяжкага цягнення Падзем’я, якое ёсць у англасаксаў і германцаў (гэта невыпадкова, бо яны – на захадзе, на закаце сонца). Сімвалам зносін СОНЦА НЯБЕСНАГА і ПАДЗЕМНАГА ў славяна-балтаў можа быць бурштын, што знаходзяць на беразе Балтыйскага мора – у Летуве. Бурштын – застылае сонца, якое зацвярдзела ў моры – стыхіі Падзем’я. Бурштын канцэнтруе электрычнасць, збірае энергію абодвух сонцаў, бо электраток – адваротнае ад Сонца цячэнне, перанос энергіі ў свеце, сцягненне полюсаў. Значыць, у нас – кругазварот, несупынны, пастаянны, пераход аднаго стану ў другі: жыцця ў небыццё, небыцця – зноў у жыццё. Народная філасофія сцвярджала, што ўсё ў свеце – дабро, бо ўсё – адзінае, ліха-зла не існуе, гэта часовае адхіленне ад нормы, для таго толькі, каб дабро было бачным, каб яго лепш адчуваць...

Культ Сонца – самае істотнае, што характарызуе міфалогію славянскіх народаў.


Пытанні для замацавання і самакантролю:


  1. Як адбіўся культ Сонца ў народаў свету?

  2. У чым заключаецца сувязь культу Сонца ў старажытных егіпцян і ў славян?

  3. Як адбіўся культ Сонца ў казках і іншых жанрах фальклору?

  4. Паразважайце пра сувязь культу Сонца з каляндарнай абраднасцю славян.

  5. Прывядзіце ўласныя прыклады тропікі, звязанай з Сонцам, у мастацкай літаратуры – беларускай, рускай, славянскай (польскай, балгарскай, сербскай, украінскай і інш.).

  6. Як адбіўся культ Сонца ў архітэктуры і выяўленчых мастацтвах?

  7. Што азначае ЧОРНАЕ СОНЦА?

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка