АЎтарскі курс лекцый “славянская міфалогія” Электронная версія




старонка13/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.57 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Лекцыя 15

Тэма 17. Міфалагема ДОМА ў славянскай культуры
План лекцыі:

  1. Семіётыка Дома.

  2. Гарызантальны план дома.

  3. Вертыкальны план дома.

  4. Дамавыя духі.

Жыллё – адзін з важнейшых сімвалаў культуры. З паняццем “дом” можна суаднесці ўсе важнейшыя катэгорыі выяў свету ў свядомасці чалавека.

Жыллё – схема прасторы, квінтэсэнцыя асвоенага чалавекам свету. Вобраз дома ў традыцыйнай выяве свету перш за ўсё звязаны з такімі агульнафіласофскімі паняццямі, як прастора і час.

Кожная рэч мае дваістую прыроду: любую рэч можна выкарыстаць і як уласна рэч, у яе прызначэнні, і як знак, сімвал. Тое ж і дом. Мы будзем разглядаць дом як знак, сімвал культуры. Акрамя таго, дом мае эстэтычную, магічную функцыі, функцыю рэгіянальнай і саслоўнай прыналежнасці і інш.

Са з’яўленнем жылля ў нашых продкаў свет набыў рысы прасторавай арганізацыі, якія актуальныя і сёння. З’явіўся універсальны пункт адліку ў прасторы. Дом надаў свету прасторавы сэнс, аддзяліў чалавека ад космасу і ў той жа час унёс космас у жыллё. Гэта вельмі важны момант. У храме гэта рабілася свядома, а ў жылым доме, хутчэй за ўсё, неўсвядомлена. Структура дома паўтарае структуру свету: тры ўзрозні па вертыкалі, чатыры па гарызанталі.

У многіх індаеўрапейскіх мовах слова “дом” (“domos”) азначаў спачатку не жыллё, а сям’ю. Сапраўды, слова “дом” у беларускай і рускай мовах шматзначныя.

Праблема культурнага асваення свету – адна з цэнтральных у культуралогіі. Французскі археолаг і этнограф Ж. Леруа-Гуран лічыць, што асваенне часу і прасторы было больш важным крокам для фарміравання чалавека, чым, напрыклад, выраб прыладаў працы.

Прастору і час можна лічыць асвоенымі, калі іх часткі названы ў мове, а таксама адлюстраваны ў абрадзе, напрыклад, каляндарныя абрады зафіксавалі рытмічныя змены пор года. Рытуалізаваная аказалася і будаўнічая практыка славянскіх народаў. Кожны рытуал быў закліканы забяспечыць устойлівыя сувязі паміж жыццём людзей і касмічным ладам.

У рытуале важнае значэнне мелі выбар месца і часу, а таксама матэрыялу для будаўніцтва.

Асноўным будаўнічым матэрыялам у славянаў было дрэва. Да ХХ ст. мы, можна сказаць, жылі ў драўлянай эры, настолькі важную ролю ў нашым жыцці адыгрывала дрэва. У міфалогіі панаваў вобраз Касмічнага Дрэва, або Прадрэва, які з’яўляўся ўвасабленнем канцэпцыі будовы Сусвету. Варта ўспомніць і такія з’явы, як анімізм і татэмізм, бо продкі адухаўлялі дрэвы, а некаторыя з іх лічыліся нават татэмамі, напрыклад, у рускіх і беларусаў – бяроза, дуб, вярба, ва ўкраінцаў – таполя. На ўзроўні падсвядомасці этнасаў культ дрэў дайшоў да нашага часу ў рэлігійных і касмалагічных уяўленнях, якія адлюстраваны ў выяўленчым мастацтве, архітэктуры, харэаграфіі, святах, гульнях, слоўным фальклоры, мове, асаблівасцях псіхікі.

Дзеянні многіх літаратурных твораў беларусаў і рускіх (а таксама і ўкраінцаў, палякаў, чэхаў, славакаў, лужычан) праходзіць у лесе, на фоне лесу. Так, раманы рускіх пісьменнікаў Паўла Мельнікава-Пячэрскага “У лясах” і Леаніда Лявонава “Рускі лес” – у значнай ступені культавыя. У беларускай літаратуры такі культавы твор з’явіўся яшчэ ў эпоху Адраджэння – паэма “Песня пра зубра” Міколы Гусоўскага. У сучаснай літаратуры дрэва выступае як сімвал жыцця, яно паўстае менавіта ў кантэксце нацыянальнай светабудовы. Прыкладам, у Аляксея Пысіна дуб – як Прадрэва, як Дрэва Жыцця, у Рыгора Барадуліна “дрэва вечнага руху” – гэта само вянчанне прыроды з часам, для Аркадзя Куляшова сасна і бяроза разам – адзінае сусветнае Касмічнае Дрэва, у Анатоля Сыса Пан-лес – як храм, адкрыты ўсім для споведзі, для духоўнага ўдасканалення.

У кожным рытуале, а таксама ў жыллі, ёсць шэраг агульных класіфікатараў, так званых універсальных апазіцый: свой/чужы, верх/ніз, мужчынскі/жаночы, жывы/мёртвы і г.д.

Забароненымі для будаўніцтва былі “свяшчэнныя” дрэвы. Яны раслі на месцы разбуранай царквы ці капліцы, ці на магіле. Гай са старымі ці высокімі дрэвамі таксама лічыўся свяшчэнным. Не ссякаліся дрэвы з нейкімі анамаліямі, напрыклад, пакручастым комлем. Грахом было ўвогуле ссякаць усе старыя дрэвы: меркавалася, што яна павінны памерці сваёй смерцю. Ні ў якім разе нельга было выкарыстоўваць для будаўніцтва і праклятыя дрэвы, якія ў беларусаў называліся “стаяросавымі”: яны, як правіла, раслі на месцы старых дарог або на ростанях: перакрыжаванне заўсёды звязвалася са знаходжаннем там нячыстай сілы. Дарэчы, словы “дрэва” і “дарога” ўзыходзяць да аднаго кораня.

Беларусы лічылі самым спрыяльным часам для нарыхтоўкі лесу сакавік і красавік, бо сок, што ішоў з абуджанай зямлі ў гэтыя месяцы, умацоўваў дрэвы.

Месца для будаўніцтва жылля вызначалася не толькі практычнай неабходнасцю, але і сімвалічнай, рытуальнай. Дом нельга было будаваць там, дзе раней была дарога, або лазня, або спаленае маланкай жыллё, або могілкі, або там, дзе хто-небудзь параніўся сякерай, нажом ці касою. Шчаслівым лічылася месца, на якое любіла класціся свойская жывёла. Часта месца вызначалася з дапамогай варажбы. Па кутках будучага дома гаспадар сыпаў вечарам чатыры жменькі зярнятак. Калі раніцай яго ніхто не парушыў, месца лічылася ўдалым. Часта гэта была воўна, якая за ноч павінна была стаць вільготнаю, або крэйда, да якой павінны сабрацца мурашкі. Усё гэта асацыявалася з багаццем, урадлівасцю.

Выбар часу для пачатку забудовы таксама вельмі важны. Гэта тлумачыцца тым, што будаўніцтва неабходна было ўдала “ўпісаць” у дэталёва распрацаваны сцэнарый гадавога цыклу абрадаў. Рускія, напрыклад, лічылі, што лепш за ўсё пачынаць будаўніцтва ранняй вясной і пры новаўтвораным месяцы, таму што самым сакральным часам быў стык старога і новага года. А раней новы год пачынаўся вясною. З дзён тыдня дазваляліся толькі аўторак і чацвер, бо панядзелак, серада, пятніца – дні цяжкія.

Важны момант у будаўніцтве – ахвярапрынашэнне. Так званая “будаўнічая ахвяра” зафіксавана ва ўсіх народаў свету. Ва ўсходніх славянаў у якасці будаўнічай ахвяры ў асноўным выкарыстоўваліся конь і певень (курыца) як сімвалы агню. Нават сёння на Палессі падчас будаўніцтва лазні абавязкова напачатку забіваюць курыцу. На поўначы Расеі яшчэ нядаўна закладвалі пад фундамент драўляныя лялькі – яўную замену чалавечых ахвяр. Былі і бяскроўныя ахвяры: грошы, ладан, воўна, зерне. У Заходняй Еўропе закопвалі збаны з розным харчам. Я асабіста лічу, што забойства РОМУЛАМ РЭМА падчас закладкі Рыма – яўная будаўнічая ахвяра.

Цеслярам прыпісвалі якасці чараўнікоў, магічныя веды, сувязь з іншасветам. На Беларусі і Украіне лічылі, што, незадаволеныя пачастункам або разлікам, цесляры могуць наклікаць на дом розныя няшчасці: пажар, буру, хваробы. Яны маглі пасадзіць у дом КІКІМАРУ. У казках цесляры спаборнічаюць з чортам і заўсёды перамагаюць, як і кавалі.

Абрад ахвярапрынашэння звычайна звязаны з укладкай першага вянца. Гэта важна, бо звязана з міфалагічнай ідэяй першага, пачатковага, якое заўсёды сакральнае. Напрыклад, адзін з відаў варажбы на Новы год: першага сустрэчнага спытаць імя – яно і будзе імем жаніха. Важнае значэнне меў першы сеў, мука з першага ўраджаю. У старажытных рымлян першыя дні кожнага месяца лічыліся святочнымі і называліся “календамі”, адсюль – каляндар.

У Беларусі цесляры пасля ўкладкі першага вянца каго-небудзь закліналі, каб доўга не жыў. Звычайна гаспадары прасілі будаўнікоў, каб закліналі прусакоў ці мышэй. У першы вянец на Беларусі клалі зёлкі, сабраныя на Купалле, і клікалі Івана ды Мар’ю. Гэта вельмі цікавы момант. Калі ў сям’і няма нікога з такімі імёнамі, клічуць чужых. Дарэчы, глыбінная сімволіка Купалля таксама звязана з ІВАНАМ ды МАР’ЯЙ, братам ды сястрой, што ўступілі ў інцэст. Па-рознаму тлумачаць гэты цёмны момант, звычайна – у духу З.Фрэйда. Я ж лічу, што тут адбілася памяць пра андрагіннае божышча КУПАЛУ, што ўвасабляў і жаночы, і мужчынскі пачаткі. А КУПАЛА – тое ж, што АПАЛОН, – свята, жыццё. Ва ўсялякім разе, Іван ды Мар’я сімвалізуюць нейкую моцную сувязь, што вельмі важна падчас звязвання вянцоў зруба.

Першы вянец – глыбокі сімвал. Ён аддзяляў хатнюю прастору ад асяроддзя, унутранае ад знешняга. Чалавек з моманту сваёй самасвядомасці, гэта значыць, вылучэння з прыроды, імкнуўся ўстанавіць межы і гэтым забяспечыць сабе бяспеку. (Нават жывёлы “мецяць” сваю тэрыторыю.) Семантыка слова “вянец” ляжыць у сферы трох кодаў: прасторавага, сацыяльнага і тэхналагічнага. Усяго ў гэтага слова каля 20 значэнняў: кола, абруч, ззянне вакол галавы, карона, вясельны вянец, сам шлюб, муж і жонка, упрыгожанні вакол слупа ці глечыкаў, ярус бярвення, сям’я, двор, гаспадарка, горны хрыбет, трыумфальны вянец, гонар, слава, упрыгожанне, узнагарода, завяршэнне справы (“Канец – справе вянец”). Раней дом быў круглы (пабудова з костак маманта), відаць, адсюль гэта слова. Круг і квадрат – асноўныя формы арганізацыі прасторы. З квадратам суадносіцца мужчынскі пачатак, з кругам – жаночы.

Сцены абмяжоўвалі прастору, але дзверы і вокны як бы здымалі поўнае абмежаванне, з’яўляліся сувяззю са знешнім светам. Значэнне мяжы дзвярэй, парога і сёння засталося: нельга вітацца праз руку і перадаваць што-небудзь праз парог, сядзець на парозе, бо парушаецца мяжа паміж сваім і чужым. У старажытнасці да ўсіх межаў – і прасторавых, і часавых (Новы год) – ставіліся надзвычай сур’ёзна, былі нават асобныя багі, якія адказвалі за граніцы.

Разрыў мяжы ў дзвярах – месца вельмі небяспечнае, таму іх аберагалі: прыбівалі, да прыкладу, конскую падкову, каб засцерагчыся ад нячысцікаў; украінцы вешалі крапіву, беларусы – палын, часнок. Жаніх пасля вянчання павінен быў перанесці нявесту праз парог свайго дома, каб абараніць яе: раней пад парогам хавалі нябожчыкаў, і духі продкаў маглі паставіцца варожа да яшчэ незнаёмай дзяўчыны.

Як і дзверы, акно звязвае са знешнім светам – прычым са светам касмаганічных з’яў і працэсаў – сонцам, месяцам, ветрам, бакамі свету. Адсюль касмічная (часцей салярная) сімволіка на аканіцах.

Небяспечна астаўляць адкрытым вакно на ноч, бо ў яго могуць заляцець вупары. Нельга выліваць праз вакно ваду, памыі, пляваць і інш.

Акно – вока дома, гэта трывала зафіксавана ў народнай культуры. Часцей за ўсё яно і разумеецца як праваднік святла, напрыклад, балгарскае “прозорэц”. Адсюль сімволіка акна як вобраза святла, яснасці, звышбачнасці, што дазваляе ўстанавіць сувязь чалавека, яго душы з сонцам, з нябеснымі аб’ектамі, Богам. Акно звязана з іншым вокам – Сонцам. Яны адпавядаюць адно аднаму як носьбіты святла. Над вокнамі часта паказана сонца або сонца з вокам. Акно – сувязь са знешняй прасторай, калі сам чалавек застаецца знутры.

Ёсць сувязь паміж акном і дзявоцкасцю. Жанчына ўнутры дома, мужчына звонку, пад акном, – шырока вядомы матыў яшчэ ў казках (“Сіўка-бурка”) і ў мастацтве. Адсюль узніклі нават віды лірыкі – серанада (вячэрняя песня) і альба (ранішняя песня) у Іспаніі. У Польшчы пад вокнамі нявесты білі посуд – біццём, шумам адганялі злых духаў. Цікавая тэма – калядаванне каля акон як абмен падарункамі паміж прадстаўнікамі розных светаў. Важнае значэнне заўсёды мелі звесткі, атрыманыя праз акно: як правіла, яны звязаны з рэзкімі пераменамі ў лёсе чалавека (“Три девицы под окном…”).

У большасці рэгіёнаў Зямлі акно ўзнікла позна. Храмы даволі доўга існавалі без акон: самыя сакральныя часткі храма – свяцілішча, алтар – імкнуліся схаваць. У зікуратаў Шумера і ў храмах Егіпта не было акон. Не было іх, відаць, і ў храме Саламона. Першапачаткова вокны ў рымскім, візантыйскім, арабскім жыллі выходзяць ва ўнутраны двор, а вакол – глухая сцяна. Калі ж вокны пачынаюць, нарэшце, выходзіць на вуліцу, яны абкружаюцца магічнай разьбой, арнаментам.

Акно – важны сімвал у эпохі Сярэднявечча, Рэнесансу, Барока. У рамантыкаў акно – сімвал прарыву ў невядомае, сімвал паэтычнага натхнення, а ў любоўных сюжэтах – апошняя мяжа, што раздзяляе закаханых. У жывіпісе сімвалістаў (Сальвадора Далі, Марка Шагала) гэты вобраз дадаткова падкрэслівае шматмернасць свету, напрыклад, выгляд з акна – карціна ў карціне. У мадэрністаў матыў акна – татальная непазнанасць быцця (за акном – сцяна).

Чатыры сцяны ў хаце як чатыры бакі свету. Страха – верхняя мяжа. Неба лічылася страхой над Зямлёю. Гэта метанімія і ўсяго дома: “жыць пад адной страхой”, “отчий кров”. Страха – як бы дасягненне неба, калі ўлічыць, што дом – эквівалент Сусветнага Дрэва. Дасягалася асноўная мэта рытуалу: устанаўленне трывалай сувязі паміж небам і зямлёю – свет паўставаў гарманічным.

Дом яшчэ не поўнасцю ў сферы культуры, хоць ужо вылучаны з прыроды. Чалавек, які першы ўвайшоў у новы дом, робіць яго прастору асвоенай, але за кошт свайго жыцця – ён хутка памрэ. Вось чаму першым звычайна ўваходзіў самы старэйшы. Але ўвогуле ў Еўропе прынята першымі запускаць ката ці пеўня. Акрамя таго, дом яшчэ лічыўся нячыстым, а певень – сонечная птушка – ачышчае. Успомнім, як у апавяданні Максіма Гарэцкага “Роднае карэнне” нячысцікі пасяліліся ў новым доме, і там немагчыма было начаваць. Паводле матэрыялаў нашых фалькларыстаў, у беларусаў новы дом засяляўся паступова, у ім начавалі на працягу сямі начэй (сакральная лічба) розныя істоты: у першую ноч – певень, у другую – кот, у трэцюю – парася, у чацвёртую – авечка, у пятую – карова, у шостую – конь, а ў сёмую – сам гаспадар з агнём, свечкай і свежым хлебам (для ДАМАВІКА).

У Беларусі старажытных абрадаў захавалася найбольш. Напрыклад, такі: праз дзверы новай хаты кідаецца клубок нітак, і, трымаючыся за нітку, сям’я ўваходзіць у хату па старэйшасці. Тут як бы пераход у іншы, незнаёмы свет (успомнім клубок у антычным сюжэце з Лабірынтам). У славянскай традыцыі, калі герой казкі падарожнічае па трох светах з дапамогай вяроўкі ці ланцуга, дык там яны злучаюць па вертыкалі неба, зямлю і падзем’е, з’яўляючыся па сутнасці эквівалентамі Сусветнага Дрэва, а ў бытавым звычаі дзеянне перанесена ў гарызантальны план.

Поўнасцю дом лічыўся асвоеным, калі ў ім адбываўся першы з якіх-небудзь абрадаў жыццёвага цыклу – роды, вяселле або пахаванне. Такім чынам, жыллё трывала звязвалася з рытуальнай схемай жыцця чалавека і з міфалагічнай схемай пабудовы Сусвету.

У самой традыцыйнай славянскай хаце было два цэнтры – чырвоны вугал (покуць) і печ. Печ звычайна справа ад уваходу, але нават калі не так, усё роўна покуць заўсёды па дыяганалі ад печы. Такая дыяганаль мае велізарнае практычнае і рытуальнае значэнне. Адзін яе канец, ці вугал, указвае на поўдзень, святло, на усход, на чырвоны, або Божаскі, бок; другі канец дыяганалі (печ) – на цемру, на іншасвет, на захад. Печ – язычніцкі і як бы жаночы цэнтр жылля, покуць – хрысціянскі і мужчынскі. Такое супрацьпастаўленне – печ-покуць – увасабленне двухвер’я беларусаў.

У покуці віселі абразы для малення, тут жа (часта за абразамі) знаходзіліся прадметы, найбольш каштоўныя для сям’і: крыжы, грамнічныя свечкі, асвечаная вярба, Біблія, дакументы, грошы. У каляндарным цыкле покуць – месца для першага ці апошняга снапа ўраджаю. Пад абразамі абавязкова стол – паводле аналогіі: алтар (прастол) у храме – стол у доме. Ды і покуць афармлялася фактычна як алтарная частка храма. Сядзець пад абразамі за сталом мог толькі гаспадар (сядзець пад бэлькай павінны былі сваты, каля акна – незамужняя дзяўчына, за пячным слупам – гаспадыня, каля самых дзявярэй – жабракі). На стале ляжаць звычайна такія рэчы, як хлеб у чыстым ручніку, святая вада, свечы. Быць на стале азначала ўвогуле святасць, перамогу жыцця над смерцю. За сталом адбываюцца абрады, якія сімвалізуюць канчатковае далучэнне нявесты да новага дома і новай сям’і: тут адкрывалі нявесту (здымалі вэлюм) і бласлаўлялі маладых. Менавіта са сталом звязваліся ўяўленні пра поспех, здароўе, дабрабыт. Гэта сімвал устойлівасці свету. У беларусаў быў звычай падвешваць над сталом і “павука” з саломы – сімвал сонца.

Печ – выток цеплыні, месца прыгатавання ежы (пераўвасаблення прыроднага рэчыва ў культурнае), месца для сну, для лячэння розных хвароб, часам у ёй мыліся. Таму сімволіка печы звязана з інтымным, нават вантробным жыццём чалавека – у такіх яго праяўленнях, як шлюб, развіццё дзіцяці ў чэраве маці, нараджэнне, смерць, пасмяротнае існаванне. Бо што такое ДАМАВІК? Гэта першы памерлы ў доме чалавек, продак – ён і робіцца духам дома. ДАМАВІК, як правіла, жыве пад печчу, а таму жыццё жанчыны ідзе як бы ў яго прысутнасці, пад яго наглядам. І ўсё ж у народзе гаварылі: “Няма лепшай рэчы, як дома на печы”.

Печ – увасабленне хатняга ачага, таму яна звязана з катэгорыяй “свайго” (у адрозненне ад “чужога”) і з катэгорыяй лёсу, долі. У беларусаў маладая, пакідаючы бацькоўскі дом, ужо сеўшы на воз з мужам, гаворыць:

Добрая доля, да ідзі за мною

З печы полымем, з хаты комінам!

Раней ачаг быў у цэнтры дома. Таму печ, безумоўна, цэнтр жылля. Але яна ж мае выхад праз комін у знешні свет. У гэтым сэнсе яе функцыі блізкія да функцый акон і дзвярэй. Інакш кажучы, яна сумяшчае рысы і цэнтра, і мяжы. Гэта вельмі важная асаблівасць.

У міфалагічным мысленні прастора лічылася добрай і ліхой. Добрая – заўсёды закрытая. Ліхая – разамкнёная, адкрытая. Печ сумяшчае адно і другое. Комін – вельмі спецыфічны выхад з дому. Дзверы, парог звязаны ў асноўным з душамі продкаў, акно з рознымі касмічнымі стыхіямі і аб’ектамі, звычайна сонцам, а комін – уваход-выхад для інфернальных істот, для кантактаў з імі. Праз комін залятае ў дом ВОГНЕНЫ ЗМЕЙ, вылятае ВЕДЗЬМА, душа памерлага, хвароба, доля і г.д.

У печы “перапякалі” немаўлят, каб былі здаровыя. Першапачатковы сэнс: усунуць у печ, як у магілу і адначасова як у чэрава маці, дзе памрэ хвароба, але памрэ і дзіця, і ў той жа час народзіцца па-новаму, ужо здаровым. Увогуле ў радзінных і вясельных абрадах печ сімвалізавала жаночую вантробу, а вось у пахавальных – дарогу ў іншасвет, а часам сам іншасвет, што і фіксуецца ў казках.

Агонь – самае важнае ў печы. Агонь разумеўся як жывая істота. У доме, у печы, ён выконвае ў асноўным культурныя функцыі, але захоўвае сваю сувязь з нябесным агнём. Гэта асабліва праяўляецца падчас навальніцы, калі ў печы закрывалі ўюшкі.

Ажно да ХХ ст. у беларусаў лічылася надзвычай важным не даваць пагаснуць агню ў доме. Яго захоўвалі ў выглядзе вуголля. Пры пераходзе ў новы дом абавязкова пераносілі вуглі са старога, і гэтым жа пераманьвалі ДАМАВІКА. У час эпідэмій гасілі ўсе агні і запальвалі новы, агульны, “жывы” шляхам трэння – самы старажытны спосаб: ужо ад яго бралі галавешкі і неслі ў свае дамы.

З другога боку, агонь у печы сімвалізуе жыццёвыя працэсы ў чалавечым целе, разглядаецца і як палкасць, каханне. Нездарма мноства метафар кахання – “агнявыя”. Вось чаму печ, агонь шырока выкарыстоўваецца ў любоўнай магіі. Калі дзяўчына здолела забрацца на печ у доме каханага хлопца – ён абавязаны ўзяць яе ў жонкі, бо яна праз печ пачала адносіцца да катэгорыі “свайго”. Калі прыходзілі сваты, дзяўчына не павінна была адказваць прама: яна падыходзіла да печы і пачынала яе як бы калупаць, што і азначала згоду. Надзвычай важны ў вяселлі каравайны абрад. Ён суправаджаўся шматлікімі рытуаламі, прыпеўкамі, песнямі і насіў выключна эратычны характар: маніпуляцыі з качаргой і хлебнай лапаткай, усаджванне каравая ў печ разумеліся як акт дэфларацыі. У беларусаў ёсць прыказка: “І ў старой печы агонь добра гарыць” – пра старых, у якіх яшчэ нараджаюцца дзеці.

Падчас смерці ведзьмака ва ўсіх славянаў абавязкова адкрывалі комін, а часам разбіралі столь і сцяну. Адкрывалі комін і на свята Дзядоў, каб прыйшлі душы памерлых.

У мастацкім плане печ – эстэтычная дамінанта дома, яна ж стварала парадак, бо сцягвала ў сябе дробныя прадметы – іх захоўвалі ў пячурках. Сёння эстэтыка камінаў у лецішчах, дачах, катэджах – разнастайная і багатая.

Важны прадмет у доме – люстэрка. У доме старавераў ніколі не бывае люстэркаў – рэчы д’ябальскай. Усе народы разумеюць люстэрка як асаблівую рэч, як мяжу паміж нашым светам і іншасветам. А паколькі – мяжа, дык вельмі небяспечная. Разбітае люстэрка – да няшчасця, бо мяжа парушалася. Заўсёды завешваюць люстэркі, калі нябожчык у доме, каб яго душа не засталася ў свеце жывых, не ўваходзіла з іншасвету ў свет жывых. Раней было павер’е: маладыя людзі, што нядаўна пасябравалі, павінны разам паглядзецца ў люстэрка, каб пазнаёміліся іх душы. Нельга глядзецца ў люстэрка ноччу і ў час навальніцы. Самае небяспечнае – варажба з люстэркам: варажбіты глядзяць як бы прама ў той свет, і адтуль жаніха ці нявесту ім паказвае чорт.

Вучоныя гавораць, што, сапраўды, люстэрка – небяспечная рэч. Усе прадметы ў доме як бы ўсмоктваюць нашы эманацыі, тую інфармацыю-энергетыку, што сыходзіць ад нас, але асабліва ўбірае іх у сябе люстэрка. А паколькі яно назапашвае інфармацыю, яно ж і аддае. Вось чаму можна параіць: калі глядзіцеся ў люстэрка, думайце толькі пра добрае.

Увогуле ж матэрыял і форма прадметаў у доме мае вялікае значэнне. Асцярожна памяшчайце ў хаце прадметы чужых для нас культаў, бо некаторыя з іх маглі выкарыстоўвацца ў рытуалах чорнай магіі. Усе металы, крышталі, дрэва засвойваюць з Космасу і назапашваюць пэўныя віды энергій. Ясна, што мэбля з натуральнага дрэва – намнога здаравейшая, чым ДСП. Вострыя формы выпраменьваюць са сваіх вуглоў даволі негатыўную энергію. Вось чаму нельга сядзець насупраць вугла стала: яго выпраменьванне накіравана ў сонечнае спляценне – асноўны рэзервуар жыццёвай энергіі: гэта можа разбалансаваць увесь арганізм. Так што старыя як быццам забабоны знаходзяць сёння пацвярджэнне ў навуцы. У прыватнасці, у новай навуцы пра энергіі – эніялогіі. Вуглы ў доме цяжкія для ўборкі – тут застыла паветра, унутраны вугал дзейнічае, як варонка, убіраючы нашы эмоцыі, думкі. Вось чаму неабходна час ад часу чысціць вуглы запаленай свечкай.

Вертыкальны план традыцыйнай беларускай (у цэлым – славянскай) хаты складаўся з трох частак: подпал, жыллё, гарышча (рус. “чердак”). Адпаведна: іншасвет – зямля – неба. Усё, што пакрываецца, – станоўчае, што не пакрываецца – адмоўнае. Гэта тычыцца посуду, калодзежа, асабліва жанчын. Замужняя жанчына не магла выйсці на вуліцу без хусткі. Ёсць сведчанні, што ў старажытных славян, калі хлопец накідваў на галаву дзяўчыны хустку, яна абавязана была выйсці за яго замуж. Параўнаем рускі праклён: “Чтоб тебе ни дна ни покрышки”.

Зверху дом упрыгожваўся лепш, чым знізу: конікі, грамавыя знакі, птушкі. Аднак гарышча – уся ж такая сфера, якая кантраляюцца не чалавекам. Падпол таксама звязаны з уяўленнямі пра ДАМАВІКА, з культам продкаў. Часам там жыве КІКІМАРА.

Такім чынам, Сусвет як бы знаходзіў свой працяг у доме. Дом – яго мадэль. Аднак дом прасторава не толькі суаднесены са знешнім, але і супрацьстаіць яму, таму што дом – якраз мяжа. Адсюль важнае значэнне маюць розныя ўваходы-выхады і іншыя сувязі ўнутранага і знешняга. Характэрная асаблівасць дома – два цэнтры: покуць і печ. Высокая ступень семіятычнасці характэрная для гарызантальнага плану дома, вертыкальны распрацаваны горш.

Асноўныя рысы беларускага дойлідства – гэта вонкавая сціпласць, мэтазгоднасць планіроўкі і канструкцыйных прыёмаў, цесная сувязь з навакольным асяроддзем. Селянін свой дом будаваў сам, і гэта было вельмі важна. Янка Купала ў паэме “Яна і я” пісаў:

Палац мой, бачыш,

Хоць і не багаты,

Але я сам яго ўзбудаваў...

Часам дом разумеўся антрапамарфічна – як жывая істота, што, напрыклад, праявілася ў паэзіі Сяргея Ясеніна:

Изба-старуха челюстью порога

Жуёт пахучий мякиш тишины.

У паэзіі паняцце “дом” часта ўвогуле атаясамліваецца з паняццем “Радзіма”. Напрыклад, у Сцяпана Гаўрусёва:

Наш дом з адкрытымі варотамі

На скрыжаванні ўсіх дарог,

Але з нявыцертымі ботамі

Не запрашаем на парог.

Рускі паэт Мікалай Клюеў, настаўнік С.Ясеніна, у сваім вядомым зборніку “Избяныя песни» імкнуўся стварыць «Избяной рай» і цяжка пакутваў ад яго разбурэння тэхнічнай цывілізацыяй ХХ ст.:

Изба – святилище земли,

З запечной тайной и раем.

Сёння часта пішуць пра навуку геамантыку, якая ў Кітаі называецца фэн-шуй. Гэта навука пра сувязь збудаванняў з ландшафтам, пра гармонію паміж рэчамі ўнутры памяшкання. І ў нас была такая навука – яна зафіксавана ў народнай культуры, але збіраць яе прыходзіцца па крупічках.

Увасабленнем духу дома быў ДАМАВІК (ХАТНІК, ГАСПАДАР, ПАДПЕЧНІК, ХОХЛІК). ДАМАВІК настолькі чалавечны, што з ім можна пасебраваць. З вобразаў народнай дэманалогіі ён найбольш блізкі да чалавека.

Ахвотней за ўсё ДАМАВІК папярэджвае пра няшчасці, каб жыхары дома падрыхтаваліся. Так, калі ён плача, у доме будзе нябожчык; калі ля коміну на страсе заіграе ў заслонку – будзе суд; каго-небудзь абалье вадой ноччу – той чалавек захварэе; тузае за валасы – папярэджвае жонку, каб не сварылася з мужам; загрыміць посудам – папярэджвае, каб былі асцярожныя з агнём; смяецца – будзе вяселле.

Звычайна ДАМАВІК жыве ў падпеччы або ў каморы і вылазіць адтуль толькі ноччу і на Дзяды, каб удзельнічаць у агульнай вячэры.

Усе добра ведалі, што ДАМАВІК любіць тыя сем'і, дзе жылі ў згодзе і трымалі гаспадарку ў парадку. Калі такі гаспадар калі-небудзь што і забудзе зрабіць, ДАМАВІК гэта зробіць за яго. Затое лянівым ён не даруе нічога і імкнецца ім шкодзіць: замучвае коней, б'е кароў, раскідвае гной па двары, душыць па начах гаспадароў, дзяцей. Праўда, ДАМАВІКА можна задобрыць, даўшы нейкі падарунак: асабліва ён любіць тытунь або грошык з выявай Святога Георгія (Юр'я).

Калі ДАМАВІК збіраецца аб'явіць нейкую вестку або проста пажартаваць, пашкодзіць, ён звычайна прымае выгляд саміх гаспадароў. Толькі не можа схаваць ён сваіх конскіх вушэй. Часта ДАМАВІК у беларусаў прадстаўляўся ў выглядзе змяі-вужа. Вужы ў вёсках Палесся і сёння лічацца хатнімі жывёламі, жывуць пад падлогамі дамоў. І ўсё ж у большасці славянскіх народаў ДАМАВІКА ўяўлялі ў выглядзе маленькага дзядка, часта з тварам гаспадара дома.

Калі людзі перасяляліся са старой хаты ў новую, яны там пакідалі для ДАМАВІКА частаванне – кавалачак салёнага хлеба і гарэлку. Тады ДАМАВІК пераходзіў са старой хаты.

Некаторых жывёл ХАТНІК можа неўзлюбіць; заўсёды сябруе толькі з сабакам і казлом. Асабліва ён не любіць белых катоў і сівых коней.

У некаторых рэгіёнах адзін ДАМАВІК быў на ўсю гаспадарку, а ў некаторых у доме жыў ДАМАВІК, а ў хляве – ХЛЕЎНІК, які адказваў за свойскую жывёлу.

У доме пад падлогай, як бы ў падзем'і, часта жыла КІКІМАРА – вельмі старажытны дух, але ў час запісаў фальклору – у ХІХ ст. – ужо не асабліва шкодны. На Беларусі і Украіне яе звалі МАРА. Слова КІКІМАРА ўзнікла ад прыстаўлення рускага слова «кіка» ў значэнні птушынага крыку да самастойнага слова «мара». Рускія лічылі, што дух быў шкодны для хатняй птушкі, але ў цэлым у Расеі ён захаваўся мала. У беларусаў і ўкраінцаў гэта лёгкі, як пух, лятучы, празрысты дух, прывід, а ў рускіх – змрочны, грубы, які днём сядзеў за печчу, а па начах шкодзіў. Асабліва КІКІМАРА шкодзіць у «страшныя вечары» (на Каляды) ці нават у адну ноч пад Новы год: тады яна трэпле і паліць кудзелю, стрыжэ авечак. Увогуле яе часта бачылі за кроснамі. Гэта дало падставу даследчыкам міфалогіі наблізіць МАРУ да грэчаскай МОЙРЫ – багіні лёсу, што прала нітку чалавечага жыцця. МАРА мучыць чалавека ў час сну: душыць, ад яе нямеюць рукі і ногі, цяжка дыхаць. У некаторых мясцінах лічылі, што канкрэтнага вобліку яна не мае, а прымае выгляд розных жывёл і птушак. На Беларусі і Украіне чучала МАРЫ 1 сакавіка насілі па вуліцах і спальвалі як увасабленне зімы.

ЛАЗНІК (па-руску БАННИК) жыве ў лазні, з якой былі звязаны многія падзеі ў жыцці продкаў: якраз тут адбываліся ў жанчын роды, тут дзяўчат мылі перад вяселлем. І хоць лазня мые, парыць, часта лечыць, тым не менш яна заўсёды лічылася нячыстым месцам, а пасля апоўначы нават небяспечным і страшным. Тут жыве нячысты дух, які пасяляецца за каменкай, але часцей пад палком.

ЛАЗНІК заўсёды мыецца пасля ўсіх. Звычайна ж колькасць тых, хто мыўся, раздзялялася на тры чаргі, таму “чацвёртага пару” ўсе баяліся, лічылі, што гэта час ЛАЗНІКУ мыцца, і ён пачынае злавацца: пырскае кіпенем, кідаецца камянямі з каменкі. Калі не збегчы ўмеючы – задам наперад, – то і ўвогуле можа ашпарыць.

Людзі раней мыліся гадзін да сямі вечара. А пазней, лічылі яны, мыюцца чэрці, лесавікі, гуменнікі і самі лазнікі. Калі хто-небудзь пойдзе вечарам у лазню, то жывым не выйдзе: нячысцікі задушаць, а людзям здасца, што ўгарэў.

ЛАЗНІКУ прыносяць пачастунак – хлеб з соллю. А яшчэ лепш – чорную курыцу. Калі будуюць новую лазню, такую курыцу душаць і закопваюць пад ганкам лазні. Звычайна падарожнікі баяліся начаваць у лазнях – лепш спаць у стозе, пад хлевам ці пад кустом.

Перад вяселлем нявесту абавязкова вялі ў лазню. Многае са старажытнага абраду забылася, але сэнс яго быў у сімвалічным шлюбе з ЛАЗНІКАМ, а яшчэ раней – з богам вады (у неверагоднай старажытнасці людзі лічылі, што зацяжарыць можна ад вады).

ЛАЗНІК – дастаткова шкодны дух. Яшчэ горшы – ГУМЕННІК (ЕЎНІК). У ваколіцах вёскі звычайна стаялі асеці, ці сушні (еўні, гумны). У паўзмроку і асабліва ноччу іх няўклюдная забудова настройвала чалавека на фантастычны лад, часта ўзбуджаючы страх.

Сушні часта гарэлі. Гэта няшчасце, натуральна, прыпісвалі нейкаму шкоднаму духу.

Паказваецца ён, у адрозненне ад ДАМАВІКА, надзвычай рэдка. Сам падобны да велізарнага ката – чорнага, лахматага, з вачыма, як вуголлі; умее брахаць па-сабачы, рагоча не горш за ЛЕСАВІКА. Яго задача: сачыць, ці правільна кладуць снапы і топяць гэтыя сушні, бо іх неабходна добра высушыць.

Хоць ЕЎНІК і лічыцца дамавым духам, але самым злым з усіх – яго цяжка задобрыць. Калі ён раззлуецца, тады нічога не дапамагае. Гавораць, ёсць адзін спосаб: вывернуць кажух навыварат, узяць качаргу і сцерагчы яго ў ноч пад свята Агафона-гуменніка (22 жніўня). У некаторых рэгіёнах так яго баяцца, што па аднаму не заходзяць у гумно.

Думка пра нейкія існасці, што жывуць побач з намі і часам нават не ўспрымаюцца нашымі органамі пачуццяў, была ў чалавека заўсёды. Яна і ўвасоблена ў вобразах народнай дэманалогіі. Няздольнасць нашу ўспрымаць гэтыя тонкія сутнасці можна параўнаць з тым, як пчолы ўспрымаюць людзей. Чалавецтва тысячы гадоў (калі браць ад Старажытнага Егіпта) разводзіць пчол, а між тым для саміх пчол чалавек за бар’ерам іх успрыняцця – у іх рэальнасці няма чалавека. Так і мы не ўспрымаем некаторыя існасці, некаторых істот, што жывуць побач з намі. Нашы продкі здагадваліся, што яны ёсць, і ўвасобілі іх у вобразах ДАМАВІКА, ЛАЗНІКА, КІКІМАРЫ, а таксама ў вобліках духаў прыроды.

Магчыма, яны жывуць у іншых вымярэннях. Тыя, хто гаворыць пра духі локусаў, духі розных месцаў – азёр, гор, рэчак, хат, палацаў, – успрымаюць іх не фізічным зрокам, а неяк інакш. Так што ВАДЗЯНІКА якога-небудзь возера, якіх шмат на Беларусі, нельга лакалізаваць як нейкую істоту, што жыве ў гэтым возеры. Хутчэй, праз возера можна лакалізаваць нейкае месца нашай прасторы, праз якое магчыма ўспрыняць гэтую сутнасць. Сама ж сутнасць – у іншым вымярэнні, якое складае з гэтым возерам адзінае цэлае. У нашым свеце яно праяўляецца праз возера. Але асноўны сэнс такой сутнасці, такой істоты – у іншым вымярэнні. Ёсць, напрыклад, у нашых месцах камяні, якія рухаюцца або растуць. Магчыма, тое, што нам уяўляецца каменем, было часткай, праекцыяй нейкіх іншых сутнасцей і толькі ў такой форме, толькі часткова прысутнічаюць у нашым свеце.

Цікава, што жрацы, вешчуны старажытных рэлігій, шаманы, што прайшлі праз абрад пасвячэння, пачыналі бачыць гэтыя сутнасці (называючы іх духамі) і кантактаваць з імі.

Такім чынам, многія міфалагічныя паняцці, магчыма, маюць рэальную аснову.
Пытанні для замацавання і самакантролю:


  1. Якое значэнне мае Дом у чалавечай культуры?

  2. Як падзяляецца прастора дома?

  3. Якое семантычнае значэнне набываюць дзверы, вокны, комін у доме, інакш кажучы, межы ўнутранага і знешняга?

  4. Прывядзце прыклады асаблівага стаўлення да печы і покуці ў беларускай літаратуры.

  5. Як адлюстравана культура дома і стаўленне да дома ў беларускай літаратуры?

  6. Чым вызначаецца традыцыйная народная архітэктура беларусаў? Як адбіваюцца народныя традыцыі ў сучасным дойлідстве?

  7. Чаму людзі прыдумалі дамавых духаў?

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка