АЎтарскі курс лекцый “славянская міфалогія” Электронная версія




старонка12/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.57 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Лекцыя 14

Тэма 16. Міфалагічныя сістэмы. Міфалогія грэкаў, рымлян, кельтаў, германцаў і іншых народаў Еўропы

План лекцыі:



  1. Міфалогія антычных элінаў (грэкаў) і рымлян.

  2. Міфалогія кельтаў.

  3. Міфалогія германцаў і скандынаваў.


Міфалогія антычных элінаў і рымлян
Даследчыкі мяркуюць, што міфалагічная сістэма грэкаў сфарміравалася

ў барацьбе паміж багінямі матрыярхату, якія ўтварыліся ў выніку распаду ВЯЛІКАЙ БАГІНІ-МАЦІ на асобныя персанажы, і багамі індаеўрапейскіх плямёнаў, якія, заваяваўшы Грэцыю-Гарэцыю, прынеслі з сабою патрыярхальны лад. У выніку атрымалася некалькі пакаленняў багоў, якія мадэлююць сабою розныя прыродныя аб’екты, псіхічныя станы і іншыя катэгорыі паняццяў.

З ХАОСУ ўтварылася ЗЯМЛЯ-ГЕЯ, якія нарадзіла з сябе УРАНА-НЕБА, а ўжо пасля з ім як з мужам нараджала розныя хтанічныя істоты, тыпу ЗМЕЯ-ПІФОНА, а таксама другое пакаленне багоў – 12 ТЫТАНАЎ, што ўвасабляюць сабою першапатэнцыі Космасу. Іх нашчадкі – таксама тытаны (ПРАМЕТЭЙ), акрамя ЗЕЎСА і яго родзічаў – алімпійскіх багоў.

Стаміўшыся нараджаць, ГЕЯ падгаворвае дзяцей нешта зрабіць з бацькам, каб спыніць яго эратызм. ТЫТАН КРОН (ХРОНАС), што ўвасабляе сабою час, раніць бацьку, у выніку чаго той губляе здольнасць да зачацця. З крыві УРАНА, што ўпала ў мора, нарадзілася багіня прыгажосці і кахання – АФРАДЫТА (па-рымску ВЕНЕРА). Пачынаецца ўладарства КРОНА, які разам з жонкай РЭЯЙ (паверхня Зямлі, прастора) нараджае дзяцей і глытае іх (адсюль выраз – “усёпаглынаючы час”). Толькі замест апошняга, ЗЕЎСА, РЭЯ, па парадзе маці ГЕІ, дала мужу камень у пялюшках. ЗЕЎС вырас, перамог бацьку і іншых тытанаў і прымусіў яго вярнуць сваіх братоў і сясцёр. КРОН потым стаў уладаром ЭЛЕЗІУМУ – ВЫРАЮ, а на Зямлі пачалася эра алімпійскіх багоў на чале з ЗЕЎСАМ. Праўда, ЗЕЎС раздзяліў з братамі сферы панавання. ЗЕЎС кіраваў багамі і людзьмі; пад уладай ПАСЕЙДОНА (НЕПТУНА) была водная стыхія; а ў АІДА (ПЛУТОНА) – царства мёртвых. ПАСЕЙДОНУ прысвячаліся коні. Напачатку ён – магутнае божышча: не толькі ўладар вады, але і землятрусаў, і ўраджайнасці зямлі. Мяркуюць, што ў перыяд глыбокай архаікі ён быў больш магутны за ЗЕЎСА, але потым абсалютным уладаром заставаўся толькі ў Атлантыдзе. Страта яго ўплыву ў Грэцыі ўвасоблена ў міфе пра спрэчку з АФІНАЙ, у якой вялікі марскі бог аказаўся пераможаны. Сімвал ПАСЕЙДОНА – трызубец (сёння такі ж – эмблема незалежнай Украіны). У яго было многа дзяцей тыпу ЦЫКЛОПАЎ, каня ПЕГАСА. У АІДА (па-рымску ПЛУТОНА, што азначае “нябачны”) не магло быць дзяцей, але жонка была – ПЕРСЕФОНА. Ён жа – бог багацця. Можна меркаваць, што яго рысы паўтораны ў КАШЧЭІ БЕССМЯРОТНЫМ.

ЗЕЎС (па-рымску ЮПІТЭР) увасабляў сабою стваральны імпульс, разліты ў прыродзе. Гэта божаская воля, якая ўсім кіруе, усё рухае і вядзе свет да пэўнай мэты. Вось чаму ЗЕЎС кахаў многіх багінь, німфаў і смяротных жанчын: праз свае, кажучы па-сучаснаму, гены ён распаўсюджваў гармонію і парадак у прыродзе.

АФРАДЫТА (“народжаная з пены”) была тытанідай і ў той жа час – алімпійскай багіняй. Яна нарадзілася непасрэдна ад УРАНА і прыходзілася нават ЗЕЎСУ цёткай. Можна лічыць, што яна найбольш захавала рысы першапачатковай ВЯЛІКАЙ БАГІНІ-МАЦІ. Праўда, пазнейшыя грэкі прыніжалі значэнне АФРАДЫТЫ, магутнай міжземнаморскай багіні. Яе мужам быў ГЕФЕСТ, найбольш вядомыя каханыя – МАРС і АДОНІС, дзеці: ЭРОТ, ПРЫАП, ЭНЕЙ і іншыя.

ГЕРА (ЮНОНА) – сястра і адначасова жонка ЗЕЎСА. Яна доўга не згаджалася ёю стаць. Урэшце ён перакінуўся птушкай, якая належала ГЕРЫ, – зязюляй. ГЕРА ўзяла яе на рукі, а пасля ўжо не змагла вырвацца з абдымкаў ЗЕЎСА, што прыняў свой сапраўдны воблік. На іх вяселле ўсе багі прыслалі свае дары. Бабуля ГЕЯ, напрыклад, падарыла дрэва з залатымі яблыкамі, якія пасля сцераглі ГЕСПЕРЫДЫ (ПЛЕЯДЫ) на краі свету. Сваю шлюбную ноч маладыя правялі на востраве Самас, і яна цягнулася 300 гадоў. ГЕРА часта купалася тут ў чароўнай крыніцы Кане, пасля чаго да яе вярталася цнатлівасць. Была багіняй сям’і і мацярынства, але з ЗЕЎСАМ яны жылі дрэнна з-за яго частых здрадаў. Мяркуюць, што ГЕРА – мясцовая вялікая багіня, культ якой быў пераможаны культам ЗЕЎСА, прынесеным індаеўрапейцамі. ГЕРА вечна праследвала каханак мужа – ІО, ЛЕТА, СЯМЕЛУ. Я мяркую, што “герамі” называлі і жрыцаў, якія праводзілі ініцыяцыю, вось чаму ГЕРАКЛ, імя якога – ад Геры, гэта той, хто прайшоў ініцыяцыю (12 подзвігаў). У ЗЕЎСА і ГЕРЫ былі дзеці, тры з якіх – алімпійскія багі: АРЭС, ГЕФЕСТ і ГЕБА.

АРЭС (МАРС) – бог вайны, жорсткі і грубы. Яму прысвечана планета Марс, бо яна чырванаватая – колеру крыві. У Марса спадарожнікі – Фобас і Дэймас: гэта яго дзеці ад ВЕНЕРЫ (яшчэ ў іх была агульная дачка ГАРМОНІЯ). АРЭС увасабляе ўсе канфлікты і перашкоды, што сустракаюцца нам у жыцці, усе нашы баі, перамогі і паражэнні. Ён увасабляе і палкасць, ярасць душы, таму да яго часткова падобны славянскі ЯРЫЛА.

ГЕФЕСТ (ВУЛКАН) – муж АФРАДЫТЫ. Калі ён нарадзіўся вельмі слабенькім і непрыгожым, ГЕРА, незадаволеная сынам, скінула яго з АЛІМПА, але ЗЕЎС пашкадаваў і вярнуў; праўда, ГЕФЕСТ застаўся кульгавы. Бог увасабляў сабою фізічную працу, творчасць, але найперш быў богам кавалёў. Адказваў за агонь, за розныя рамёслы. Рабіў для багоў палацы, залатыя калясніцы і іншыя чароўныя рэчы. Яго творы валодалі цудоўнай сілай. Калі курыліся вулканы – Везувій і Этна, людзі думалі, што там, пад зямлёю, у сваёй майстэрні працуе ВУЛКАН. Паколькі ён пастаянна быў заняты, то за жонкай не сачыў, толькі аднойчы злавіў прама на ложку ВЕНЕРУ і МАРСА ў залатую сетку, якая ўвасабляе, як я мяркую, мараль, законы этыкі.

ГЕБА – дачка ЗЕЎСА і ГЕРЫ – багіня юнацтва. На АЛІМПЕ падчас балявання яна выконвала ролю падавальшчыцы. Урэшце зрабілася нябеснай жонкай ГЕРАКЛА, узятага на неба. Іх шлюб – злучэнне маладосці і гераізму. ГЕБА дае душы юнацкі запал, сімвалізуе вечны пошук, імкненне ісці далей. Яна ж увасабляе меру, залатую сярэдзіну. У міфах сустракаецца мала.

ГЕРМЕС (МЕРКУРЫЙ) – сын ЗЕЎСА і тытаніды МАЙІ, дачкі тытана АТЛАНТА, што трымаў на плячах нябесную сферу. ГЕРМЕС адказваў за любы рух, перамяшчэнне, таму апекаваў купцоў, падарожнікаў. Ён жа – вынаходнік астраноміі, матэматыкі, музыкі, кулачнага бою, архітэктуры, усіх гульняў. З яго дапамогай аказваўся магчымы рух па Касмічнай Восі – ён суправаджаў душы нябожчыкаў у Аід.

АФІНА (МІНЕЎРА) – любімая дачка ЗЕЎСА. Паводле адной версіі, нарадзілася ад першай законнай жонкі ЗЕЎСА тытаніды МЕТЫДЫ, што ўвасабляла розум, думку; паводле іншай – нарадзілася без маці, непасрэдна з галавы ЗЕЎСА. Гэта таксама азначала перамогу патрыярхату над матрыярхатам. Лічылася багіняй ваяўнічай, але зусім не такой, як МАРС, а хутчэй гуманнай, абаронцай Айчыны. Увогуле яе ваяўнічыя функцыі ў класічны перыяд адыйшлі на задні план, а на першы выйшлі функцыі культурныя. Гэта мудрасць, увасобленая ў дзеянні, у цывілізацыйныя дасягненні, здольнасць усё аналізаваць і рабіць правільны выбар. Калі мы ясна бачым тое, што для іншых незразумела, значыць у нас у душы пасялілася АФІНА: мудры чалавек заўсёды бачыць сутнасць з’явы. Птушкай АФІНЫ была сава, ёй жа прысвячалася змяя, а з дрэваў – вярба (іва). У гонар багіні быў пабудаваны самы вялікі помнік эпохі Антычнасці – афінскі Акропаль: цэлы комплекс на гары, дзе асабліва вылучаўся храм Парфенон, прысвечаны АФІНЕ ПАРФЕНАС, што значыць “цнатлівай”. Імем Афіны названа і сталіца Грэцыі. А Мінеўрай лісліва называлі рускую імператрыцу Екацярыну ІІ.

ДЗЕМЕТРА (ЦЭРЭРА) – сястра ЗЕЎСА, ГЕРЫ, ПАСЕЙДОНА, АІДА – вялікая багіня ўрадлівасці, расліннасці, земляробства. Багіня вельмі старажытныя і надзвычай важная: ёй прысвячаліся самыя вядомыя ў Грэцыі Элеўсінскія містэрыі, у якіх было шмат таямнічага. Яе дачка ад ЗЕЎСА – ПЕРСЕФОНА, жонка АІДА, – яна знаходзіцца паміж небам і зямлёю, і таму іх узаемна ўзбагачае, увасабляе змену пор года ў выглядзе зерня, расліны. Яна ж сімвалізуе натуральныя, але загадкавыя сілы душы, якія трапілі ў палон цёмнага царства АІДА.

ГЕСЦІЯ (ВЕСТА) – таксама сястра ЗЕЎСА, ГЕРЫ і інш. Праслаўленая тым, што адзіная з алімпійскіх багіняў ні разу не ваявала і ні з кім не спрачалася – выключна міралюбівая, мяккая, добрая. Акрамя таго, як АФІНА і АРТЭМІДА, яна ніколі не адказвала на заляцанні багоў, заставалася цнатлівая. Урэшце яна саступіла сваё месца на Алімпе богу ДЫЯНІСУ, а сама спусцілася на зямлю. У міфах згадваецца рэдка, але ў імперскім Рыме стала самай важнай багіняй. Яе жрыцы-весталкі прымалі значны ўдзел у палітычным жыцці краіны. Багіня была гарантам стабільнасці грамадства.

АПАЛОН (ФЕБ) і АРТЭМІДА (ДЫЯНА) – дзеці ЗЕЎСА ад паўночнай багіні ЛЕТА (ЛАТОНЫ). ГЕРА пракляла яе і наслала змея ПІФОНА. АПАЛОН, нарадзіўшыся, забіў ПІФОНА, закапаў яго і заснаваў на гэтым месцы Дэльфійскі храм, які часта згадваецца ў творах антычнай літаратуры. АПАЛОН – бог розуму, гармоніі, парадку, сацыяльных зносін. Ён жа – бог СОНЦА і ў гэтай сваёй функцыі замяніў сабою архаічнага ГЕЛІЯСА. У Грэцыі эпохі элінізму стаў увогуле галоўным богам, адцясніўшы на другі план нават свайго бацьку ЗЕЎСА. Ён жа адказваў за мастацтва, кіраваў сваімі сёстрамі – МУЗАМІ, з якімі вадзіў карагоды (карагод прысвечаны Сонцу) на гары Парнас. АПАЛОН – сімвал перамогі над сабою, аб’яднання рацыянальнага і ірацыянальнага, свяшчэннага і звычайнага. Гэта агонь духоўнасці, сімвал гармоніі, цэласнасці.

АРТЭМІДА (ДЫЯНА) нарадзілася за некалькі хвілін да нараджэння брата і дапамагала маці падчас родаў. Яна і надалей дапамагала парадзіхам, апекавала ўсіх дзяцей і млекакормячых жывёл, хоць сама заставалася цнатлівая і нашчадкаў не мела. Яна ж апекавала ўсе татэмныя кланы, што гаворыць пра яе выключную архаічнасць. Любіла паляваць. АРТЭМІДА кіруе развіццём у чалавеку здольнасці знішчаць у сабе ўсё коснае, аджыўшае, інстынктыўнае. Кожны яе вучань – паляўнічы, што палюе на ўласныя недахопы.

ДЫЯНІС (ВАКХ) – бог, які даволі позна быў уключаны ў кола алімпійскіх багоў. Як я гаварыла раней, ДЫЯНІС – двойчынароджаны, ён паміраў і адраджаўся. Падобна яму, кожны чалавек здольны ўваскрэснуць і ўзняцца на Алімп, але толькі пасля сыходжання ў падземны свет, інакш кажучы, дасягнуць Раю пасля пакут. Міф пра ДЫЯНІСА распавядае пра таямнічую сувязь паміж смяротным і несмяротным пачаткамі ў чалавеку.

Усяго алімпійскіх багоў было 12 – лічба зусім невыпадковая, сакральная. Безумоўна, існавалі і іншыя багі (з іх, напрыклад, вельмі папулярны ў народзе быў бог ПАН), духі і божышчы, але алімпійскія – найбольш важныя і найчасцей згадваюцца ў творах мастацкай літаратуры.



Міфалогія кельтаў
Амаль уся Заходняя Еўропа была захоплена кельтамі яшчэ ў ІІ тыс.да н.э. Свет кельтаў у многім таямнічы для вучоных, хоць пра іх пісалі шмат якія антычныя аўтары. Прарадзіма кельтаў – хутчэй за ўсё поўдзень Урала, Цэнтральная Азія.

Усюды, дзе з’яўляліся кельты, яны ўзводзілі паселішчы і ўмацаваныя сядзібы арыстакратыі, якія называліся вікамі, а на ўзвышшах будавалі капішчы. Шырокай была сетка дарог, што аб’ядноўвала правінцыі. На перакрыжаваннях сухапутных і рачных дарог – рынкі. Кельты былі цудоўнымі металургамі. Пазней рымляне і германцы ў многім выкарысталі дасягненні кельтаў.

Спачатку кельты былі ваярамі, а пасля, асеўшы на зямлі, сталі надзвычай клапаціцца пра свой дабрабыт і пазбягалі боек з агрэсіўнымі суседзямі. У выніку рымляне і германцы выцеснілі іх. Кельты перамясціліся ў Ірландыю, Уэльс, Шатландыю і на паўвостраў Брэтань на захадзе Францыі. Выключнае значэнне мелі ў кельтаў жрацы друіды.

Духоўны набытак кельтаў убірае некалькі пластоў, як і кожная міфалагічная сістэма. Асабліва добра захаваліся паданні кельтаў Брытанскага архіпелага – лічба песен-саг (фактычна міфаў) даходзіць да 161. Некаторыя даследчыкі называюць і больш. Яны былі запісаны ў Х-ХІ стст. і таму захаваліся.

Галоўнае ў міфалогіі кельтаў – анімізм, абагаўленне прыроды, вера, што Прырода можа гаварыць з чалавекам. Вобраз гаворачай Прыроды паўтараецца ва ўсіх творах фальклору. Самі кельты гутарылі з Прыродай мовай магіі. Свяшчэнныя істоты ў кельтаў – бык, вяпрук, сокал, рыбы.

Мадэль свету кельтаў: у цэнтры Свяшчэннае Дрэва пад назвай Да Дэрга (корань “дрэ”). Каля яго – Крыніца Божай Мудрасці. Тут плавае ласось мудрасці. На захадзе, пасярод акіяна, што акружае зямлю, знаходзяцца Астравы Блажэнных. Там спыніўся час і пануе вечная маладосць. Кіруе раем ТРЭН.

Кельты лічылі ваду першаасновай і вытокам усяго існага. Большасць рэчак Заходняй Еўропы маюць у аснове імёны кельцкіх багіняў, што звязаны з урадлівасцю.

Ёсць паданні пра сутыкненне свету багоў і людзей са светам падземных дэманаў, якое адбываецца на памежжы старога і новага года. Дэманы разбураюць боскую гармонію свету. У агні і багі, і свет гінуць. Але кожны раз адраджаюцца наноў. Новы год адзначаўся ў апошні дзень кастрычніка – адсюль еўрапейскае свята Хелоўэн, якое прыйшло і да нас.

Асноўная група кельцкіх багоў называлася: ПЛЯМЁНЫ БАГІНІ ДАНУ. Яны ж выступаюць як чацвёртая хваля заваявання Ірландыі. Пятая хваля – СЫНЫ МІЛЯ, якія перамаглі багоў ДАНУ. Апошнія пасяліліся пад курганамі Ірландыі. ДАНУ (ДОН) – Маці багоў, ВЯЛІКАЯ БАГІНЯ ЗЯМЛЯ. Муж яе – бог БЕЛ, падобны да беларускага БЕЛАБОГА. Свята яго – 1 мая. Валійцы свае найбольш вядомыя дынастыі ўзводзяць да багіні ДОН і да яе дзяцей. З іх найбольш вядомы ДАГДА (ДАЖБОГ) – бог Сонца і ведаў. Іншыя багі, дзеці ДАНУ наступныя:

ЕЗУС – больш за іншых звязаны з Сусветным Дрэвам. Усе ахвяры, што яму прыносяць, вешаюць на дрэве. У адной руцэ трымае сякеру ці серп, у другой – дрэва. Належыў яму бык як жывёла, найбольш звязаная з Небам. ТАРАНІС – кельцкі бог-грымотнік. У адной руцэ трымаў калясо, у другой – палку, што ўвасабляла маланку і нябесны агонь. Захаваліся калоны ў Брэтані, наверсе якіх ТАРАНІС працінае кап’ём змеепадобную істоту, значыць, ён – змеяборца. Слова “таран” у валійцаў і брэтонцаў і сёння азначае “гром”.

ЛУГ – бог святла, блізкі да Сонца. Прадстаўлены прыгожым маладым ваяром. Падобны да ЯРЫЛЫ. Нямала паселішчаў уключаюць яго імя: назвы гарадоў Ліён, Лан, Лэйден, Лугана азначаюць “крэпасць Луга”. Можа быць, нават Лондан абавязаны ЛУГУ. ЛУГА ўшаноўвалі штогод 1 жніўня. Сагі распавядаюць, што зброяй ЛУГА з’яўляецца магічнае кап’ё племені багіні ДАНУ. Большасць сагаў прысвечаны сыну ЛУГА – эпічнаму герою КУХУЛІНУ. Прайшоўшы праз стагоддзі, ЛУГ ператварыўся ў маленькага гнома, што хавае ў зямлю скарбы.

ЭПОНА – багіня-апякунка коней. Яна часта паказана верхам на кані. Рымскія коннікі былі зачараваны абаяннем кельцкай багіні, і ў іх асяроддзі шырока распаўсюдзіліся выявы ЭПОНЫ. На мелавай паверхні раўніны ў Англіі – агромністая выява каня: можа быць, гэта адлюстраванне ЭПОНЫ. Яна ж разумелася як багіня ўрадлівасці.

БРЫГІТА, дачка бога СОНЦА ДАГДЫ, маці медыцыны, дапамагала падчас родаў. Уяўлялі яе птушкай з чалавечай галавой. Гэта вельмі старажытная і аўтарытэтная багіня, якая ў хрысціянстве стала Святой Брыгітай. Свята яе – 1 лютага. У эпоху рымскага панавання яе пачалі набліжаць да АФІНЫ-МІНЕЎРЫ.

МАНАВІДАН – бог мора і ўладар іншасвету, які называўся Востравам Яблык (АВАЛОНАМ) (як і сад ГЕСПЕРЫД). Яго жонка пакахала КУХУЛІНА, але ўрэшце засталася з мужам. Ён – адзін з продкаў легендарнага КАРАЛЯ АРТУРА. У раннім Сярэднявеччы ператварыўся ў караля Марка, аднаго з герояў эпасу пра Трыстана і Ізоту.

МАРГАНА – уладарка Авалона, багіня зімы, смерці, цемры. Менавіта яна як зводная сястра караля АРТУРА пераносіць яго смяротна параненае цела на гэты востраў. Цыкл міфаў пра АРТУРА – найбольш вядомы кельцкі эпас, які шырока эксплуатуецца сёння ў літаратуры фэнтэзі і ў кіно.
Міфалогія германцаў
Вытокі духоўнага свету германцаў варта шукаць на раўніне цэнтра Еўразіі – ад Карпат да Алтая, пры гэтым неабходна ўлічваць гарадскую цывілізацыю поўдня Сярэдняй Азіі, Пярэдняй і Малой Азіі V-ІІ тыс.да н.э. На мяжы ІІІ-ІІ тыс.да н.э. сфарміравалася археалагічная культура “шнуровой керамікі”, якая мела дачыненне да складвання не толькі германскага, але і прабалцкага, і пракельцкага, і праславянскага светаў – гэта адзіная культура.

Месца крышталізацыі прагерманскага свету, магчыма, Скандынавія, і менавіта яе натуральная ізаляванасць ад кантынента аказалася падставай для яркай своеасаблівасці германскай міфалогіі, культуры, усяго ладу матэрыяльнага і духоўнага быцця. У сярэдзіне ІІ тыс.да н.э. прагерманцы пачалі адваротны рух з поўначы на поўдзень і ўсход, адціскаючы кельтаў, славян, а пазней і лацінян-рымлян.

У ХІІІ ст. паўночна-германскія сагі сабраў Сноры Стурлусан. У іх гаворыцца пра свет, утвораны са спалучэння вады, агню і холаду. Хаос ператварыўся ў арганізаваны Космас. Раней за багоў узніклі веліканы. Адзін з іх – ІМІР – быў народжаны ў выніку астывання падземнай вады. Ад велікана БУРЫ нарадзіліся багі, якія з вады паднялі зямлю і з дрэва зрабілі людзей, удыхнуўшы ў іх жыццё. Падняты востраў пасярод акіяну называецца МІДГАРД. Пасярод яго расце Свяшчэннае Дрэва ІГДРАСІЛЬ. Брат і сястра СОЛЬ і МАНІ (СОНЦА і ПОЎНЯ) пачалі днём і ноччу асвятляць свет. Старэйшы з сыноў БУРЫ – БОР (магчыма, ад яго паўночная краіна ў грэкаў называлася ГІПЕРБАРЭЯЙ, а паўночны вецер БАРЭЕМ). Большасць багоў – сыны БОРА. З іх найбольш вядомы – я яго неаднаразова згадвала – ОДЗІН. Ён мае мноства імёнаў або эпітэтаў да імені: ІГ, ХАР, ВАТАН. ОДЗІНУ належаць вораны і ваўкі, а таксама конь СЛЕПНІР з васьмю нагамі. Яму служаць і ваяўнічыя дзяўчыны ВАЛЬКІРЫІ. Жанаты ён з багіняй ФРЫГ.

ОДЗІН цесна звязаны з Сусветным Дрэвам. Сама назва ясеня Ігдрасіль азначае “Конь Іга”. Каб здабыць руны, што знаходзяцца на свяшчэнным дрэве, ОДЗІН праходзіць надзвычай складаную ініцыяцыю: сам сябе працінае кап’ём і дзевяць дзён вісіць на ясені. За такое ахвяраванне ён атрымоўвае права напіцца са свяшчэннай крыніцы, што цячэ з-пад каранёў Ігдрасіля і атрымоўвае Руны, у якіх заключана ўся мудрасць свету. Германцы доўга знаходзіліся ў ізаляцыі, таму ў іх вельмі добра захаваліся агульныя індаеўрапейскія ўяўленні пра Касмічнае Дрэва. ОДЗІН у асяродку веліканаў здабыў мёд паэзіі, таму ён з’яўляецца богам паэзіі і апекуном паэтаў-скальдаў. Валодае ён таксама магіяй і чараўніцтвам. Аднойчы ён падарожнічаў у ХЕЛЬ – царства памерлых. Імя ОДЗІНА сустракаецца ў многіх назвах рэк, азёр і гор Скандынавіі.

Калі германцы перайшлі жыць на кантынент, ОДЗІН пачаў называцца ВАТАНАМ або ВАДАНАМ (можа, адсюль “вада”?), а яго жонка – ФРЭЯЙ (адсюль слова “фраў”). Шматлікія надпісы з імёнамі Одзіна і Ватана датуюцца VІ-VІІІ стст.

Усе каралі англасаксаў свой род узводзяць да ОДЗІНА-ВАТАНА. Дацкі каралеўскі род Скьёльдунгаў узыходзіць да СКЬЁЛДА, сына ОДЗІНА. ОДЗІН таксама – першапродак легендарнага каралеўскага рода Вёльсунгаў, да якога належыць герой “Эпаса пра Нібелунгаў” СІГУРД. Саксон Граматык у ХІІІ ст. пісаў, што Одзін – рэальна існуючы старажытны кароль, які быў абагоўлены. Сёння даследчыкі зноў вярнуліся да гэтай думкі. Менавіта Одзін вывеў першагерманцаў з раёна ракі Дон і прывёў у Скандынавію. У позніх германскіх паданнях ОДЗІН стаіць на чале Дзікага палявання: ён узначальвае душы памерлых. Магчыма, гэта легенда стала штуршком для задумы нашым Уладзімірам Караткевічам вядомай аповесці “Дзікае паляванне караля Стаха”.

ФРЫГ-ФРЭЯ – жонка ОДЗІНА, багіня кахання і шлюбу, сямейнага ачага, блізкая да славянскай ЛАДЫ. “Фрыг” на старажытнанямецкай мове – “каханая”.

ТОР – сын ОДЗІНА і ЁРД-ЗЯМЛІ. Ён аналаг нашаму ПЕРУНУ – бог-грымотнік. Яму адпавядае дзень чацвер, дуб, молат (“молат” меў той жа корань, што і “маланка”). Калясніцу ТОРА возяць два казлы. Ён іх пастаянна спажывае ў ежу, але яны чароўным чынам уваскрасаюць. ТОР вартуе МІДГАРД – зямлю людзей і абараняе АСГАРД – нябеснае паселішча багоў. Сёння вядома, што Асгард быў рэальным горадам, які стаяў пасярод старажытнай прарадзімы германцаў у Сярэдняй Азіі, – яго раскапалі.

Скальды, паэты германцаў, любілі спяваць, як ТОР лавіў рыбу, а вылавіў СУСВЕТНАГА ЗМЕЯ, што жыў у глыбіні акіяна. ТОР з ім паб’ецца апошнім боем перад канцом свету: Бог заб’е ЗМЕЯ, але, прайшоўшы дзесяць крокаў, памрэ з-за атрутных укусаў.

ТОР галоўным чынам падарожнічае на ўсход, у краіну веліканаў. У яго ёсць пояс сілы, цудоўныя пальчаткі і чароўная палка. Пра ТОРА захавалася шмат розных паданняў. Яго жонка – багіня СІЎ з залатымі валасамі, што ўказвае на яе сонечнае паходжанне. Аднойчы брат-блізнец ОДЗІНА ЛОКІ абстрыг ёй валасы. ТОР загадаў карлам выкаваць ёй новыя валасы, якія тут жа да яе галавы прыраслі. Валасы СІЎ увасабляюць у Скандынавіі ўрадлівасць.

ВАЛЬКІРЫІ – жаночыя божышчы, якія даруюць перамогу і пагібель у баі. Загінуўшых герояў яны забіраюць у ВАЛЬХАЛУ – нябесны рай. Там ваяры балююць, п’юць малако цудоўнай казы і пастаянна ядуць мяса дзіка. ВАЛЬКІРЫІ прыслужваюць за сталом. Яны блізкія да багінь лёсу.

У германцаў былі розныя дынастыі багоў – АСЫ і ВАНЫ. АСЫ паходзяць ад веліканаў. Вайной АСАЎ і ВАНАЎ закончыўся Залаты век. Краіна ВАНАЎ, згодна сагам, – ніжняе цячэнне Дона. ВАНАМ сагі прыпісваюць інцэст з сёстрамі, чараўніцтва, прароцкі дар. З іх найбольш вядомы бог НЬЁРД, бацька ФРЭІ, жонкі ОДЗІНА. НЬЁРД – уладар над морам, ветрам і агнём, апякун мараходства, рыбалоўства і палявання. Пасля заканчэння вайны АСАЎ і ВАНАЎ НЬЁРД пайшоў у заложнікі да АСАЎ. Перад канцом свету НЬЁРД вернецца да ВАНАЎ. Хутчэй за ўсё АСЫ – гістарычныя персанажы, пазней абагоўленыя.

Сярод АСАЎ не менш вядомы, чым ОДЗІН, яго брат-блізнец ЛОКІ. Гэта трыксцер – ён хітры, каварны, вечна шкодзіць іншым багам. АД ЛОКІ веліканша АНГРБОДА нарадзіла велізарнага ваўка ФЕНРЫРА, што гоніцца за сонцам і глытае яго кожную ноч, а таксама СУСВЕТНАГА ЗМЕЯ і іншых пачвар. ОДЗІН стварыў усё добрае, а ЛОКІ – усё дрэннае. Урэшце багі страцілі цярпенне, злавілі ЛОКІ і прыкавалі яго да трох камянёў. Быць яму ў такім становішчы да канца свету. А тады ЛОКІ прывядзе ў Хель карабель мёртвых, якія будуць біцца з багамі. Яго сын воўк ФЕНРЫР таксама прыкаваны, але перад канцом свету парве ланцуг і праглыне ОДЗІНА.

Такім чынам, для германска-скандынаўскай міфалогіі ў многім характэрны эсхаталагічныя матывы (матывы, звязаныя з канцом свету). У той жа час гэта міфалогія, якая адлюстравала нейкія сапраўдныя гістарычныя падзеі, звязаныя з перасоўваннем па Еўразіі індаеўрапейскіх плямёнаў.


Міфалогія балтаў
Продкі сучасных балтаў – у многім аўтахтоны Еўропы, якія перамяшаліся з індаеўрапейскімі плямёнамі, што прыйшлі на тэрыторыю паўночнага усходу Еўропы не пазней ІІІ тыс.да н.э. Пазней на іх зямлю не было эпахальных нашэсцяў, таму балцкая міфалогія захавала першасныя індаеўрапейскія ўяўленні.

Асноўныя багі:

ДЫЯВАС – уладар нябёсаў і зямлі. Ад НЕБА-КАРОВЫ ён нарадзіў блізнят – брата і сястру, якія ўвасаблялі ўрадлівасць і земляробства (як у Месапатаміі ІШТАР і ТАМУЗ). Пазней паданне пра інцэст брата і сястры было заменена на міф пра двух братоў-блізнят і іх сястру СОНЦА-САЎЛЕ. МЕНУ – бог МЕСЯЦ, муж САЎЛЕ, зоркі – іх дзеці, акрамя ранішняй зоркі АЎШРЫ-Венеры – дачкі САЎЛЕ і ПЯРКУНАСА.

САТВАРАС – бог-стваральнік, але ясна, што працаваў ён разам з ДЫЯВАСАМ. САТВАРАС – стваральнік толькі свойскай жывёлы і яе апякун. Яму прыносяць у ахвяру белых пеўняў.

ПЯРКУНАС – старажытны бог маланак, навальніцы, даравальнік дажджу, апякун ваяроў; змагаецца з ВЯЛНІСАМ. У адной руцэ бог-грымотнік трымае казла, у другой – сякеру. Імчыць па небе на вогненай калясніцы, жыве на высокай гары (Сусветнай Гары) з размешчаным на ёй Дубам (Сусветным Дрэвам).

ЛІГА – бог радасці і летняга сонцавароту (у нас КУПАЛА).

ВЕЙПОНС – бог вятроў, які ўяўляўся ў вобліку чалавека з крыламі за спіною і з двума тварамі.

УСІНЬШ – сын ДЫЯВАСА, блізкі да ЯРЫЛЫ, бо вяртаецца на зямлю кожную вясну, апякуе коней; ён звязаны з расою, з мёдам і з півам.

ЛАЙМА, дачка ДЫЯВАСА, багіня лёсу і шчасця, апякунка роду, дапамагае дзяўчатам у выбары жаніхоў, арганізоўвае вяселлі, аберагае цяжарных; блізкая да славянскай ЛАДЫ.

ЖЭМІНА – багіня Зямлі. Ёй ахвяруюць хлеб, кладучы яго ў баразну і выліваючы туды піва.

ВЯЛНІС (ВЕЛС) – бог свойскай жывёлы і падземнага свету, супраціўнік ПЯРКУНАСА, ад якога хаваецца, перакідваючыся ў карову, кошку, сабаку, свінню, казла, шчупака, часам і ў чалавека, і хаваецца за камянямі, дрэвамі, куды пасылае свае стрэлы-маланкі ПЯРКУНАС. Перамога апошняга над падземным богам – гэта навальніца, дождж, у выніку якога вызваляецца насенне, што трымаў ВЯЛНІС пад зямлёю, і падымаецца над паверхняй зямлі, прарастае. Балты верылі, што ВЕЛС пасе душы памерлых і таму прыносілі яму багатыя ахвяры. Рай балты разумелі як пашу. ВЕЛСУ быў прысвечаны месяц кастрычнік.

Як бачым, існуюць шматлікія моўныя і міфалагічныя паралелі паміж культурай кельтаў, балтаў і славянаў, а таксама германцаў. Археалагічная культура ”шнуровой керамікі” з’яўляецца агульнай для гэтых этнічных сем’яў. Веданне культуры суседніх з беларусамі народаў у многім дапамагае зразумець духоўны набытак нашых далёкіх продкаў, рэканструяваць іх міфалагічную спадчыну.

Пытанні для замацавання і самакантролю:
1.Што ўвасаблялі багі Антычнай Грэцыі і Рыма? Якое філасофскае напаўненне гэтых вобразаў?

2.У якіх творах антычнай літаратуры сустракаюцца багі як персанажы?

3.Што вы ведаеце пра раслінны каляндар друідаў?

4.Чым блізкія багі кельтаў да славянскіх багоў?

5.Вызначце рысы падабенства паміж германскімі, балцкімі і славянскімі багамі. Чым абумоўлена такое падабенства?

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка