АЎтарскі курс лекцый “славянская міфалогія” Электронная версія




старонка11/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.57 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Лекцыя 13

Тэма 15. Структура свету ў славянаў. Прапантэон і пантэон
План лекцыі:

  1. Філасофскае разуменне язычніцкіх багоў.

  2. Прапантэон індаеўрапейцаў.

  3. Вярхоўныя багі славян.

З таго часу, як існуюць монатэістычныя рэлігіі (іудаізм, хрысціянства, іслам), яны змагаюцца з рэлігіяй політэістычнай, што носіць назву язычніцтва, або першабытнай міфалогіі. За стагоддзі чалавецтва звыклася, як са своеасаблівай аксіёмай, з непрымірымасцю, несумяшчальнасцю монатэізму і шматбожжа. Яшчэ ў першыя стагоддзі нашай эры, не маючы дастатковых падстаў для агульнага адмаўлення антычных багоў, царква атаясамлівала іх з дэманамі і бесамі, згаданымі ў семітычных кананізаваных тэкстах. Пры гэтым ігнараваўся характар гэтых багоў, ім адвольна прыпісваліся негатыўныя або залішне антрапаморфныя рысы. Між тым прызнанне сапраўднасці быцця прыродных іерархій зусім не прыніжае адзінства Бога-Творцы, вытоку Сусветнага Існага.

У супрацьстаянні монатэізму і політэізму, якое не зжыта і сёння, праявіўся тыповы выпадак адрознення рэлігій па гарызанталі: не адмаўляючы адна адну па сутнасці, не сутыкаючыся адна з адной у бязмежным духоўным космасе, розныя рэлігіі гавораць пра рознае – пра розныя, так бы мовіць, духоўныя краіны. Чалавечая абмежаванасць тлумачыць гэта антаганізмам вераванняў, аб’яўляе адно вучэнне сапраўдным, а іншыя – ілжывымі. Ісціна, відаць, у тым, што Бог адзін, але багоў многа; як заўсёды, мова мудра ўсё ставіць на свае месцы: напісанне слова “бог” то з вялікай, то з малой літары дастаткова ясна гаворыць пра розны змест, што ўкладваецца ў гэта паняцце ў абодвух выпадках. Безумоўна, можна замяніць язычніцкае “багі” на іншыя тэрміны, напрыклад, “вялікія духі” або “прыродныя іерархіі”, але ад гэтага нічога не зменіцца, таму пакінем традыцыйную тэрміналогію. Больш за тое, не толькі політэізм, але і анімізм, і татэмізм не вычэрпаваюцца цьмянымі, выпадковымі, суб’ектыўнымі вобразамі, што ўзніклі ў свядомасці першабытнага чалавека: трансфізічная рэальнасць стаіць і за імі. Сапраўдны Бог ніколі не пакідаў чалавецтва ва ўладзе выключна фантомаў і ілюзій, без усялякай магчымасці сутыкнуцца з Вышэйшай Рэальнасцю. І старажытныя людзі таксама, як і прававерныя хрысціяне, перажывалі нешта духоўнае, ва ўсялякім разе, іншаматэрыяльнае; і яны датыкаліся да нечага адрознага ад фізічнага свету ды ўласных фантасмагорый. Сёння, у пачатку ІІІ тысячагоддзя, на парозе працэсу глабалізацыі, узнікае неабходнасць уліку шматтысячагадовага вопыту эвалюцыі рэлігіі, бо бачанне ўсяго ланцугу рэлігійна-гістарычнага развіцця, бясспрэчна, садзейнічае лепшаму разуменню намі, людзьмі, уласнай прыроды, сваёй расавай і нацыянальнай сутнасці. У дадзеным выпадку веды будуць умацоўваць і веру, што так неабходна ў нашым амаральным, бездухоўным свеце. Ды проста без веры сёння не выжыць! Не выжыць і без экалагічнай свядомасці, а яе фарміраванню, як ні парадаксальна, якраз садзейнічае міфалагічнае мысленне, бо яно спрадвек гаворыць пра стасункі чалавека і прыроды на ўсім працягу іх існавання.

Каб любіць прыроду, неабходна адушавіць яе, а гэта немагчыма без веры ў язычніцкіх багоў. Пры гэтым важна ўсведамляць, што хрысціянства і язычніцкі політэізм не супярэчаць адно другому, таму што вопыт хрысціянства і вопыт язычніцтва адрозніваюцца па гарызанталі: яны – пра рознае. Язычніцтва – Нацыянальны Міф, гэта аспект сусветнага рэлігійнага Адкрыцця, звернуты да народа беларускага і толькі да яго. Гэта асэнсаванне духоўнай, лепш сказаць, трансфізічнай рэальнасці, што праяўляецца ў нашай (толькі нашай) гісторыі ды культуры. Багі беларускага (шырэй – усходнеславянскага пантэону) – умоўныя вобразы прыродны з’яў, стыхій, іерархій.

Можна падыходзіць да гэтага пытання і больш па-філасофску, больш глыбока. Вядомы пісьменнік-містык ХХ ст. Данііл Андрэеў (сын рускага пісьменніка Сярэбранага веку Леаніда Андрэева) у сваёй знакамітай “Ружы Свету” ўпершыню ўвёў паняцце эгрэгор, якое прыжылося ў сучаснай міфалагічнай навуцы, больш за тое, знаходзіць пацвярджэнне ў новых напрамках фізікі, напрыклад, эніялогіі – тэорыі тонкіх энергій, а таксама ў псіхалогіі, сацыялогіі. Эгрэгор (пад гэтым паняццем мы разумеем Нацыянальны Міф) – асэнсаванне народам у асобах яго найбольш творчых прадстаўнікоў нейкай іншай рэальнасці, якая стаіць над этнасам, кіруе ім, але ў якую ён і сам уваходзіць, якую стварае, у якой – карані яго лёсу. Эгрэгор, на думку Д.Андрэева, праяўляецца праз снабачанні, інтуіцыю, мастацкія вобразы, рэлігійнае сузіранне. Гэта не адно калектыўнае несвядомае, якое К.Г. Юнг вызначыў пад назвай архетыпы, інакш кажучы, генетычную прапамяць, але і нейкае энергетычнае поле, што знаходзіцца не толькі ўнутры чалавека, а і па-за ім.

Да язычніцкага пантэону мы падыходзім з пункту гледжання сучасных навуковых уяўленняў. Безумоўна, багоў як такіх у сапраўднасці няма. Але існуюць эгрэгоры – псіхапалі, астральна-ментальныя ўтварэнні, якія ўяўляюць сабою як бы кангламераты падобных адна на адну чалавечых думак. Менавіта сфарміраванае псіхаполе робіцца сілаю, якую людзі ўспрымаюць як бога. Вобраз язычніцкага бога – гэта злучэнне рэальнай прыроднай стыхіі і выкіду масавай разумовай энергіі, якая выклікана рэакцыяй на дадзеную стыхію. Усё разам выключна паэтычна афармляецца ў мове і ў міфалогіі, якія з’яўляюцца аб’ектам нашага вывучэння.

Пантэон славянскіх багоў уключае некалькі пластоў, узроўняў, этапаў, звязаных з гістарычным развіццём міфалогіі. У гэтым пантэоне мы адрозніваем перыяды: а) палеалітычны; б) барэальны (створаны плямёнамі Усходняй Еўропы пасля сыходжання апошняга ледавіка); в) праіндаеўрапейскі (прыкладна V–ІІІ тыс.да н.э.); г) уласна арыйскі (ІІ–І тыс.да н.э.); д) агульнаіндаеўрапейскі (еўразійскіх народаў) (ІІ–І тыс.да н.э.); е) агульнаславянскі (І тыс.н.э.); ё) усходнеславянскі (Х–ХІІ стст.); ж) беларускі (ад ХІІІ ст.).

Для рэканструкцыі першых пяці з названых этапаў вялікае значэнне маюць старажытныя рэлігійныя тэксты арыйцаў (тых індаеўрапейцаў, якія прыйшлі ў ІІ тыс.да н.э. у Індыю і Іран): Веды (Індыя), асабліва першая з чатырох кніг Ведаў – Рыгведа (Кніга гімнаў), напісаная на санскрыце, і Авеста, запісаная ў Іране ў эпоху Сярэднявечча на фарсі, а да таго існаваўшая ў вуснай традыцыі (вобраз свету, прадстаўлены ў Авесце, асабліва блізкі да ўяўленняў продкаў беларусаў).

У праіндаеўрапейцаў і арыйцаў стваральнік Космасу, адзінасутны Абсалют – КРЫШАНЬ (на санскрыце “крыш” – вышыня, “на” – асалода). Ад яго імя паходзяць беларускія словы: “крышан” – плоская луста чаго-небудзь ядомага і, можна меркаваць, “крышталь” – нешта чыстае, празрыстае, што атаясамлівалася раней з небам. Крышаню як мужчынскай сутнасці адпавядае жаночая – МАЙЯ – маці ўсіх багоў. Яна ўвасабляе сабою матэрыю – у той час як КРЫШАНЬ – дух. Дарэчы, у нашых продкаў крывічоў таксама была багіня МАЙЯ, як і ў лацінаў (ад яе імя – назва месяца “май”). Знаходзіцца пад уладай МАЙІ (цела, матэрыі) – па-руску “маяться” (пакутаваць). Крышань распаўсюджвае сваю божаскую энергію, блогасць на матэрыю Майю, апладняе яе. Гэтая энергія называецца РАДА. Аднак Р і Л у індаеўрапейскіх мовах узаемазаменныя, адсюль РАДА – ЛАДА, адна з самых папулярных багінь у еўрапейскіх народаў.

Арыі верылі ў касмічны прынцып – РЫТУ. Рыта ў Ведах называецца Вялікім Шляхам. Можна меркаваць, што Рыта – гэта кругазварот Сусвету і Сонца, Задыяк. Бясспрэчнае касмаганічнае значэнне захавалі і паданні пра паходжанне беларускіх тапанімічных назваў: горада Маларыта і вёскі Велікарыта, варыянты якіх захоўваюцца ў архіве НДЛ беларускага фальклору БДУ. РЫТА ў названых паданнях з’яўляецца велізарным змеем. Гэта, бясспрэчна, арыйская назва УРАБОРУСА (у малаазійскай міфалогіі змяя, якая сама сябе кусае за хвост), што ўвасабляе ўсеагульнакасмічны цыклізм, рух па крузе.

Бог-стваральнік Жыцця, Святы Дух у арыйцаў – ДЫЙ (дзень), у літоўцаў, латышоў – DZIEVAS, DZIEVS. Санскрыцкае слова “deiuos”, ад якога паходзяць назвы згаданых багоў, даследчыкі трактуюць па-рознаму, але этымалогія нязменна ўказвае на праіндаеўрапейскае яго паходжанне, а з другога боку, сведчыць пра лакалізацыю старажытных этнасаў (напрыклад, балцкага і іранскага). Я лічу, што з’яўленне ў беларускай мове своеасаблівай рысыдзекання – звязана якраз з імем гэтага бога.

Можна меркаваць, што ад балцкага DZIEVS паходзіць імя грэчаскага вярхоўнага бога ЗЕЎСА. На востраве Крыт яго называлі ДЫЙ. Сын яго – ДЫЯНІС. Як вядома, у “Слове аб палку Ігаравым” згадваецца таямнічая міфічная істота ДЗІЎ. Звычайна даследчыкі лічаць Дзіва персанажам цюркскай міфалогіі. Але гэтая назва вельмі старажытная і сустракаецца ў розных варыянтах не толькі ў цюркскіх, а практычна ва ўсіх народаў Еўропы і Азіі. Жонка ДЫЯ ў арыйцаў – ДЗІВА (ДЗІЎЯ) – сонечная, нябесная багіня, цудоўна народжаная. У крывічоў яна ж – ЖЫВА, як бы жаночая інкарнацыя таго, хто ўдыхаў жыццё ў рэчы і з’явы. Згаданыя персанажы – вышэйшая, нябесна-касмічная іерархія багоў.

Яшчэ адзін ўзровень багоў – больш канкрэтныя, звязаныя з прыроднымі стыхіямі або самой Зямлёй як планетай. У Ведах гэта ІНДРА (“інд” – звышгерой, “ра” – сонца), ВАРУНА – бог нябеснай і зямной вады, які суадносіцца са славянскім ПЕРУНОМ і грэчаскім УРАНАМ, АДЗІТА – яго жонка – Зямля (корань “ад” – адзін; сапраўды, Зямля – адна). Надзвычай важны бог, які захоўвае сваё значэнне ў Індыі і сёння, – АГНІ (агонь). Істотнае значэнне ў ведыйскай рэлігіі меў і бог вятроў – ВАЮ (ВЕЮ), які захаваўся ў беларусаў як ПАДВЕЙ.

Нашу язычніцкую культуру лепш было б называць ведычнай, бо Веды – свяшчэнныя кнігі таксама і праславянаў. Як бачым, імёны многіх арыйскіх багоў у тым ці іншым выглядзе сустракаюцца і ў беларусаў.

Міфалогія старажытных славянаў зводзіцца, на нашу думку, да некалькіх прынцыпаў: а) вера ў адзінства Сутнасці і Існавання (інакш – Духа і Матэрыі): прычына свету – Бог – не аддзелены ад свету; свет і ёсць Бог; б) вера ў трыадзінства (ТРЫГЛАЎ) на ўсіх узроўнях быцця. Не дуалізм у аснове свету, як адзначаюць многія вучоныя (хоць ён, безумоўна, існуе), а трыадзінства: заўсёды і ўсюды, у кожнай частцы прыроды ідзе стварэнне з двух – трэцяга. Інакш кажучы, не плюс і мінус, а іх узаемадзеянне для трэцяга, што і ёсць гармонія; в) акрамя свету матэрыяльнага, існуе нематэрыяльны свет, у які часцей ідуць і з якім кантактуюць героі міфаў і казак, дзе жывуць душы памерлых і духі.

Нярэдка можна пачуць пытанне: “Колькі багоў у славянскай Традыцыі?” Пытанне наіўнае, бо чым больш універсальная Сіла, тым больш у яе імёнаў. Некаторыя імёны, якія я прывяла, называлі ў глыбокай архаіцы, магчыма, адну сутнасць, а пасля яна раздзяліліся. У цэлым я імкнулася вылучыць усё ж галоўных багоў.

Вышэйшы бог славян – СВАРОГ. Яго можна разглядаць як язычніцкага беларускага Усявышняга, Абсалют. Прычым ён не з’яўляецца выключна добрым, а аб’ядноўвае ўсё: дабро і зло, любоў і нянавісць, жыццё і смерць, стварэнне і разбурэнне. Для Абсалюта зло – непазбежны элемент, без якога гарманічнае развіццё немагчыма. Але ён сочыць за стасункамі дабра і зла і цыклічна рэгулюе іх суадносіны. Так разумеюць Абсалют Веды, а таксама практычна ўсе народныя казкі, ў якіх дабро нязменна перамагае зло. У праславянаў разуменне СВАРОГА больш канкрэтызавана. У Іпацьеўскім летапісе міфалагічная гісторыя падзяляецца на эру СВАРОГА і эру ДАЖБОГА. СВАРОГ, можна думаць, стваральнік Космасу, бог Духоўнага Свету [svar – неба (санскрыт)]. Той жа корань мы назіраем у словах “вар”, “зварка”, “варыць”. Корань сведчыць пра наяўнасць энергіі. Значыць, СВАРОГ – “ззяючае неба”. Ён жа – той, хто стварыў (рус.“сварганил”) свет.

У народных вераваннях неба ўвогуле адзін з сінонімаў Космасу. Напрыклад, у слоўніку У. Даля: неба – бясконцая прастора, “уся шырыня і глыбіня Сусвету”. У беларускіх замовах неба згадваецца надзвычай часта. Беларус не проста заклікаў на дапамогу нябесныя сілы, але імкнуўся як бы сам растварыцца ва ўсяленскай стыхіі, прыпадабніцца да нябесных з’яў і набыць іх патэнцыі: “Устану раненька, памыюць бяленька, солнышкам агаражусь, месяцам падперажусь, пайду ў горад Русалім”. Жыватворнае святло не толькі ўвасабляла светлы касмічны пачатак, але і звязвала ў адно ўвесь пантэон язычніцкіх багоў, і не толькі іх. Важнейшае паняцце ўсіх рэлігійных сістэм “святы” ўтворана ад слова “светлы” і ўвабрала ў сябе яго семантыку. У славянаў было паняцце СВАРГА – нябеснае царства багоў, Сусвет. Сварга знаходзілася ў пастаянным руху, і гэты рух называўся КОЛАМ СВАРГІ, замацаваным каля Палярнай Зоркі (тое ж, што ў Ведах РЫТА). У летапісах часта згадваюцца Сварожычы – можна меркаваць, сыны СВАРОГА: ДАЖБОГ, АГОНЬ, ПЯРУН.

Жыццё на Зямлі даў РОД (у арыйцаў РУДРА). Ушаноўваўся ён надзвычай шырока. Словы з гэтым коранем утвараюць семантычна багатае гняздо: “прырода” – “радзіма” – “народ” – “ураджай” – “родзічы” – “радовішча” і г.д. РОД – бог апладняючы. Ён жа перадаваў з пакалення ў пакаленне кроў-руду як носьбіт жыцця. РОД аб’ядноўваў людзей ў адзіную сям’ю. Ёсць меркаванні, што РОД – першапачатковае праяўленне Абсалюта, другая назва СВАРОГА, і быў ён хутчэй за ўсё двуполы, спалучаў мужчынскі і жаночы пачаткі. Можа быць, мужчынскі пачатак называўся РОДАМ, а жаночы – ЛАДАЙ? Пра складаны працэс жыцця можна сказаць метафарычна: калі нараджаецца чалавек, яго прызначэнне запісваецца ў кнігу РОДА. Гэта кніга не знаходзіцца ў адным месцы, яна размеркавана, запісана ў самім чалавеку, кожнай яго клетцы, у выглядзе генетычнага набору – тэксту ДНК (інакш кажучы, геному чалавека). Калі РОД для зноў народжанага чалавека піша яго кнігу, то палову генаў бярэ ад маці, палову ад бацькі, а часам дабаўляе ад сябе (гены продкаў). Таму калі ў чалавека з’яўляюцца выдатныя якасці, звычайна гавораць: “Гэта ад бога”.

Генатып чалавека вызначае межы, у якіх існуюць здольнасці і свабода волі чалавека. Але межы гэтыя немалыя. Акрамя таго, калі чалавек здолее зрабіць правільны выбар паміж дабром і злом і ўстановіць сувязь з белымі багамі, то ён зможа выйсці за свае асабістыя генетычныя межы і чэрпаць сілу і веды ад гэтых светлых іерархій. Магчымы і адваротны выбар, сувязь з ЧАРНАБОГАМ (д’яблам). Заўважым, што праблема выбару дабра і зла няпростая. Нельга выбраць самога Вярхоўнага Бога (Абсалют), бо ён – увесь Космас, дзе ёсць сілы і белыя, і чорныя (у фізіцы – рэчыва і антырэчыва).

У РОДА былі дачка і ўнучка – РАЖАНІЦЫ (можа, дзве дачкі). Уведзены нашымі беларускімі даследчыкамі (А.Хатэнка) тэрмін “парадзіхі” не зусім правільны. Ражаніцы адказвалі не столькі за нараджэнне дзяцей, колькі былі багінямі расліннасці, усяго жывога, апекавалі літаральна ўсё, што нараджалася і расло (у тым ліку, безумоўна, і чалавечых дзяцей). У грэкаў і рымлян ім адпавядалі ЛЕТА (ЛАТОНА) і яе дачка АРТЭМІДА (ДЫЯНА). У славянаў жа, хутчэй за ўсё, Ражаніцы насілі імёны ЛАДЫ і яе дачкі ЛЕЛІ (ЛЁЛІ, ЛЯЛІ). Яны вельмі часта прадстаўлены ў вышыўках як жаночыя постаці з паднятымі рукамі, што стаяць па два бакі ад Сусветнага Дрэва.

Захаваліся словы і выразы: “лад” (гармонія), “жыць у ладзе”, “ладкаваць” (іграць вяселле). ЛАДА – багіня прыгажосці і кахання. Беларускі космас у старажытнасці упарадкоўваўся ЛАДАЙ і разумеўся як адзінства дабрыні, любові і прыгажосці. А пра сонечную прыроду ЛАДЫ ўскосна гаворыць той факт, што песні ў яе гонар спявалі з вясны да Купалля, калі сонца расце.

ЛЯЛЯ – увасабленне чысціні і дзявоцкасці, прыроднага жаночага прызначэння песціць, люляць; яна персаніфікавала вясну і паўставала ў выглядзе маладой прывабнай дзяўчыны ў белай кашулі, убранай зелянінай. Беларускімі этнографамі зафіксавана народнае свята Ляльнік, што адбывалася напярэдадні Юр’я. Часам ЛАДА і ЛЯЛЯ атаясамліваліся, што ўвогуле характэрна для міфалогіі (напрыклад, у грэкаў ЕЎРОПА, ад якой нарадзіўся МІНАС, атаясамлівалася з ГЕЯЙ).

У арыйцаў, што прыйшлі ў Індыю, таксама была ЛАТА – нябесная прыгажуня. А словам “ліла” абазначаліся карагодныя гульні дзяўчат – жрыц КРЫШНЫ (гэта ўжо фальклорны персанаж, але ён, відаць, мае адносіны да міфалагічнага КРЫШАНЯ); “лал” – гуляць, танцаваць, “лалана” – радасны, любімы, “леля” – абдымаць. У рускай міфалогіі ЛЕЛЬ – хлопец-пастушок, але падобны да дзяўчыны (у оперы М.Рымскага-Корсакава “Снягурка” па п’есе А.Астроўскага партыю Леля доўгі час спявала Т.Сіняўская).

Імёны багоў-формаўтваральнікаў (яшчэ адзін пласт пантэону) усходніх славянаў у найбольшай ступені захаваліся ў пісьмовых і фальклорных крыніцах. З іх галоўныя багі СОНЦА (пад рознымі імёнамі), а таксама ПЯРУН, АГОНЬ, ВЯЛЕС, СТРЫБОГ, МАРА і інш.

Сонца-цар у большасці тэкстаў называецца ДАЖБОГ – бог, што дае, дорыць зямныя даброты (крывіцкая форма – ДАЛІБОГ).

Упершыню імя ДАЖБОГА сустракаецца ў “Аповесці мінулых гадоў”, потым ў візантыйскай “Хроніцы Іаана Малалы” (пераклад-устаўка ў Іпацьеўскі летапіс пад 1144 г.). Тут ён называецца сынам СВАРОГА. Згадваецца і ў “Слове аб палку Ігаравым”, дзе русічы – “дажбожыя ўнуцы”. Чаму ўнукі, а не сыны? Прынцып роду меў на ўвазе як мінімум тры пакаленні. Значыць, ДАЖБОГ быў першапродак рускіх плямёнаў. У Старажытным Егіпце Сонца малявалі з ручкамі, і ў слове “Дажбог” выразна прасочваецца этымалогія ад слова “даць”. Сонца дае ўсё: святло, цяпло, жыццё, багацце. На старажытных стодах ДАЖБОГ выцягвае рукі наперад, растапырвае іх, што сімвалізуе мноства формаў жыцця, або замыкае іх на жываце, што азначае кругазварот. Яго колер – белы. Ён падарыў чалавеку несмяротную душу, падказваў ёй шлях па бясконцым коле ператварэнняў. ДАЖБОГ – крыніца дабрабыту, багацця, чалавечнасці.

Магчыма, ДАЖБОГ прадстаўляўся і канкрэтна (сонечны дыск), і абстрактна (як дабро, стваральная функцыя прыроды). ДАЖБОГ у канкрэтным абліччы – малады, прыгожы, белатвары юнак, мае арэол вакол галавы. Каля яго – сноп жыта, у адной руцэ – сонечная птушка, у другой – яблык (эратычны сімвал, бо сонца апладняе), часта паўстае на белым кані. Менавіта ДАЖБОГ, на нашу думку, быў галоўным богам продкаў беларусаў, а не ПЯРУН. Ва ўсялякім разе, іх палажэнне роўнае – абодва Сварожычы, сыны бога СВАРОГА. У старажытных тэкстах нават узаемазамяняюцца. Так, пра ПЕРУНА гаворыцца: “Яко Дажьбо вразі разящ”.

Славяне ўяўлялі Сонца ўсёбачным вокам, якое строга сочыць за мараллю людзей, за справядлівым выкананнем законаў. У індусаў – нашчадкаў ведыйскай традыцыі – налічваецца 108 сакральных імёнаў Сонца. Сонца розных пораў года і ў беларусаў мела розныя назвы: веснавое сонца – ЯРЫЛА, летняе – КУПАЛА, асенняе – (магчыма) БЯЛУН, зімняе – КАЛЯДА. Мы лічым, што КУПАЛА і КАЛЯДА – двутварныя, бо знаходзіліся на мяжы сезонаў, рознага сонцастаяння: на яго пад’ёме і апусканні. Акрамя таго, КУПАЛА ўвасабляў сабою жаночы і мужчынскі пачаткі (вада + агонь), росквіт прыроды, культ расліннасці, эротыку, сонца ў зеніце, пік жыцця. У КАЛЯДЫ твар старэчы і дзіцячы. КУПАЛА – усё ў сувязі, КАЛЯДА – раздзяленне, мяжа, але і злучэнне, бо – кола. Летні перыяд – Зялёнае Кола, зімні перыяд – Белае Кола. Гэта дзве палавіны года. Вось чаму Мі-Кола (святы МІКАЛАЙ) стаў на Захадзе САНТА КЛАЎСАМ.

Такім чынам, салярная сімволіка можа быць насычана як мужчынскім, так і жаночым зместам. Лепшы прыклад – КУПАЛА. У старажытных літоўцаў і ў ранняй міфалогіі славянаў Сонца – дзяўчына – жонка ПЕРУНА. Жаночая прырода Сонца лёгка прасочваецца і па беларускіх казках (вобраз ЦАР-ДЗЯВІЦЫ і іншыя жаночыя персанажы).

Сонечны пантэон у беларусаў не быў нязменны. У розныя эпохі, на розных этапах раздзялення славянскіх народаў колькасць вярхоўных існасцяў, што ўвасаблялі сонца, мянялася (ЯРЫЛА, напрыклад, дажыў да ХІХ ст.). Не менялася, аднак, салярнае светаадчуванне нашых продкаў.

Бліжэйшая стыхія, роднасная святлу, сонцу, – агонь. Другі Сварожыч – бог АГОНЬ (у Ведах – АГНІ). Сонца – нябесны агонь: вось універсальны і зыходны матыў індаеўрапейскай міфалогіі. Аналогіі паміж сонцам і агнём падказвалі першабытнаму чалавеку сувязі паміж зямнымі і нябеснымі з’явамі. У скандынаўскай міфалогіі менавіта з зямнога агню багі стварылі Сонца.

Вячэрняе сонца каля далягляду і полымя патухаючага вогнішча былі чырвонымі (дзень жа, безумоўна, успрымаўся як белы). Пасля заходу сонца надыходзіў змрок, поўны небяспекі і невядомых пагроз. Чырвонае і чорнае – антыподы: чырвонае – цяпло, жыццё, дабрабыт; чорнае – холад, цемра, смерць.

У народным побыце культ агню застаўся і сёння. У нашых продкаў кожная сям’я запальвала ачаг вуголлямі, якія брала з агульнага вогнішча племені, роду – ЗНІЧА (назва агульная – літоўска-беларуская).

У ранняй славянскай мове існавала яшчэ адна назва агню – “крэс”. Корань захаваўся ў беларускіх словах “крэсіва”, “краса”, “краска” (кветка), “уваскрасаць” (ажываць). “Ігорева храброго полку не кресіті”, – трагічна заключае аўтар “Слова...”. Значыць, важнейшае паняцце хрысціянскай рэлігіі – Уваскрэсенне – мае старажытнае дахрысціянскае паходжанне і звязана з культам агню. Не выключана, што пад словам “агонь” (бярэ пачатак ад санскр. аgni) продкі разумелі натуральны агонь, які можна было захаваць у вуголлях, а паняцце “крэс”, хутчэй за ўсё, – штучны агонь, атрыманы шляхам высякання з каменя, ахвярны, сакральны агонь. Са словам “крэс” звязана, відаць, і слова “крыж”. Увогуле лічылася, што агонь перамагаў смерць, як ён перамагае цемру, змрок. У першабытным светаадчуванні паняцці смерці і змроку (ночы) практычна супадалі. Адсюль аднакарэнныя словы “мор” (смерць) і “змрок”.

Паколькі агонь высякаўся з каменя, значыць і камень звязаны з культам святла і агню. Узнікае яшчэ адзін загадкавы вобраз – Бел-гаруч камень АЛТЫР, што сустракаецца літаральна ў тысячах замоў. Але вогненна-светавой прыродай не абмяжоўваецца функцыя дзіўнага каменя. Ён яшчэ і ўбірае ў сябе ўсе сілы нябесныя, з’яўляецца як бы ўсяленскім вытокам жыцця, таму і вылечвае ад усіх хвароб, дае моц, дужасць. Яшчэ ў ХІХ ст. выдатнейшы філолаг акадэмік А.Весялоўскі звязваў словы “алатыр” і “алтар”. Мы ж бачым у слове і корань “лат” – тое ж, што “лад” – як бы зыходнае касмічнае паняцце. Можна меркаваць, Алатыр – нейкі таямнічы энергетычны цэнтр Зямлі, якім з’яўляецца, напрыклад, як сцвярджаюць сучасныя вучоныя, знакаміты Стоўнхендж у Англіі.

З нябесным агнём-маланкай быў звязаны і ПЯРУН – трэці брат (Сонца і Агню), сын Сварога. Яму адпавядае ПІРВА ў хетаў, ТОР у скандынаваў і германцаў, ПЯРКУНАС у балтаў. ПЯРУН – галоўны ў пантэоне 980 года князя Уладзіміра. Гэта бог дружыны, ваенных паходаў, ваярскага саслоўя. Апісанні ПЕРУНА сустракаюцца ў розных крыніцах: ён паўстае як сівавалосы волат, што трымае ў адной руцэ лук-вясёлку, у другой – стрэлы-маланкі. Ён звязаны з дубам і каменем. Яго жывёла – конь, ахвярная жывёла – вол, які сімвалізаваў жыццёвую магутнасць. ПЯРУН – страшны бог, які меў вялікую ўладу, але час яго – з першых да апошніх навальніц. Перуноў дзень – чацвер.

Падчас хрышчэння Русі ў Кіеве ПЕРУНА кінулі ў Дняпро, і гэта быў сімвалічны жэст – канец язычніцкай эры. Але, я мяркую, летапісец не зразумеў або свядома перайначыў старажытны абрад сезонных праводзін божышча, язычніцкае свята паміраючага і ўваскрасаючага бога. Яшчэ нават у ХVІІІ ст. тых, каго абвінавачвалі ў чараўніцтве, кідалі ў ваду. Калі выплывалі, значыць – ведзьмы ці ведзьмакі, калі танулі, абвінавачванні з іх здымаліся. Такі ж абрад, з той жа семантыкай апісвае М. Гусоўскі ў “Песні пра зубра”. (Дарэчы, сёння названы абрад выклікае вялікаю цікавасць з боку біяфізікаў.) Па сутнасці ПЕРУНА маглі таксама выпрабоўваць або, у сувязі з культам вады, з дапамогай такога абраду выклікалі дождж. Увогуле знешне Хрышчэнне Русі можна лічыць працягам рэлігійных рэформаў Х ст. Аднак калі ў межах язычніцтва да старых багоў дабаўляліся новыя, і пантэон павялічваўся, то з прыняццем хрысціянства 988 г. пантэон паменшыўся – ранейшыя багі былі знішчаны або трансфармаваліся. Хоць, магчыма, хрысціянская рэлігія прымалася як бы ў язычніцкай абалонцы; яўным язычніцтвам былі працяты дзеянні Уладзіміра.

А, з другога боку, выбар веры князем Уладзімірам не быў, можна меркаваць, выпадковым, ён вызначаўся асаблівасцямі народнага характару. Душа славяніна найлепш падыходзіла для вучэння Хрыста.

Найбольш старажытны бог у групе язычніцкіх багоў – ВЯЛЕС. Першапачатковая форма ВОЛАС, напэўна, ад “вол” (асноўнага віду свойскай жывёлы да прыручэння каня; буйны рагаты скот паходзіў ад тураў). Некаторыя даследчыкі (Б.Рыбакоў) выводзяць культ ВЯЛЕСА з палеаліту, ад мядзведзя. У людзей таго часу ён быў богам татэмаў, апекуном паляўнічых, апранутых у звярыныя скуры. ВЯЛЕС, як і вол, меў рогі і капыты. Быў сынам нябеснай каровы ЗЯМУН і бога РОДА. Этымалагічна з ім звязаны волаты, пахаваныя ў курганах-валатоўках на нашай зямлі. Ад яго імені паходзяць многія іншыя словы: “воўк”, “волак” (сыходжанне дзвюх рэчак), “волас”, тапанімічныя назвы на тэрыторыі Беларусі: Волас, Воласна, Волма, Вотчас, Вольна, Вілейка і г.д.

ВЯЛЕС-бог у назвах сустракаецца ад Брытанскіх астравоў да Урала і характэрны ў асноўным для Паўночнай Еўропы (ВОЛС, ВЕЛС, УЭЛС), але суадносіцца, відаць, з антычным богам ПАНАМ. ВЯЛЕС даваў людзям Веды, Нябесны Закон, вучыў Веры, Мудрасці, быў апекуном музыкаў, спевакоў, творчых людзей. Таму ў “Слове аб палку Ігаравым” слынны славянскі бард Баян названы “ўнукам Вялеса”. Гэта гаворыць пра божаскае паходжанне Баяна або аб атрыманні паэтычнага дару непасрэдна ад ВЯЛЕСА. Звычайна навукоўцы называюць яго богам свойскай жывёлы. На самай справе яго функцыі намнога шырэйшыя. Ён яднаў чалавека і жывёлу ў роднаснай лучнасці, вучыў любіць жывёл. Сучасныя даследчыкі лічаць яго ўвогуле богам яднаючым. Хутчэй за ўсё гэта быў бог найбольш народны, бог сялянскай абшчыны.

У нейкі момант ВЯЛЕС набыў змеепадобныя рысы – у такім выглядзе ён паўстае на вядомым Збручскім ідале. Ён стаў богам падземным, богам памерлых, у той жа час богам багацця: трымаў зерне пад зямлёю і не даваў коласу падняцца. Некаторыя даследчыкі Асноўным міфам славянаў называюць міф пра бой ПЕРУНА з ВЯЛЕСАМ з-за нявесты ПЕРУНА (ЛАДЫ-ЛЯЛІ). Бой-навальніца канчаўся дажджом, а потым вызваленнем СОНЦА-ЛАДЫ (калі СОНЦА было яшчэ жанчынай) і зерня з-пад зямлі. Фактычна ў Асноўным міфе мы назіраем спрадвечную барацьбу духоўнага і матэрыяльнага, а таксама нябеснага і зямнога пачаткаў, барацьбу, якая адбываецца і ўнутры чалавека – паміж яго целам і духам і, акрамя таго, змаганне Дабра і Зла ў іх самых агульных праяўленнях.

Хрысціянская царква называла ВЯЛЕСА “лютым зверам”, але ўсё ж некаторыя функцыі яго перадала Святому Уласію. З другога боку, ВЯЛЕС ператварыўся ў вобраз фальклорнага чорта. Гэта невыпадкова. Культ ВЯЛЕСА ў іншых народаў набыў гіпертрафаваныя памеры: у вавіланян і семітаў ён даў пачатак страшнаму богу БААЛУ-ВААЛУ (В узаемазамяняецца з Б): ВОЛ – ВААЛ – БААЛ. З гэтым словам адбылася жахлівая трансфармацыя. У многіх мовах слова “бог” – ДЫЙ. Бог-вол = дый-вол або дыявал – д’ябал.

“Пра папулярнасць культу ВЯЛЕСА або іншага падобнага па функцыях бога сведчыць распаўсюджанасць на тэрыторыі Беларусі шматлікіх узгоркаў з назвай Валова ці Турава гара” [Э.М. Зайкоўскі].

У пантэоне князя Уладзіміра як адзін з важнейшых багоў згадваецца СТРЫБОГ. Этымалогія гэтага імені і сёння застаецца прадметам спрэчак даследчыкаў. На маю думку, Стрыбог паходзіць ад лічбы 3, свяшчэннай у нашых продкаў. Ён адказваў за ўсе тры вертыкальныя сферы быцця – Зямлю, Неба і Падзем’е. Але ў эпоху “Слова аб палку Ігаравым” СТРЫБОГ – толькі бог вятроў (“вятры – Стрыбожжы ўнуцы”). Нашы продкі спявалі: “Стрыбу, Стрыбу, падабрэй, на палеткі нам павей”. Але СТРЫБОГ не сам вецер, а Прынцып Ветру, Атмасфера, Прастора, прамежак паміж Небам і Зямлёю. У цэлым жа імя яшчэ патрабуе далейшай рэстаўрацыі.

Імя багіні МАРЫ – слова выключна старажытнае, корань “mar-mor-mer” сустракаецца не толькі ў індаеўрапейскіх мовах, але і ў цюркскіх, угора-фінскіх, семіцкіх. Яно ўказвае на добрае: МА – мацярынскі пачатак, РА – сонца. Аднак: “МАРА мучыць сонных, не перапыняючы іх сну…” [У.Васілевіч]. Чаму ж у беларусаў МАРА набыла негатыўны сэнс? Але ж не толькі ў беларусаў: МАРА ў індусаў – д’ябал, які спакушаў Буду. Ва ўсіх славянаў МАРА – божышча зла, варожасці, смерці, вупар: “Мара прадзе і шые падчас поўні, але робіць гэта не на дабро” [У.Васілевіч]. Ад таго ж кораня паходзіць бог вайны МАРС у рымлян, славянскі МАРОЗ – бог зімы, холаду, грузінскі яго адпаведнік Х’МЕРЦ, МАРАНА – дзяўчына марская, дачка марскога цара (у казках МАР’Я МОРАЎНА, у рускіх былінах – МАРЫНКА).

Смерць асобнага чалавека – трагічная, але ўвогуле асабістая справа. Больш важна – смяротны пачатак у Прыродзе: смерць святла, сонца, дня і надыход ночы; смерць жыватворных пораў года – вясны, лета, восені – і надыход зімы. МАРА, на нашу думку, якраз і ўвасабляла ўсеагульнае паміранне ў прыродзе. Але яна не выступала ў ролі незваротнага лёсу, бо на змену ночы заўсёды прыходзіў новы дзень, узыходзіла сонца, а пасля халоднай зімы абавязкова наступала вясна. Смерць Смерці (МАРЫ) паскаралі з дапамогай агню і святла (у веснавых абрадах) і гэтым перамагалі.

Корань “mar-mor-mer” звязаны і з морам, з якога выйшла ўсё жывое, таму невыпадкова маці Хрыста, што ўвасабляе ўласна Жыццё, – Марыя. Шырока прадстаўлены гэты моўны корань у тапаніміцы: краіна Марока, геаграфічная вобласць Маравія, гарады Марсель, Марыупаль, Марбург, Мары, Маршанск і яшчэ сотні назваў. Прычына амбівалентнасці слова з дадзеным коранем тая ж, што і ў адмоўнасемантычных з марфемай РА, і звязана яна з нейкай катастрофай у Сонечнай сістэме або з так званым Чорным Сонцам, якое знаходзіцца пад зямлёю ноччу і вымушана рухацца ў варожым для яго асяроддзі з захаду на ўсход, каб раніцай устаць над небасхілам. Вось чаму і МАРА, якая заключае ў сабе “сонечную” марфему РА, жыве ў хаце ў асноўным пад падлогай, што семантычна ў прасторы жылля разумеецца як падзем’е. Далейшая змена сэнсу слова (мара – летуценне) указвае на сувязь істоты з іншасветам, які размяшчаўся пад зямлёю. У прынцыпе амбівалентнасць таго ці іншага божышча – тэма, якая пастаянна нагадвае пра сябе на працягу ўсёй рэлігійнай гісторыі чалавецтва. Свяшчэннае прыцягвае людзей – і ў той жа час палохае іх.

Увогуле ж, на маю думку, усе багі – увасабленні, інкарнацыі (іпастасі) адзінага Абсалюта. У нашых продкаў фактычна быў абмежаваны монатэізм.

Я прывяла прыблізную схему асноўных філасофскіх прынцыпаў і асноўных багоў беларускага пантэону. Сістэма гэтая не застылая, а вельмі рухомая, зменлівая ў часе. Яна некалькі (а ў некаторых момантах і істотна) адрозніваецца ад выпрацаваных рускімі, украінскімі ды і беларускімі даследчыкамі міфалагічных канструкцый. Міфалогія – такая сфера культуры, дзе, як і ў літаратуразнаўстве, кожны даследчык мае права на ўласную інтэрпрэтацыю. Але ўрэшце з розных канцэпцый будзе выпрацавана, можна спадзявацца, агульная, блізкая да ісціны, міфалагічная схема.

Такім чынам, хоць беларуская міфалогія не шырока прадстаўлена ў пісьмовых крыніцах, але яе асноўную парадыгму і многія элементы можна рэканструяваць паводле фальклорнрых вытокаў, уласна фактаў мовы і ў параўнанні з міфалагічнымі сістэмамі іншых краін. У міфарэканструкцыі я зыходзіла не столькі ад гукавога і словаўтваральнага складу слова, колькі дашуквалася глыбіннага сэнсу. Тут традыцыйны марфалагічны і фанетычны дагматызм не адыгрывае асаблівай ролі; я звярталася да лексічных і марфалагічных мадыфікацый, незнаёмых для мікраэтымалогіі з яе звыклымі стэрэатыпамі. Акрамя таго, у рэканструкцыі пантэона багоў я адступаю ад звыклай схемы, якая заўсёды грунтуецца на пантэоне Уладзіміра 980 г. Князь-Хрысціцель у палітычных мэтах звёў у адно багоў розных плямёнаў, якія, магчыма, да цяперашніх беларусаў і не мелі адносін. Я спынілася толькі на тых істотах, вера ў якіх нашых продкаў бясспрэчная, пра што сведчаць і факты мовы, і згадванне ў летапісных, фальклорных тэкстах.
Пытанні для замацавання і самакантролю:


  1. Паразважайце пра політэізм і монатэізм, суадносіны язычніцтва і хрысціянства.

  2. Нагадайце асноўных багоў, што згадваюцца ў арыйскіх Ведах.

  3. Якія ўзроўні сакральных істот у славянаў?

  4. Раскажыце пра СВАРОГА, РОДА, ЛАДУ – вярхоўных божышчаў славян.

  5. Што за багі – Сварожычы і якія іх функцыі?

  6. Якія багі звязаны з Падзем’ем?

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка