АЎтарскі курс лекцый “славянская міфалогія” Электронная версія




старонка10/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер2.57 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Лекцыя 11

Тэма 12. Міфічныя пакаленні. Міфы пра стварэнне чалавека, рас, народаў
План лекцыі:

  1. Славянская міфалогія і Біблія – пра першалюдзей на Зямлі.

  2. Утварэнне рас.

  3. Утварэнне народаў.

  4. Беларусы як індаеўрапейцы.

У народнай беларускай і ўкраінскай творчасці, якая ўвабрала ў сябе вельмі старажытныя, яшчэ дабіблейскія, арыйскія вераванні, першачалавек створаны з розных стыхіяў: цела – ад зямлі, косткі – ад камянёў, кроў – ад мора, вочы – ад сонца, думкі – ад хмар, дыханне – ад ветру, цяпло – ад агню. У надзвычай старажытнай, так званай “Галубінай кнізе” (“Галубіная” азначае “глыбінная”, бо ў ёй заключаны сакральныя, таямнічыя веды), з целам Бога, наадварот, звязана версія стварэння свету :

У нас Белый вольный Свет зачался от Суда Божия.

Солнце красное – от лица Божьего…

Млад-светел месяц от грудей его,

Звезды частые от риз Божьих,

Ночи темные от дум Господних,

Зори утренни от очей Господних,

Ветры буйные от Свята духа,

Дробен дождик от слез…

Тут – далёкае водгулле надзвычай старажытнага міфа пра Вялікую Ахвяру, з якой і ўтварыўся свет: у арыйцаў, што прыйшлі ў Індыю, багі раздзялілі цела першаволата ПУРУШЫ: ад яго вуснаў узніклі жрацы-брахманы, ад рук – ваяры-кшатрыі, ад ног – земляробы-вайшы. З велікана ІМІРА сфарміраваўся свет і ў скандынаваў, прычым, вошы на целе яго – людзі.

Паводле ж Бібліі, першалюдзі на зямлі – АДАМ і ЕВА. У Старым Запавеце ёсць дзве версіі пра іх утварэнне Богам. Адна, народная, сведчыць, што АДАМ быў зроблены з праху (зямлі) і дыхання жыцця (ад Бога), а ЕВА – з рабра АДАМА. Другая версія – жрэцкая – больш позняя: з’яўленнем людзей заканчваецца шасцідзённае Стварэнне Свету пры дапамозе Слова. Прычым Бог зрабіў АДАМА і ЕВУ “падобнымі да сябе”, гэта значыць, такімі ж творцамі, як Ён Сам, і такімі ж свабоднымі – падараваў ім свабоду выбару. Ці часта мы памятаем аб гэтым?

Пра ўтварэнне людзей з зямлі, з жвіру гавораць многія міфы чалавецтва. Само слова “adam” па-старажытнаяўрэйску азначае “зямля”. Лацінскае “homo” (чалавек) таксама звязана з “humus” (зямля). Ёсць, праўда, і іншае тлумачэнне слова “Адам”: “ад”, “адзі” на санскрыце – “першы”, на арамейскай мове – “адзін” (і беларускае ж “адзін” з коранем “ад”), на асірыйскай – “бацька”. У прынцыпе ўсе значэнні стасуюцца з вобразам Першачалавека.

АДАМ не народжаны, а створаны, і гэтым адрозніваецца ад ўсіх іншых людзей, сваіх нашчадкаў. Прырода яго дваістая: з праху і з дыхання Божага. Сапраўды, чалавек, безумоўна, умяшчае ў сябе супрацьлеглыя стыхіі (цела і дух), таму ён – паміж Богам і жывёлай. Уся праблема для людзей у тым, каб як мага далей адысці ў сваіх учынках ад жывёл (інакш кажучы, не жыць інстынктамі), і як найбліжэй – да Бога. Божаскі пачатак унутры нас – гэта душа. У душы раскрываецца сэнс свету. У яе глыбінях хаваюцца Вышэйшыя Законы, жыве Бог – Вечная Сусветная Гармонія.

Калі ж перайсці на мову навукі, то душа чалавечая – гэта прыродная і сацыяльная інфармацыя, лепш сказаць, некаторы сінтэтычны вобраз, адзіная матрыца асобы і віда, розуму і прыроды чалавека, якая перадаецца з пакалення ў пакаленне. Душа існуе і працягвае жыць пасля смерці – і ў Выраі, і ў соцыуме, бо перадаецца нашчадкам.

Паколькі ўсе людзі, паводле Бібліі, паходзяць ад АДАМА, то і душа кожнага чалавека ўключае часцінку, іскрынку Божай душы (яна называецца манадай). АДАМ – ідэальная парадыгма зямнога чалавека, а з другога боку, як бы ўвасабленне ўласна чалавецтва.

Увесь свет – на бінарных апазіцыях, таму з’яўленне жаночай іпастасі АДАМА – ЕВЫ — выглядае натуральным. Значэнне яе імя – “Вечнае жыццё”, і гэта глыбока сімвалічна: смяротная – пасля грэхападзення – ЕВА працягваецца ў сваіх нашчадках, але працягваецца не механічным, як амёба, дзяленнем, а праз каханне.

Першародны грэх пазбавіў АДАМА і ЕВУ Выраю і бяссмерця. Яны, выгнаныя з Раю-Эдэма (па-грэчаску “асалода”), зведалі пакуты і гора, цяжкую працу і смерць, але зразумелі, што такое дабро і зло, спазналі каханне і займелі дзяцей.

Хрысціянства лічыць, што першародны грэх сказіў сапраўдную прыроду чалавека, створанага напачатку нявінным і бязгрэшным. Выратаваннем ад першароднага граху можа быць хрышчэнне, якое ўстаноўлівае блізкасць чалавека да Хрыста. Збавіцеля ў рэлігійных тэкстах называлі Новым Адамам, які сваёй смерцю выкупіў грэх першалюдзей.

АДАМ і ЕВА – героі шматлікіх жывапісных і літаратурных твораў. У адным з найбольш значных, але кашчунным, – “Згубленым Раі” англійскага паэта Джона Мільтана (XVІІ ст.) – апраўдваецца грэхападзенне: аўтар услаўляе працу як галоўнае прызначэнне чалавека, славіць прагрэс, дасягнуты з дапамогай антыпода Бога.

У эпоху рамантызму і ў час “філасофскай рэвалюцыі” пачатку ХХ ст. міф пра АДАМА і ЕВУ, іх грэх і выгнанне з Раю трактуецца як богаборчы канфлікт паміж інтэлектам (духам) і палкасцю (пачуццём), прычым прыярытэт аддаецца пачуццю.

Сёння міф можна разумець наступным чынам: грэх першых людзей у тым, што яны адвярнуліся ад Вечнага – Божаскага. Сапраўды, яны атрымалі здольнасць да пазнання, але пазнання далёка няпоўнага, па сутнасці дробязнага, нязначнага, праходзячага, знешняга. Іх пазнанне, дараванае д’яблам, – дзеля стварэння цывілізацыі, якая песціць цела, а ніяк не душу. Бог паслаў АДАМА і ЕВУ на пакуты, каб праз іх адчулі – у рэшце рэшт – важнасць душы. Акрамя таго, выганяючы першалюдзей з Эдэма, Бог, магчыма, і перасцерагаў іх: ідэальнага грамадства, раю на Зямлі быць не можа – ён магчымы толькі ў нябесным свеце. Праўда, на працягу ўсёй гісторыі чалавецтва знаходзіліся людзі, што імкнуліся збудаваць рай на зямлі. Апошні прыклад – “дэмакраты” – тыя ж бальшавікі: ідэі адных і другіх ганебна праваліліся.

Важнейшую міфалагему Старога Запавету – першагрэх – можна тлумачыць па-рознаму. Яшчэ і так: першалюдзі зрабілі ўчынак паводле волі, супрацьлеглай волі Бога, таму выйшлі са сферы Закона, пакладзенага Богам у аснову Сусвету, як бы выпалі з адзінства свету, і пачалі ставіцца да яго быццам збоку. Так, АДАМ-Чалавек пачаў усведамляць сябе, але ўсведамляць скажона, бо ён разбурыў сваю спрадвечную адзінасутнасць з Прыродай, парушыў Сусветную Гармонію. А ў разбураным, скажоным свеце непазбежна праявілася ліха, зло. Утвораныя межы нарадзілі новы тып свядомасці – знешні да свету, аналітычны, рацыянальны. Адпаведна і перарабляць свет Чалавек пачаў няправільна, што мы і назіраем на кожным кроку. Больш за тое: аддзяліўшыся ад Бога, людзі аддзяліліся і адзін ад аднаго...

Пасля выгнання з Раю АДАМ і ЕВА сталі жыць на Зямлі і працаваць, “у поце здабываць хлеб свой”. У іх нараджаюцца дзеці. Адзін з сыноў КАІН робіцца земляробам, другі АВЕЛЬ – пастухом. Раззлаваўшыся на брата за тое, што яго ахвяра больш падабаецца Богу, КАІН забівае АВЕЛЯ. Гэта другі грэх чалавецтва – братазабойства. Ад яго – усе канфлікты, усе злачынствы, усе войны ў свеце. Паводле аднаго з варыянтаў міфа, не прызнанага Царквою, КАІН – сын ЕВЫ і д’ябла, інакш кажучы, яна была спакушана і ў літаральным сэнсе. Далейшы лёс КАІНА паўстае ў розных варыянтах, па-рознаму трактуецца яго вобраз і ў мастацкай літаратуры. У паэме-містэрыі англійскага класіка-рамантыка Джорджа Байрана “Каін” аднаіменны герой – не злодзей, а першы ў родзе чалавечым мысляр і рэвалюцыянер. ЛЮЦЫПАР адкрывае КАІНУ таямніцы быцця і славіць розум. Менавіта гэтак рамантыкі пачатку ХІХ ст. разумелі канфлікт Бога і д’ябла. Але сёння ясна, што розум не прынёс шчасця чалавецтву. Наадварот. Розумам не ўсё можна спасцігнуць. Ёсць яшчэ і сэрца.

Мала хто ведае, што ў АДАМА і ЕВЫ быў яшчэ адзін сын. Пасля забойства АВЕЛЯ АДАМ 130 гадоў не набліжаўся да ЕВЫ. Але аднойчы Анёл параіў яму пачаць зноў жыць з жонкай. Нарадзіўся трэці сын – СІФ, які якраз увасабляе шчодрае і вялікае чалавечае сэрца (менавіта ў сэрцы, паводле вераванняў продкаў, і заключана душа). Вобраз СІФА – цьмяны ў Бібліі (а пра дачок першалюдзей увогуле нічога не гаворыцца, хоць яны былі), аднак вельмі важны ў апокрыфах і ў філасофскай літаратуры.

У армянскіх міфах дачкам КАІНА прыпісваецца вынаходніцтва музычных інструментаў. Сваёй прыгажосцю, ігрой і спевамі яны спакусілі праведных сыноў СІФА, хоць той маліў сваіх дзяцей не змешвацца з нашчадкамі братазабойцы.

Нашчадкі КАІНА былі пакараны Сусветным Патопам. Гэта алегарычная карціна пагібелі цывілізацыі, разбурэння культуры – вялікае папярэджанне чалавецтву, сёння як ніколі актуальнае. Але ідэя ў тым, што ўсё сапраўды каштоўнае выратоўваецца ў каўчэгу, інакш кажучы, пераемнасць у культуры застаецца, хоць большая частка яе, безумоўна, страчваецца. Алегорыя мае і іншае значэнне, якое тычыцца асобнага чалавека. Патоп – непазбежная смерць. Але чалавек можа пабудаваць унутры сябе “каўчэг” і сабраць у ім (у душы) усё каштоўнае. Толькі ў гэтым – надзея на выратаванне, на бессмяротнасць.

Міфы пра патоп ёсць ва ўсіх народаў свету, нават у абарыгенаў Аўстраліі. Зафіксаваны яны і ў самых старажытных кнігах чалавецтва. Акрамя Бібліі, у егіпецкіх “Тэкстах пірамід”, у шумерскім “Эпасе пра Гільгамеша”, у скандынаўскай “Старэйшай Эддзе”, асабліва ярка – у свяшчэннай кнізе амерыканскіх індзейцаў “Папаль-Вух”. Выратаваліся: у шумера-вавілонцаў УТНАПІШЦІ, у Бібліі НОЙ, у кітайцаў бацька і сын ГУНЬ і ЮЙ, у індусаў МАНУ. Ёсць і ў грэкаў, але гэта ўжо другі патоп – Дэўкаліёнаў (пра першы ў вучоных антычнасці сказана невыразна).

Працягваючы гісторыю з Бібліі, адзначым, што ў СІФА быў бязгрэшны нашчадак – НОЙ, такі ж любімы Богам, як і СІФ. Менавіта ён пабудаваў каўчэг і выратаваўся ў ім са сваёй сям’ёю. Пасля выратавання НОЙ першы заняўся земляробствам. А памёр у 950 год. Ад сыноў НОЯ паходзяць усе народы Зямлі: ад СІМА – семіты (аліўкавая раса), ад ХАМА – афрыканцы (чорная раса), ад ЯФЕТА – еўразійскія народы (белая раса). Гэта сімвалы, якія азначаюць адзінства чалавечых рас.

Пачатак гісторыі чалавецтва звязаны і з вядомым міфам пра Вавілонскую вежу.

Шматлікія нашчадкі НОЯ спачатку гаварылі на адной мове (у навуцы яна атрымала назву настратычнай). І вырашылі яны пабудаваць вежу да неба ў мясцовасці пад назвай Вавілон (у перакладзе “Брама Бога”). Бог абурыўся такім нахабствам і аднойчы зрабіў так, што ўсе будаўнікі загаварылі на розных мовах. Пачалася неразбярыха, бязладдзе (“вавілонскае перамяшэнне”, “вавілонскі вэрхал”), і будаўніцтва аказалася незакончаным.

Міф пра Вавілонскую вежу, як і міфы пра стварэнне чалавека, грэхападзенне і сусветны патоп, належыць да самых вядомых і найбольш універсальных міфаў чалавецтва, гэта як бы суперміф. Заўсёды ён разумеўся наступным чынам: Бог пакараў людзей за залішнюю самаўпэўненасць, за дурное зазнайства – яны ўзяліся за тое, што падуладна толькі Богу. Сёння міфу надаецца намнога больш шырокі сэнс: чалавецтва ўзялося за грандыёзную, хоць і няўдзячную справу, – будаўніцтва тэхнічнай цывілізацыі. Яна і ёсць “Вавілонская вежа”: прыгожая і вялікая, але па сутнасці непатрэбная. Бог раззлаваўся на людзей за тое, што яны заняліся знешнім, забыўшыся пра ўнутранае, – пра будаўніцтва “вежы” ў душы сваёй, інакш кажучы, пра ўдасканаленне саміх сябе.

Ад 70 моў, утвораных Богам, на якіх загаварылі будаўнікі Вавілонскай вежы, узніклі 70 вялікіх народаў. Нас найбольш цікавяць народы, што вядуць сваё паходжанне ад ЯФЕТА. У навуцы яны аб’яднаны пад назвай “індаеўрапейскія народы”, хоць тэрмін “індаеўрапейскі” хутчэй тычыцца пэўнай сям’і моў – самай вялікай у свеце, да якой належаць і наша беларуская мова, і ўсе іншыя славянскія.

Пра нашчадкаў ЯФЕТА распавядаюць шматлікія летапісы, у тым ліку “Аповесць мінулых гадоў”. Так, высвятляецца, што ў ЯФЕТА было шмат сыноў: ад ГАМЕРА пайшлі кімерыйцы, ад МАГОГА – скіфы, ад МАДАЯ – мідзяне, ад ІАВАНА – росы-рошы і грэкі, ад ФУВАЛА – іберы, ад МЕШЭХА – кападакійцы, ад ФІРАСА – фракійцы. Большасць гэтых назваў сёння мала што гаворыць, але гэта, сапраўды, найбольш вядомыя народы старажытнасці – яны неаднаразова згадваюцца ў творах антычных аўтараў. Некаторыя з народаў (відаць, кімерыйцы, скіфы, росы) прымалі ўдзел і ў нашым этнагенезе.

Этнографы ў шматлікіх варыянтах запісалі паданні і пра з’яўленне славянаў. Ад ГАМЕРА (імя супадае з імем легендарнага грэчаскага паэта Гамера), сына ЯФЕТА, паходзіць яго еўрапейскі нашчадак БАГУМІР і азіяцкі АРЫЙ. Але сыны АРЫЯ КІЙ (ён заснаваў Кіеў), ШЧЭК і ХАРЫЎ (ад іх паходзяць чэхі і харваты) таксама прыйшлі ў Еўропу, што не супярэчыць гістарычнай навуцы: сапраўды, Азія пастаянна спараджала перасяленцаў, што ішлі на Захад. Ад дзяцей еўрапейца БАГУМІРА пайшлі: ад ДРЭВЫ – дрыгавічы, ад СКРЭВЫ – крывічы, ад ПАЛЕВЫ – паляне, ад сыноў СЕВА і РУСА – севяране і русы. Наўгародскі летапіс (так званы Іакімаўскі, які не захаваўся, але вядомы ў пераказе выдатнага рускага вучонага ХVІІІ ст. В.Н.Тацішчава) згадвае, акрамя РУСА, яшчэ і СЛАВЕНА і лічыць іх абодвух сынамі СКІФА, праўнука ЯФЕТА. Пра заснаванне СЛАВЕНАМ горада Славенска на беразе Волхава распавядае “Сказание о Словене и Русе и городе Словенске”, вядомае сёння ў ста спісах. У СЛАВЕНА быў сын ВАНДАЛ, ад якога паходзіць народ вандалы, што браў удзел у этнагенезе палякаў. Праўда, “Вялікапольская Хроніка” звязвае этнонім і з ВАНДАЙ, дачкой легендарнага волата КРАКА, пераможцы ДРАКОНА. Ад ВАНДАЛА ў дзесятым калене паходзіць наўгародскі князь Бурывой, прадзед князя Рурыка (ІХ ст.), заснавальніка дынастыі Руракавічаў, да якой належаць як князі Вялікага княства Літоўскага, так і рускія цары.

У беларусаў захавалася легенда, што вяцічы і радзімічы вядуць свой род ад братоў ВЯЧКІ і РАДЗІМА, а драўляне нарадзіліся ўвогуле ад кахання дрэва ЯСЕНЯ ды БЯРОЗЫ. У рускіх існуе вельмі цьмяны міф, па памяці зафіксаваны фалькларыстамі, што першачалавека бог ВЯЛЕС сплёў з лазы, багіня ЛАДА ажывіла яго і назвала ІВАНАМ, бо нарадзіўся ён ад івы. Вось чаму Іван – такое распаўсюджанае імя ў рускіх (ды і ў беларусаў). Ёсць, аднак, іншыя тлумачэнні імені: “ванамі” называлі славянаў іх суседзі угора-фіны, і азначала гэта імя – “земляроб”. З другога боку, скандынавы сваіх багоў першага пакалення таксама называлі “ванамі”. Так што імя вельмі старажытнае.

Увогуле мова магла б шмат распавесці пра этнагенез, калі б такога кшталту міфамоўная рэстаўрацыя прызнавалася акадэмічнай навукай. Пакуль жа нават пра згаданыя вышэй імёны мы не можам сказаць пэўна: легендарныя яны ці гэта сапраўдныя гістарычныя асобы. Нават у запісе іх я, як бачна, сутыкнулася з цяжкасцямі. Аднак неабходна ведаць адно: у нас была вялікая і значная гісторыя, такая ж багатая, як і ў іншых еўрапейскіх і азіяцкіх народаў. Але артэфактаў (матэрыяльных сведчанняў), ды і пісьмовых звестак захавалася надзвычай мала. Па-першае, з-за кліматычных умоў, па-другое, з-за вераванняў нашых продкаў: усе рэчы, як і целы памерлых людзей, яны спальвалі. У гэтым сэнсе галоўныя дасягненні нашай культуры – у сферы духу, інакш кажучы, у фальклоры і ў мове.

Этнагенез славянскіх народаў я прыводзіла паводле народнага хрысціянства – запісаў у летапісах і ў фальклорных крыніцах, зафіксаваных ужо праз некалькі стагоддзяў пасля Хрышчэння. У язычніцтве ж славяне-русічы лічылі сябе ўнукамі ДАЖБОГА – бога СОНЦА. Біблейская храналогія, безумоўна, лепш распрацаваная і больш лагічная, але затое язычніцкая – выключна паэтычная.


Пытанні для замацавання і самакантролю:




  1. Раскажыце пра стварэнне людзей паводле славянскіх паданняў і Бібліі.

  2. У чым філасофскі сэнс біблейскага разумення першаграху?

  3. У чым сэнс міфаў пра Сусветны Патоп і пра Вавілонскую вежу?

  4. Паразважайце пра міфалагічны этнагенез славянскіх народаў.


Лекцыя 12

Тэма 13. Міфы пра першапродкаў-культурных герояў
Герой фальклорнага, эпічнага твора развіваецца з міфалагічнага першапродка – культурнага героя.

Першапродак, як і Бог-Стваральнік, называецца дэміургам. Першапачаткова першапродкі – татэмныя продкі, жывёлы. Яны далі пачатак казкам пра жывёл. Адносіны паміж жывёламі ў казках гэта, як я мяркую, на самай справе адносіны паміж рознымі татэмнымі родамі. Вось чаму, напрыклад, воўк у казках дурны, хоць на самай справе воўк – выключна разумная жывёла. Такім аказаўся татэмічны род ваўка. Больш за тое, жывёлы і ў ранняй літаратуры, напрыклад у “Слове аб палку Ігаравым”, – татэмныя: не тыя, што ўтвараюць параўнанні, метафары (тыпу “скача ваўком”), а тыя, што з’яўляюцца персанажамі, самі дзейнічаюць. Так, з 11 жывёл і птушак, што згадваюцца ў “Слове...”, 10 – дакладна назвы татэмаў: устаноўлена месца пражывання адпаведных плямёнаў, іх ханы. Скажам, татэм хана Канчака – галка, Гзака – гусь. Першымі адкрылі перасоўванне войска Ігара па Стэпе “лебедзі”. Сапраўды, гэта была першая арда, што жыла на мяжы з Руссю. Яны ж і паведамілі пра войска русічаў іншым палавецкім родам.

Першапродкі часта супадаюць з культурнымі героямі – здабытчыкамі розных культурных каштоўнасцяў: агню, культурных раслін, прылад працы, прадметаў культу. Здабыванне іх часам на самай справе – крадзеж у першапачатковых захавальнікаў-гаспадароў – багоў, духаў. Так, ПРАМЕТЭЙ украў агонь на Алімпе. Ад гэтых міфаў ідзе прамы шлях да герояў эпасу, да драмы (такім героем якраз стаў ПРАМЕТЭЙ у антычнага драматурга Эсхіла) і да рэлігіі.

У першапродка-дэміурга часта ёсць брат-блізнятка, надзелены дэманічна-камічнымі рысамі, які парадыруе асноўнага героя. Гэты дублёр-блазан звязаны з усім негатыўным у чалавечым грамадстве – хцівасцю, несумленнем, эротыкай. Ён называецца трыксцер. Міф іранічны і да ахвяр трыксцера, і да яго самога, калі ён церпіць паражэнне. У міфах трыксцер правакуе шматлікія няшчасці. Яго місія – ашуканства і праз ашуканства – насмешка, але адначасова – і разбурэнне ўсталяванай сістэмы. У скандынаўскай міфалогіі культурныя героі – бог ОДЗІН і яго сын ТОР, а брат-блізнец ОДЗІНА – трыксцер ЛОКІ.

Міфалагічны трыксцер – далёкі папярэднік сярэднявечных блазанаў, махляроў, хітруганаў, герояў авантурна-махлярскіх раманаў, розных камічных двайнікоў (героі “Дэкамерона” Джавані Бакача, Ціль Уленшпігель з аднаіменнага рамана бельгійскага класіка Шарля дэ Касцера). Даследчыца Анастасія Міронава лічыць, што ў беларускай літаратуры рысы трыксцераў маюць багі ў травесційных паэмах “Энеіда навыварат” і “Тарас на Парнасе”; да трыксцера падобны Кручкоў з “Пінскай шляхты” Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, а Юрась Братчык з рамана “Хрыстос прызямліўся ў Гародні” Уладзіміра Караткевіча выяўляе сябе то як культурны герой, то як трыксцер.

Асноўны пафас міфаў пра культурных герояў – ператварэнне Хаоса ў Космас. Касмізацыя і заключаецца ў здабыванні розных даброт і ў барацьбе з хтанічнымі пачварамі.

Рысы культурных герояў нададзены многім багам, а не толькі ОДЗІНУ, напрыклад АПАЛОНУ, АФІНЕ, СВАРОГУ, ВЯЛЕСУ. Але тыповы культурны герой – ПРАМЕТЭЙ. Дарэчы, ён жа мае негатыўны варыянт, падобны да трыксцера, у асобе брата ЭПІТАМЕЯ, жонка якога ПАНДОРА адчыніла куфэрац з чалавечымі няшчасцямі. У адным з варыянтаў міфа ПРАМЕТЭЙ – ва ўсім дэміург, ён нават стварае, лепіць з жвіру першалюдзей. Абагоўленым трыксцерам з’яўляецца і ГЕРМЕС – адзін з самых магутных алімпійскіх багоў. Некаторыя рысы культурных герояў маюць вядомыя персанажы міфаў – волаты-пераможцы пачвараў ГЕРАКЛ, ТЭСЕЙ, ПЕРСЕЙ.

У славянаў СВАРОГ – не толькі касмічны бог, але і дэміург-культурны герой. Ён скінуў людзям з неба шчамлёткі, і людзі пачалі каваць зброю і прылады працы. Інакш кажучы, СВАРОГ – першы каваль. Цікава і тое, што ён жа сцвердзіў манагамны шлюб і караў за шлюбную здраду. Пасля Хрышчэння СВАРОГА замяніў святы КУЗЬМА-ДЗЯМ’ЯН (два персанажы зліліся ў аднаго). Пры гэтым у некаторых міфах усходніх славянаў ён не толькі першы каваль, але і першы земляроб і нават першы чалавек. У вясельных песнях і замовах ён таксама апякуе шлюб, “куе” шчасце для маладых. На Украіне надзвычай папулярнае паданне пра барацьбу КУЗЬМЫ-ДЗЯМ’ЯНА са ЗМЕЕМ. Апошні пралізаў языком дзверы кузні, а тут яго схапіў шчамлёткамі святы, запрог у плуг і праараў велізарную баразну. Яе атаясамліваюць або з Дняпром, або з так званымі Зміевымі валамі – каласальным збудаваннем накшталт Вялікай кітайскай сцяны, якое абараняла ўсходніх славянаў ад качэўнікаў з поўдня. (Дарэчы, пабудаваць трохтысячакіламетровы вал – вось вам і артэфакт! – магчыма было толькі пры наяўнасці цэнтралізаванай дзяржавы.) У беларускай легендзе КУЗЬМУ-ДЗЯМ’ЯНА замяняе каваль САЛАМОН з дванаццаццю вучнямі. Я лічу, што пад імем біблейскага цара Саламона хаваецца, бясспрэчна, СВАРОГ. Вобраз СВАРОГА – сапраўдны гімн працы чалавека. Ён не ваяр, не чарадзей, а працаўнік, яго не баяліся, а паважалі. Але, акрамя таго, ён дэміург, надзелены космастваральнымі функцыямі.

Вельмі падрабязна міф пра дары дэміургаў быў распрацаваны ў скіфаў: захавалася пяць яго запісаў антычнымі аўтарамі, у тым ліку надзвычай аўтарытэтным “бацькам гісторыі” Герадотам. Паводле версіі апошняга, вялікі герой Грэцыі ГЕРАКЛ падарожнічаў па Стэпе і трапіў у пячору да змеепадобнай багіні, дачкі ракі ДНЯПРА, ад якой нарадзіў трох сыноў. Ім ён пакінуў падарункі – пояс, лук і чашу – з умовай, што дзеці, калі вырастуць, павінны нацягнуць лук бацькі і падперазацца яго поясам з прывешанай чашай. Гэта ўдаецца толькі малодшаму СКІФУ, ад якога і пайшоў народ скіфы. Паводле больш архаічнай версіі, ад шлюбу ЗЕЎСА-ПАПАЯ і змеепадобнай багіні ЕХІДНЫ нарадзіўся першачалавек ТАРГІТАЙ. Ён перамог ЗМЕЯ і ўступіў у шлюб з уласнай маці, ад якой нарадзіў трох сыноў. Дзед гэтых сыноў ЗЕЎС-ПАПАЙ скінуў ім з неба падарункі – залатыя плуг, сякеру і чашу. Але золата іх – агнявое, сонечнае, да рэчаў немагчыма нават дакрануцца. Толькі КАЛАКСАЙ (“Сонца-цар”) – малодшы з братоў – змог іх узяць; ён і робіцца царом на Зямлі. Акадэмік Б. Рыбакоў лічыць, што ТАРГІТАЙ і КАЛАКСАЙ – гэта скіфскія паралелі славянскіх СВАРОГА і ДАЖБОГА.

Практычна ўсе індаеўрапейскія героі – змеяборцы: ІНДРА, АПАЛОН, ЯРЫЛА, ОДЗІН, ТАРГІСАЙ, ПЯРУН, КУЗЬМА-ДЗЯМ’ЯН. Прычым у найбольш архаічных міфах ЗМЕІ, ДРАКОНЫ, ЦМОКІ – яшчэ амбівалентныя. Яны самі – магутныя татэмістычныя персанажы, якія ў Кітаі, напрыклад, маюць выключна станоўчае значэнне. Але ў развітых міфалогіях, асабліва еўрапейскіх, набылі ўжо адмоўны сэнс. Наколькі гэта важны матыў – змеяборства – сведчыць той факт, што нават ў літаратуры эпохі Сярэднявечча героі шматлікіх твораў (прыкладам, кельцкага эпасу пра караля АРТУРА і рыцараў Круглага стала) адпраўляюцца змагацца з драконамі і вызваляць прыгажунь.

Міфы пры першапродкаў прысутнічаюць у казках пра шлюб з цудоўнай татэмнай істотай. Ёсць казкі, дзе жанчына з’яўляецца нават жонкай ЗМЕЯ ГАРЫНЫЧА, ЦМОКА ці КАШЧЭЯ. У многіх творах цудоўная жонка ці муж дорыць свайму выбранніку паляўнічую ўдачу, розныя падарункі, але пакідае яго з-за парушэння шлюбных табу. Потым герой шукае жонку ў яе краіне і вымушаны прайсці там праз шэраг выпрабаванняў (казка “Царэўна-лягушка”). Сюжэты пра здабыванне розных чароўных рэчаў – маладзільных яблыкаў, жар-птушак, элексіраў – таксама ўзыходзяць да міфаў пра культурных герояў.

Міфы пра культурных герояў тлумачылі косма- і соцыягенез, таму што гэтыя персанажы мадэлявалі род ці ўсё чалавечае грамадства. Аднак паступова біяграфія культурнага героя сама набывае парадыгматычны характар – як ланцуг крытычных падзей жыцця, што карэлююць з пераходнымі абрадамі.


Тэма 14. Гераічныя міфы і абрады пераходу
Міфы пра культурных герояў цесна звязаны з так званымі абрадамі пераходу, якія ў старажытным грамадстве мелі выключнае значэнне, бо звязвалі з космасам і соцыумам нараджэнне чалавека, ініцыяцыю, шлюб, пасвячэнне ў шаманы ці ваяры і смерць.

Абрады пераходу прадугледжваюць сімвалічнае выключэнне на некаторы час індывіда з сацыяльнай групы, розныя яго выпрабаванні, кантакт з дэманічнай сілай па-за межамі соцыума, рытуальнае ачышчэнне і вяртанне ў соцыум.

Важнейшы абрад пераходу – ініцыяцыя. Гэта вельмі цяжкія іспыты юнака – фізічныя і разумовыя. Маладых людзей вешалі, рэзалі, палілі, душылі, тапілі. Часта даходзіла да клінічнай смерці. Сімвалічна гэта выяўлялася ў глытанні чалавека пачварай (казка “Чырвоная Шапачка”), наведванні царства мёртвых ці краіны духаў, барацьбе там з духамі і пачварамі, здабыванні рытуальных прадметаў і пазнанні рэлігійных таямніц.

Абрад ініцыяцыі – аснова чарадзейнай казкі. Некаторыя даследчыкі нават лічаць, што ўсе падзеі ў казцы – гэта тыя мроі, якія бачацца няшчаснаму юнаку падчас клінічнай смерці.

Займалася ініцыяцыя жрыца. Магчыма, яна з’явілася прататыпам БАБЫ-ЯГІ, вобраз якой амбівалентны. Яна страшная, бо з ёй звязаны пакуты, але яна ж і дапамагае ў казках герою, бо такая жрыца была цудоўным рэаніматарам: выводзіла з комы ці з клінічнай смерці. Ёсць іншае тлумачэнне: жрыца хавала “ягі” – асаблівыя урны з попелам спаленых продкаў, таму яна і называлася Ягой.

Гераічныя міфы ў прынцыпе будуюцца паводле той жа схемы, што і абрады пераходу. Вельмі важная іх частка – выпрабаванне героя.

У міфах і культурныя героі, і багі-пакутнікі, і прарокі вучэнняў, рэлігій (Буда, Крышна, Зараастр, Хрыстос, Мухамед) праходзяць шлях, які робіцца парадыгмай для наступных пакаленняў. Але героі такога кшталту міфаў становяцца і героямі казак, эпасу.

Канцэпцыя героя нараджаецца ў Месапатаміі. Гэта тлумачыцца адсутнасцю ізаляванасці, у адрозненне ад Егіпта, пастаяннай пагрозай з боку качэўнікаў, нерэгулярнасцю разліваў Тыгра і Ефрата. Адсюль пачуццё няпэўнасці і мара пра абаронцу-волата. Нездарма ў Месапатаміі з’явіўся першы ў гісторыі літаратурны твор – “Эпас пра Гільгамеша”. Галоўны персанаж тут мае некаторыя рысы культурнага героя, але асноўнае ў сюжэце – выпрабаванне, ініцыяцыя ў выглядзе падарожжа за кветкай бессмяротнасці. Да гэтага сюжэту блізкія чарадзейныя казкі пра падарожжа героя за лекамі для хворага бацькі або маладзільнымі яблыкамі, элексірамі. Увогуле літаратурны эпас і казка адрозніваецца ад міфа менавіта выключнай увагай да лёсу асобы. Праўда, гэта пачынае ўжо праяўляцца і ў антычнай міфалогіі.

Ёсць важныя жанраўтваральныя матывы, якія перайшлі з міфа ў эпас і ў казку, напрыклад, матыў адзіноты героя (таму што ён – волат, значыць, выключны; або ён сірата, знарок прыніжаны). Нават калі сіротка ў казках не з’яўляецца міфалагічным персанажам, дык такімі з’яўляюцца дух ці духі, што яму дапамагаюць: вось яны яўна паходзяць з міфа.

Міф – асноўны выток казкі. У чарадзейных класічных казках, дзе герой як бы ўжо не міфалагічны, міфалагічнымі застаюцца яго памочнікі, прыкладам, звяры, што дапамагаюць яму; яны, бясспрэчна, – татэмныя продкі, асабліва гэта тычыцца мядзведзя, ваўка, каня, каровы. З міфалогіі перайшоў і шлюб з татэмнай істотай, напрыклад, лягушкай. Чаму менавіта з лягушкай? Версій шмат, і не адну нельга прыняць канчаткова. Напрыклад, ёсць наступная: шматлікія народы верылі, што ў лягушак ператварыліся людзі, што патанулі падчас Сусветнага Патопу.

Асноўныя ступені трансфармацыі міфа ў казку наступныя: дэсакралізацыя; дэрытуалізацыя; развіццё свядомага вымыслу; растварэнне этнаграфічнай канкрэтнасці ў казачнай фантастыцы; замена міфічных герояў на звычайных людзей, міфічнага першачасу – на казачна-няпэўны час; пераход з касмічнага ўзроўню на сацыяльны.

У працэсе руху ад міфа да казкі маштаб падзей звужаецца, цікавасць пераносіцца на асабісты лёс героя. У казцы цудоўныя рэчы – ужо не культурныя каштоўнасці універсальнага характару, як агонь ці плуг, а тое, што прагне і здабывае герой асабіста для сябе ці для сваіх блізкіх, – не для народа. Старажытныя татэмы паступова замяняюцца звычайнымі свойскімі жывёламі. Міфалагічнае ператвараецца ў чароўнае. З розных катэгорый асоб і прадметаў (цудоўны супраціўнік, памочнік, муж ці жонка героя) функцыянальна самым важным робіцца цудоўны памочнік, які часта дзейнічае фактычна за героя, замест яго (КАНЁК-ГАРБУНОК). Герой па сутнасці не валодае магічнай сілай, але набывае яе падчас ініцыяцыі, выпрабаванняў. Скажам, ІВАН кідаецца ў кіпень і выходзіць адтуль каралевічам: вось канкрэтны факт змены статусу ў выніку пакут. Часам іспыты героя – гэта праверка яго ветлівасці і дабрыні, прыкладам, герой выратоўвае птушанят, а потым іх маці дапамагае яму. Нарэшце, чароўныя прадметы ці жывёлы герой часам проста купляе – прычым, у адпаведнасці з новай казачнай эстэтыкай, чароўныя жывёлы (жарабя, коцік, сабачка) напачатку нейкія нязграбныя, непрыгожыя, хваравітыя, але менавіта яны валодаюць найбольшай магічнай сілай.

Казачная семантыка ў класічнай чарадзейнай казцы – па вялікаму рахунку тая ж міфалагічная семантыка, але з гегемоніяй сацыяльнага коду: касмічнае звужаецца да сацыяльнага. У казцы пануе сацыяльны космас, у цэнтры якога – сям’я. Звычайна герой – царэвіч, каралевіч, але ёсць і знарок прыніжаны – дурань, няўмейка, блазан ЯМЕЛЯ. Менавіта такога кшталту герой праходзіць ініцыяцыю. Сувязь з попелам (ПАПЯЛУШКА, ЗАПЕЧНІК, ІВАН-ПАПЯЛОЎ) – сувязь менавіта з родавым ачагом.

Навуку цікавіць пытанне наконт малодшага сына ці дачкі, якія звычайна з’яўляюцца галоўным героямі ў казках. Існуюць розныя версіі: касмаганічная (малодшы сын – ранішні золак), фрэйдысцкая (малодшы сын самы небяспечны бацькаў супернік у адносінах да маці), сацыяльная (барацьба братоў за ўладу), жанравая (прыкладам, закон тройнасці, характэрны для фальклору). Мне імпануе версія, што звязана з землеўладаннем. Здаўна арыйцы рассяляліся выселкамі: старэйшыя сыны ішлі на новыя месцы, а малодшы заставаўся з бацькамі, каб даглядаць іх і атрымаць ад іх спадчыну. Гэты прынцып называўся мінарат. Але ён быў магчымы, пакуль зямлі хапала. У архаічна-патрыярхальнай Еўропе адбыўся пераход да маярату: уся маёмасць заставалася старэйшаму сыну, а малодшы аказваўся абыйдзеным. Малодшы сын і сацыяльна прыніжаны чалавек, асабліва ў эпоху Сярэднявечча, – сінонімы. Вось казка і кампенсуе малодшаму адсутнасць спадчыны чароўнай сілай або цудоўнымі памочнікамі (“Кот у ботах”). Праўда, і гэтая версія не дае адказаў на ўсе пытанні. Тое ж тычыцца мачахі і падчаркі. Магчыма, самі з’явы і паняцці з’явіліся тады, калі бацька браў жонку здалёк, не са звычайных родаў, з якімі ішоў шлюбны абмен. Паняцце мачахі азначала парушэнне шлюбных законаў. А падчарцы дапамагаюць фантастычна пераўвасобленыя сілы рода маці – сама маці-нябожчыца, цётка, татэмная жывёла (карова), лялечкі – ідалы роду.

Паступова шлюбныя матывы займаюць у казцы ўсё большае месца. Ініцыяцыя праводзіцца ўжо фактычна дзеля шлюбу. А раней яна праходзіла дзеля культурных дабротаў, дзеля дасягнення мудрасці, дзеля набыцця нейкіх сакральных ведаў. Праўда, і ў шлюбным сюжэце засталося шмат архаічных рыс: татэмныя муж ці жонка; муж ці жонка – касмічныя стыхіі (“Фініст – Ясны сокал”); некаторыя шлюбныя табу (жаніх павінен знайсці нявесту сярод аднолькава апранутых; шлюб бярэцца толькі пасля адпрацоўкі ў цесця або крадзежу нявесты).

Прыкладна тое ж мы назіраем у гераічным эпасе: так, матыў вяртання мужам жонкі (АЛЕНЫ ПРЫГАЖУНІ) – сюжэт паэмы Гамера “Іліяда”. Больш за тое, матыў гэты дадаткова звязаны з міфам пра шлюб з аграрнай багіняй, бо АЛЕНА ў генезісе была расліннай багіняй крыцкага (з вострава Крыт) паходжання. У іншых класічных формах эпасу міфічны герой ужо зліваецца з гістарычным персанажам: Усяслаў Чарадзей, Алег Вешчы. Рускі былінны ІЛЬЯ МУРАМЕЦ узыходзіць (праз Святога Ілью) да язычніцкага ПЕРУНА, хоць даследчыкі лічаць, што такі чалавек існаваў у сапраўднасці: у ХІХ ст. яшчэ бачылі яго пахавальню ў саборы Святой Сафіі ў Кіеве.

Міф пра героя – цэнтральны ў той час, калі міфалогія пераходзіць у літаратуру. Ён жа – аснова літаральна ўсіх так званых народных, або гераічных эпасаў.

Эпас характэрны для трох гістарычных этапаў:

1. Эпас эпохі Архаікі, перыяду фарміравання дзяржаўнасці, ён захоўвае найбольш міфалагічных рыс (шумера-вавілонскі “Эпас пра Гільгамеша”, індыйскія “Махабхарата”і “Рамаяна”, грэчаскія “Іліяда” і “Адысея” Гамера).

2. Эпас перыяду Класікі – росквіту антычнага грамадства і ўсходніх імперый (рымская “Энеіда” Вергілія, грэчаская “Арганаўтыка” Апалонія Радоскага, іранская “Авеста”).

3. Эпас эпохі Сярэднявечча – перыяду фарміравання нацыянальных дзяржаў (кіргізскі “Манас”, армянскі “Давід Сасунскі”, грузінскі “Віцязь у тыгравай скуры” Шата Руставелі, французскі “Песня пра Раланда”, германскі “Эпас пра нібелунгаў”, іспанскі “Песня пра майго Сіда”, скандынаўскі “Старэйшая Эда”, кельцкі “Кароль Артур і рыцары Круглага стала”, карэла-фінскі “Калявала”, сербскі “Эпас пра Марка Кралевіча”).

Нягледзячы на вялікую адлегласць часу, на працягу якога развіваліся эпасы, у цэнтры іх адзін сюжэт – незвычайныя прыгоды і падарожжы героя. Інакш кажучы, у аснове іх – адна мадэль, адзін архетып.

У эпасах назіраецца падабенства і асобных матываў, элементаў сюжэту. Напрыклад, незвычайнае нараджэнне героя і перажытыя ім нястачы ў дзяцінстве. Як правіла, герой – дзіця заможных ці нечым славутых бацькоў, часцей багоў ці цароў. Яго нараджэнню папярэднічаюць розныя перашкоды: доўгая бясплоднасць бацькоў, утрыманне іх ад сексу або інцэстуальная таемная сувязь, якая, натуральна, асуджаецца грамадой. Перад зачаццем або нараджэннем звычайна мае месца прароцтва праз сон або ад аракула, бо нараджэнне героя пагражае дзеду ці бацьку. Народжанае дзіця кідаюць у ваду ў бочцы, скрыні ці ў кашы. Яго выратоўваюць жывёлы або людзі нізкага паходжання, або багі. Ужо дарослым герой знаходзіць сваіх сапраўдных бацькоў. Гэта першы этап, першая частка міфа пра героя. Прыклады: Маці ГІЛЬГАМЕША зачала яго без дазволу свайго бацькі, бо было прадказана, што ўнук адбярэ ў яго царства. Народжанае дзіця скінулі з гарадской сцяны, але яго заўважыў арол, падхапіў, апусціў у садзе, дзе яго выхаваў садоўнік (гэты садоўнік, безумоўна, бог расліннасці ТАМУЗ). ГІЛЬГАМЕШ урэшце стаў царом Шумера. Заснавальніка Вавілона цара САРГОНА нарадзіла жрыца-весталка і паклала ў кош, спусціўшы па рацэ, а знайшоў яго зноў-такі садоўнік. Прарока МАІСЕЯ паклалі ў кош, пакінулі ў трыснёгу на вадзе Ніла, дзе яго знайшла дачка фараона і выхавала. Дзеду ПЕРСЕЯ было прадказана, што яго ўнук ад дачкі ДАНАІ заб’е яго. Таму дзіця паклалі ў куфэрац і пусцілі па моры (такі ж сюжэт, як мы памятаем, у “Казцы пра цара Салтана” Аляксандра Пушкіна). У траянскага цара ПРЫАМА і яго жонкі ГЕКУБЫ быў сын ГЕКТАР. Перад нараджэннем другога сына ГЕКУБА прысніла, што яна нарадзіла палаючае палена. Таму народжанага ПАРЫСА аднеслі ў лес, дзе яго выхавала мядзведзіца (яўны татэм). Пасля ПАРЫС украў АЛЕНУ, з-за чаго і пачалася Траянская вайна. РОМУЛА і РЭМА, народжаных ад весталкі РЭІ СІЛЬВІІ і бога МАРСА, кінулі ў Тыбр, пасля іх ускарміла ваўчыца. Нямецкага героя ЗІГФРЫДА маці паклала ў шкляны посуд, які выпадкова ўпаў у мора. Выкінутага на бераг, яго ўскарміла касуля, а затым выхаваў каваль (заўсёды і ўсюды – культурны герой). ЗІГФРЫД – таксама пераможца ДРАКОНА.

Акрамя перыпетый нараджэння, герояў часта аб’ядноўвае іх недатыкальнасць (хоць ёсць на іх целе адно небяспечнае месца: у АХІЛА – пятка, у ЗІГФРЫДА – спіна паміж лапаткамі). АЛПАМЫШ – герой сярэднеазіяцкага эпасу і іншыя героі цюркскіх эпасаў і казак таму недатыкальныя, а значыць, бессмяротныя, што душа іх захоўваецца ў патаемным месцы, напрыклад, у жываце жоўтага мядзведзя, які жыве на востраве пасярод мора, або ў чатырохкрылым беркуце, або ў нажы.

Яшчэ адзін важны матыў: выратаванне героем іншаземнай прыгажуні, часта дачкі яго ворага. Лічыцца, што ўпершыню гэты матыў з’яўляецца ў ХІІ ст. у рамане “Ланселот”, затым у “Рамане пра Грааль”, інакш кажучы, у рыцарскім эпасе. А на самай справе сюжэт намнога больш архаічны. У “Алпамышы” героя пакахала калмычка, дачка хана, і прывяла яму багатырскага каня, з дапамогай якога ён збег з падзем’я. Гэтая тэма адрадзілася ў эпоху рамантызму пачатку ХІХ ст.: “Карсар” Джорджа Байрана, “Каўказскі палонны” Аляксандра Пушкіна.

Ёсць яшчэ адзін матыў: доўгагадовае пляненне героя і вяртанне яго якраз на вяселле сваёй жонкі. Гэты матыў шырока распаўсюджаны і ў казках.

Адзін з папулярных матываў эпасаў і пазнейшых твораў мастацкай літаратуры – неверагодныя прыгоды закаханых або мужа і жонкі, якія праходзяць праз праследванні, пакуты, нястачы, нараджаюць – звычайна ў пячоры – блізнят, губляюць іх, перажываюць напад піратаў, палон, расстанне і падобнае. Сям’я злучаецца зноў пасля многіх прыгод, а пазнаюць адзін аднаго або дзяцей па нейкай прыкмеце. Гэты матыў – архетыповы, цягнецца яшчэ ад індыйскіх эпасаў “Махабхараты” і “Рамаяны”, антычнага рамана “Дафніс і Хлоя” Лонга, камедыі “Дванаццатая ноч” Шэкспіра і ажно да сучасных авантурна-прыгодніцкіх і жаночых раманаў.

У цэлым матыў прыгод героя, яго выпрабаванняў застаецца ў літаратуры назаўсёды – да прыгожага пісьменства нашага часу – як важнейшая, арганічная ўласцівасць дадзенага віда мастацтва.


Пытанні для замацавання і самакантролю:
1.Чым адрозніваецца Герой-дэміург ад звычайных фальклорных ці літаратурных персанажаў?

2.У якіх літаратурных творах сустракаецца герой, што мае рысы трыксцера? Ці можна аднесці да трыксцераў казачных ЯМЕЛЮ, ІВАНА-ДУРНЯ?

3.З якімі гістарычнымі працэсамі і падзеямі звязана з’яўленне гераічных эпасаў розных народаў?

4.Што аб’ядноўвае герояў розных гераічных эпасаў?

5.Якія рысы падабенства вы заўважылі ў чарадзейных казках і ў гераічных эпасах?

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка