Анатоль бензярук касцюшкі сяхновіцкія гісторыя старадаўняга роду




старонка6/8
Дата канвертавання15.03.2016
Памер1.9 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8
ПРЭТЭНДЭНТЫ НА ІМЯ
Надзвычайная папулярнасць Тадэвуша Касцюшкі выклікала ў ХІХ стагоддзі з’яўленне вялікай хвалі прэтэндэнтаў, якія называлі сябе (часам нават не маючы якіх-небудзь папер) родзічамі генерала. Часцей за ўсё даказаць сваё сваяцтва са знакамітым военачальнікам было немагчыма, хоць, бяспрэчна, мае рацыю А.М. Нарбут, які лічыць, што, “магчыма, дзесьці і цяпер яшчэ жывуць нашчадкі гэтага рода па мужчынскай лініі” [407].

Б. Ваховіч адзначала, што “атрымала шмат лістоў ад “нашчадкаў” Касцюшкі і нават ад ягонага брата Юзафа (нежанатага і бяздзетнага)” [408].

Яшчэ напрыканцы ХІХ стагоддзя, калі не былі вядомыя падрабязнасці жыцця Юзафа Касцюшкі-Сяхновіцкага, існавалі згадкі, што ён пакінуў край і выехаў у невядомым накірунку. А ў 1893 годзе рэдакцыя часопіса “Касцюшка” надрукавала паведамленне ад ананімнага карэспандэнта (пазначалася толькі, што крыніца інфармацыі была “паважанаю і блізкаю да сям’і Касцюшкі”). У лісце дадавалася: Юзаф “зусім не выжыў з розуму і не выехаў з краіны, а наадварот – гаспадарыў, ажаніўся і меў чатырох сыноў” [409]. Гэтае, цалкам легендарнае паведамленне, дапаўняла наступная інфармацыя. У 1835 годзе аўтар ліста прыбыў у вёску Каспераўку Тарашчанскага павета, блізу Цеціева (сучаснай Кіеўскай вобласці, Украіна), дзе пражыў некалькі месяцаў. Аднойчы на паляванні ён сустрэў вершніка, апранутага ў цёмную канфедэратку і ў гранатавай чамарцы і быў уражаны ягоным падабенствам з вядомым партрэтам Тадэвуша Касцюшкі, створаным М. Стаховічам [410]. А зблізу незнаёмец “меў яшчэ больш падабенства да нашага бессмяротнага правадыра як у рухах, так і з твару”. Калі невядомы наблізіўся, то саскочыў з каня і працягнуў руку для прывітання. Ён паведаміў: як толькі пачуў, што госць прыбыў з Кракава, дык адразу паспяшаўся насустрач, бо “жадаў даведацца пра апошнія навіны з месцаў, пра якія ўжо не аднойчы чуў у дзяцінстве ад свайго бацькі – брата светлай памяці Касцюшкі”.

Малады чалавек (ён выглядаў не больш як на 25 ці 26 гадоў) быў моцнага складу, твар трохі загарэлы, са свежым румянцам, прыметна кульгаў на адну нагу, але пры гэтым быў надзвычай красамоўны, жвавы, поўны агню, а пачцівасць і шляхетнасць яго адразу чыталіся ў сапфіравых зрэнках”. Імя маладога Касцюшкі, які быў упраўляючым суседняга маёнтка, карэспандэнт не запомніў дакладна (“здаецца, зваўся Тадэвушам”).

Пры наступнай сустрэчы Касцюшка пазнаёміў аўтара допісаў са сваім швагерам Слівінскім. Той, у сваю чаргу, паведаміў, што адзін з ягоных продкаў некалі служыў у князёў Астрожскіх, тагачасных уладароў Цеціеўскага Ключа. Ад гэтых князёў продак Слівінскіх за верныя паслугі атрымаў фальварак ля самага мястэчка. Сам пан Слівінскі ажаніўся з сястрою Касцюшкі. Апроч таго, у доме Слівінскіх таксама жыла малодшая сястра – панна ўжо дарослая, вельмі падобная на брата [411].

Ужо на пачатку ХХ стагоддзя пошукі нашчадкаў Т. Касцюшкі завялі іншага даследчыка У.М. Казлоўскга нават за акіян. Збіраючы матэрыялы да біяграфіі генерала, ён трапіў у госці да нейкага Т.К. Хуткоўскага, які жыў у тагачасным прыгарадзе Нью-Йорка Брукліне [412].

Той не ведаў аніводнага слова па-польску, нават прозвішча свае вымаўляў як “Чуткоўскі”. Пры сустрэчы амерыканец паказаў лацінскамоўную метрыку шлюбу (ад 11 ліпеня 1773 года) сваёй прабабкі Малгажаты Касцюшкі са стольнікам дабжынскім Вінцэнтам Хуткоўскім.

Праз год (10 жніўня 1774 года) нарадзіўся іх першанец Каспар Хуткоўскі, які ў 1802 годзе афіцыйна атрымаў пацверджанне свайго дваранскага паходжання.

Сын Каспара Ігнацій Хуткоўскі (1809 – 1884) у нечым паўтарыў лёс генерала Тадэвуша Касцюшкі: удзельнічаў у паўстанні 1830 – 1831 гадоў на былых землях Рэчы Паспалітай, скіраваным супраць расійскага самадзяржаўя, затым вымушаны быў эміграваць, а 13 мая 1835 года пераехаў на сталае жыццё ў ЗША. Неўзабаве быў залічаны ў амерыканскую армію. Самым значным эпізодам яго вайсковай біяграфіі стаў удзел у вайне з індзейцамі племені семінолаў, якая разгарэлася ў 1837 годзе на тэрыторыі Фларыды.

Сын Ігнація Хуткоўскага, з якім і сустракаўся У.М. Казлоўскі ў Брукліне, быў названы ў гонар славутага генерала Тадзіусам Касцюшкам [413].

Бруклінскі жыхар належаў да “старой гвардыі Нью-Йорка”, з’яўляючыся сябрам таварыства “Сыны Рэвалюцыі”, якое прымала ў свае шэрагі толькі нашчадкаў тых, хто змагаўся за незалежнасць Злучаных Штатаў.

Т.К. Хуткоўскі ведаў, што ягоны знакаміты цёзка меў толькі дзве родныя сястры, з якіх ніводная не звалася Малгажатай. Чуў, аднак, ад бацькі сямейнае паданне, быццам дзяўчыну доўгі час утрымлівалі ў каталіцкім кляштары, адкуль яна збегла. Тадзіус Касцюшка меркаваў, што Малгажата была невядомаю сястрою Тадэвуша Касцюшкі. Яе, магчыма, рыхтавалі да пастрыгу, а ў сям’і з нейкай прычыны захоўвалі тайну яе існавання.

У.М. Казлоўскі, у сваю чаргу, лічыў, што Малгажата належала да той самай галіны Касцюшкаў-Сяхновіцкіх, што і генерал. Ступень сваяцтва між імі, на думку даследчыка, “не была далёкаю”, магчыма, Малгажата для Тадэвуша “з’яўлялася стрыечнай сястрой” [414].

Т.К. Хуткоўскі меў адзіную дачку, якую назваў Тадэяй, таксама ў памяць пра славутага продка.

Яшчэ адзін “нашчадак” Т. Касцюшкі прыкладна ў той самы час аб’явіўся на Украіне. Нехта Мар’ян Глязярэвіч, які выконваў абавязкі натарыуса, звярнуўся з лістом у рэдакцыю “Кур’ера Львоўскага”, у якім паведамляў пра сваю сустрэчу з нашчадкам генерала. Артыкул меў назву “Радзіна Касцюшкаў у Галіцыі” (1893 год) [415] і пачынаўся словамі: “Маю абавязкам падзяліцца з чытачамі весткаю, якая, напэўна, іх жыва зацікавіць і ўзрушыць... Імя вялікага героя, сустрэтае праз столькі гадоў у нашым засцянковым павеце, нарадзіла ўва мне розныя здагадкі і дапушчэнні, якімі хочацца падзяліцца. З гэтай нагоды выклікаў я да сябе селяніна Марцэлія Касцюшку, што жыве ў Бучацкім павеце” (цяпер ­ частка Цярнопальскай вобласці).

Ягоны дзед Ян Касцюшка, якога Марцэлій лічыў братам генерала, перасяліўся ў Галіцыю з Літвы-Беларусі пасля Касцюшкавага паўстання. Ужо на Украіне Ян пабраўся шлюбам і нарадзіў Ваўжэнца (Лаўрына) (1799 – 1865) ды Матэвуша. Першы таксама меў двух сыноў – згаданага вышэй Марцэлія і Антонія Касцюшкаў (Антоній у 1893 годзе меў малога сына Войцеха). Як сцвярджаў М. Глязярэвіч, Марцэлій “сваімі рысамі вельмі нагадваў Тадэвуша”.

Нягледзячы на тое, што на той час у навуковым свеце ўжо было дакладна вядома, што пералічаныя асобы не маглі знаходзіцца ў той ступені сваяцтва да генерала, пра якую гаварылі, у рэдакцыі “Кур’ера Львоўскага” не выключалі магчымасці, што яны ўсё ж былі ўнукамі, а малы сын Антонія – праўнукам генерала [416]. (Пры гэтым усе сямейныя паперы нібыта згарэлі ў час паўстання 1830 – 1831 гадоў).

Цалкам зразумела, што адно толькі знешняе падабенства не можа з’яўляцца пераканаўчым доказам роднасці з кіраўніком нацыянальна-вызваленчага паўстання. Тым больш што яшчэ пры жыцці Т. Касцюшкі сучаснікі знаходзілі пэўнае яго падабенства нават з імператарам Паўлам І [417]. А ў 1798 годзе былі разасланыя шматлікія партрэты генерала, якога прадпісвалася неадкладна арыштаваць пры спробе перасячы дзяржаўную мяжу [418]. У выніку неаднойчы здараліся казусы. Арыштаваны на пруска-аўстрыйскай граніцы невядомы купец, знешне падобны на Т. Касцюшку, быў пад узмоцненым эскортам дастаўлены ў Берлін. Праз некалькі тыдняў следчая камісія прызнала памылку памежнікаў. А ў мястэчку Баруны на Ашмяншчыне (Беларусь) пад падазрэнне патрапіў бедны селянін, надзіва падобны на генерала. Яго нават адвезлі ў Санкт-Пецярбург, дзе некалькі месяцаў трымалі пад арыштам. Потым вярнулі дамоў. Сярод аднавяскоўцаў ён ужо да смерці атрымаў мянушку “Начальнік Касцюшка” [419].

Нават праз колькі стагоддзяў калі-нікалі з’яўляюцца асобы, якія спрабуюць давесці пра сваяцтва з “Героем Двух Кантынентаў”. Таму амаль кожны даследчык жыцця і дзейнасці Т. Касцюшкі, як і Б. Ваховіч, сутыкаецца з “нашчадкамі” генерала. І мы таксама не сталі выключэннем.

У 2000 годзе цягнулася наша перапіска з жыхаром Сяміпалацінска (Казахстан) А.А. Болатавым. Ён прыводзіў сямейныя паданні, якія вяліся ад дзеда Іллі Касцюшкіна, родныя якога былі “сасланыя пасля паўстання ў Польшчы... з Валыні”. Незадоўга да смерці дзед быццам гаварыў дачцэ Аляксандры (Шандры): “Род у мяне знакаміты і прозвішча маё вядомае”.

А.А. Болатаў лічыў, што ягоны дзед першапаткова зваўся Касцюшкам, але ў ссылцы змяніў “небяспечнае” прозвішча. Маці (ці бабуляй) Іллі Касцюшкіна, на яго думку, магла быць “сястра Антаніны Касцюшкі, Аляксандра Аляксандраўна Касцюшка (№ 200), высланая ў Чыцінскую вобласць пасля польскага паўстання 1863 – 1864 гадоў”. Асаблівую надзею “ў справе высвятлення гістарычнай Праўды” свайго роду наш адрасат ускладаў на нейкія “сакрэтныя архівы ФСБ”, у якіх спадзяваўся адшукаць паперы, што “загубілі майго дзеда ў гады праўлення Сталіна”. Ліставанне з нашчадкам Іллі Касцюшкіна перарвалася гэтак жа нечакана, як і пачалося: адрасат не хаваў расчаравання ад таго, што намі не была прынятая напавер ягоная (не падмацаваная дакументальна) упэўненасць у сваяцтве з Тадэвушам Касцюшкам.
ЗАМЕСТ ЗАКАНЧЭННЯ
Гісторыя любой сям’і мае сапраўдную каштоўнасць. Занатаваная ў сямейных дакументах і паданнях, яна – найкарыснейшая крыніца выхавання.

У гэтым даследаванні намі быў коратка апісаны гістарычны шлях аднаго з найстаражытнейшых беларускіх родаў, які пакінуў глыбокі след у айчыннай гісторыі.

Слава і сусветная вядомасць да Касцюшкаў-Сяхновіцкіх прыйшла ў першую чаргу дзякуючы Тадэвушу Касцюшку. Аднак і шматлікія продкі генерала годна рэпрэзентавалі сваю радзіну ва ўсіх краях, дзе ім надаралася жыць і дзейнічаць. Касцюшкі-Сяхновіцкія змагаліся на палях бітваў, якіх было шмат у нашым мінулым, пры гэтым невядома ніводнага выпадку, калі б яны здрадзілі ці перайшлі на бок ворага. І хоць Касцюшкі не дасягнулі высокіх пасадаў, аднак свой шляхецкі гонар заўсёды неслі высока [420].

Многія з прадстаўнікоў гэтай сям’і вызначаліся мастацкімі талентамі. Касцюшкі будавалі храмы, рабілі ахвяраванні, клапаціліся пра сваіх падданых. І хоць прытрымліваліся маралі, прынятай у феадальныя часы, гэта сведчыць толькі пра тое, што заўсёды былі “дзецьмі свайго часу”.

Драматычныя падзеі канца ХVІІІ стагоддзя, якія прынеслі карэнныя змены ў палітычным і эканамічным развіцці свету, выхавалі генерала
Т. Касцюшку, якому было наканавана ўславіць у гісторыі сям’ю Касцюшкаў-Сяхновіцкіх і свой маленькі маёнтак Сяхновічы, змешчаны блізу Жабінкі.
1994-2005

Жабінка – Гародня – Жабінка

Крыніцы:
1. Гл. падрабязней: Емяльянчык У. Паланез для касінераў (З падзей паўстання 1794 г. пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі на Беларусі). – Мн., 1994. – С.36-138; Majewski W. Litwa 1794 działania wojenne kwecień – sierpień // Powstanie 1794 roku. Dzieje i tradycja. (Studia i szkice w dwustulecie) / Red. H. Szwankowska. – W-wa, 1996. – S.70-86; Powstanie kościszkowskie 1794. Dzieje militarne / Pod red. T. Rawskiego. – T.2. – W-wa, 1996. – S.26-103, 166-181, 223-235.

2. Herbst S. Działania dywizji Sierakowskiego // Z dziejów wojskowych powstania kościuszkowskiego 1794. – W-wa, 1983. – S.357-382.

3. Korzon T. Kościuszko. Biografia z dokumentów wуsnuta. – Kr., 1894. – S.206; Szyndler B. Tadeusz Kościuszko 1746 – 1817. – W-wa, 1991. – S.112; Юхо Я.А. За вольнасць нашу і вашу: Тадэвуш Касцюшка. – Мн., 1990. – С.20.

4. Цыт. паводле: Саламевіч Я. Хроніка нацыянальна-вызваленчага паўстання 1794 г. // Роднае слова. – 1991. – № 1. – С.75.

5. Okolski S. Orbis Polonus... in quo antiqua Sarmatarum gentilia, pervetustae nobilitatis polonae insignia. – Cracoviae, 1641. – T.2. S.620.

6. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego / Pod red. J.N. Bobrowicza. – Lipsk, 1840. – T.5. S.283-284.

7. Wasilewski Z., Źeromski S. Rzyt oka na dzieje Muzeum Narodowego w Rapperswilu i Katalog Zbiorów Kościuszkowskich w temże Muzeum przechowywanych // Album Muzeum Narodowego w Rapperswilu. – Kr. – 1894. – T.4. – S.114.

8. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.19.

9. „Kościuszko. 1893 – 1896” / Pod red. T.B. Ostrębskiego. Wydanie nowe uzupełnione. – Kr., 1994. – S.228.

10. Rodowód Kościuszki // Czas. – 1852. – N 202.

11. Chodźko L. Usque ad finem. Żywoty narodowe z ostatnich lat stu. – Paryż, 1859. – S.5.

12. Święcki T. Historyczne pamiątniki znamenitych rodzin i osób dawnej Polski. – W-wa, 1858. – T.1. S.338; Wójcicki K.W. Kościuszko // Encyklopedya powszechna. – W-wa, 1864. – T.15. S.623-624.

13. Энциклопедический словарь / Изд. Брокгауза и Ефрона. – СПб., 1895. – Т.16. С.420.

14. Гл. падрабязней: Komaszyński M., Południak K. Kościuszko jako wódz na łamach prasy polskiej podczas obchodów setnej rocznicy insurekcji // 200 rocznica powstania kościuszkowskego / Pod red. H. Kocója. – Katowice, 1994. – S.193-206.

15. „Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.228.

16. У 1906 годзе манаграфія вытрымала другое, дапоўненае выданне: Korzon T. Kościuszko. Biografia z dokumentów wysnuta. Dopelnienia przy wydaniu drugiem. – W-wa, Kr., b.r.

17. Левандоўскі Я. Касцюшка ў Швейцарыі. Культ героя ў ХІХ і ХХ стст. // Белар. гістарычны часопіс. – 1994. – № 1. – С.59-60.

18. Гарбачова В. Раперсвільскі музей // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі (далей – ЭГБ). – Мн., 2003. – Т.6. Кн.ІІ. – С.429.

19. Пералік папераў гл.: Wasilewski Z., Źeromski S. Rzyt oka... – S.112-125.

20. Korzon T. Kościuszko. – S.548, przyp.1.

21. Tygodnik illustrowany. – 1881. – N 286. – S.392-393.

22. Гл. таксама рэпрадукцыі: Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.22-23; Емяльянчык У. Наш Касцюшка // Пачатковая школа. – 1994. – № 4. – С.26-27; Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Жабінк. р-на / Рэд.-укл. Р.Я. Смірнова. – Мн., 1999. – С.71; Чаропка В. Мерачоўшчына – Сяхновічы // Белар. гістарычны часопіс. – 2004. – № 12. – С.35; Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – Мн., 2004. – С.143.

23. Korzon T. Kim i czem był Kościuszko. – W-wa, 1907. – S.8; Tegoż. Do rodowodu Kościuszków // Prawda. Księga zbiorowa. – Lwów, Petersburg, 1899.

24. Гл. напр.: Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.21; матэрыялы Мемарыяльнага пакою Т. Касцюшкі ў Малых Сяхновічах і ягонага музея ў Мерачоўшчыне.

25. Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – С.143.

26. Касьцюшка, сын Беларусі // Спадчына. – 1994. – № 1. – С.16-22.

27. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – М., 1996. – Вып.4. – С.130-134.

28. Кіпель В. Беларусы ў ЗША. – Мн., 1993. – С.43.

29. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – Вып.4. – С.130.

30. Бензярук А. Радавод Сяхновіцкіх Касцюшкаў // Сельская праўда (Жабінка). – 1992. – 25 ліп., 29 ліп., 1 жн.; Яго ж. “Сялянка” Тадэвуша Касцюшкі // Сельская праўда. – 1995. – 19 жн.; Яго ж. Тры Касцюшкі // Сельская праўда. – 1995. – 9 вер., 16 вер.; Яго ж. Жанчына з даўняга партрэта // Сельская праўда. – 1996. – 23 сак.; Яго ж. Пачаткі роду Касцюшкаў-Сяхновіцкіх // Радавод (Брэст). – 1998. – № 4. – С.22-30; Яго ж. Касцюшкавы Сяхновічы // Бярозка (Мінск). – 2001. – № 10. – С.14-16.

31. „Ciеniom Kościuszki” – надпіс на памятным камяні, змешчаным у Залессі, былым маёнтку паплечніка генерала Т. Касцюшкі – М.К. Агінскага (Ляўкоў Э.А. Маўклівыя сведкі мінуўшчыны. – Мн., 1992. – С.192-194).

32. Гл.: Русская историческая библиотека (далее – РИБ). Литовская Метрика. Отдел 1, 4, 3: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского / Подготовлены к печати С.Л. Пташицким. – Петроград, 1915. – Т.33. Стб.303, 1190, 1192; Метрыка Вялікага княства Літоўскага: Кніга 44: Кніга запісаў 44 (1559 – 1566) / Падрыхт. А.І. Груша. – Мн., 2001. – С.109; Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. – Кніга 523. Кніга публічных спраў / Падрыхт. А.І. Груша, М.Ф. Спірыдонаў, М.А. Вайтовіч. – Мн., 2003. – С.99.

33. РИБ. – СПб., 1903. – Т.20. Стб.687-689.

34. Boniecki A. Poczet rodów w Wielkiem księstwie Litewskiem w XV – XVI wieku. – W-wa, 1887. – S.149; Korzon T. Kościuszko. – S.549, przyp.11.

35. Вольф Ю. Князі на абшарах Вялікага княства Літоўскага ад канца ХІV ст. // Спадчына. – 1993. – № 4. – С.80-81; Насевіч В.Л. Гальшанскія // ЭГБ. – Мн., 1994. – Т.2. С.462; Чаропка В. Імя ў летапісе. – Мн., 1994. – С.482.

36. Юхо І.А., Насевіч В.Л. Астрожскія // ЭГБ. – Мн., 1993. – Т.1. С.223; Genealogia / Tablice opracował Wł. Dworzaczek. – W-wa, 1959. – Tab.165.

37. Wójcicki K.W. Kościuszko // Encyklopedya powszechna. – T.15. S.623-624; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowianskich. – W-wa, 1889. – T.10. S.489.

38. Korzon T. Kościuszko. – S.2. Т. Корзан, карыстаючыся дадзенымі Ю. Вольфа, запазычанымі з Літоўскай метрыкі, беспаспяхова спрабаваў між дзякамі канцылярыі ВКЛ адшукаць Фёдара, які мог бы быць прашчурам Касцюшкаў (гл.: Wollf J. Senatorowie i dygnitarze WKL 1386 – 1795. – Kr., 1885. – S.255, 256, 258, 265).

39. РИБ. – Т.20. Стб.689.

40 Белоруссия в эпоху феодализма. – Мн., 1959 – Т.1. С.112; Тихомиров М.Н. Список русских городов дальних и ближних // Русское летописание. – М., 1972. – С.83-137.

41. Korzon T. Kościuszko. –S.548-549, przyp.12.

42. Гарадная // ЭГБ. – Т.2. С.476-477; Лабынцев Ю.А. В глубинном Полесье (Турово-Пинская земля). – Мн., 1989. – С.85; ; Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Столінскага р-на. – Мн., 2003. – С.67-68, 609.

43. Korzon T. Kościuszko. – S.551-552, przyp.13. Т. Корзан першым змясціў фотакопію гэтага дакумента, якую пазней перадрукаваў часопіс “Спадчына” (1994 год), ёсць копія і ў сучасным Мемарыяльным пакоі Т. Касцюшкі ў Малых Сяхновічах (2002 год).

44. Гарадная // ЭГБ. – Т.2. С.476.

45. Памяць... Жабінк. р-на. – С.501.

46. Okolski S. Orbis Polonus.... – T.2. S.620; Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – T.5. S.283-284; Тамсама. – T.8. S.119-120.

47. Wójcicki K.W. Kościuszko // Encyklopedya powszechna. – T.15. S.623.

48. Słownik geograficzny... – T.10. S.489.

49. Гл.: Грыцкевіч А.П. Касцюшкі // Беларуская савецкая энцыклапедыя. – Мн., 1972. – Т.5. С.506; Юхо Я.А. За вольнасць нашу і вашу. – С.8; Тарасаў К. Памяць пра легенды. – Мн., 1990. – С.199; Лойка П.А. Гісторыя Беларусі: Вучэб. дапам. для 7-га кл. – Мн., 1993. – С.137.

50. Korzon T. Kościuszko. – S.549-550, przyp.12.

51. Памяць... Жабінк. р-на. – С.57.

52. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko. Życie, czyny, duch. – Wyd.2. – Poznań, 1922. – S.18.

53. Boniecki A. Poczet rodów... – S.248.

54. Herbarz Polski. Cz.I. / Ułożył i wydał A.Boniecki. – W-wa, 1907. – T.11. S.232.

55. Wollf J. Senatorowie i dygnitarze... – S.8-12; Boniecki A. Poczet rodów... – S.XXVI-XXVII.

56. Осцікавічы // ЭГБ. – Мн., 1999. – Т.5. С.360.

57. Dzięgiewski J. Pociej Adam // Polski słownik biograficzny (dalej – PSB). – Wrocław, W-wa, etc., 1982. – T.XXVII/1. Zeszyt 112. – S.28.

58. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – T.5. S.284.

59. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў Мінску (далей – НГАБ у Мінску), ф.1741, воп.1, спр.37, арк. 155-159; Korzon T. Kościuszko. – S.549, przyp.11; Wawrzyńczyk A. Rozwój wielkiej własności na Podlasiu w XV i XVI wieku. – Wrocław, 1951. – S.266.

60. Станкевіч Я. Хрышчоныя ймёны вялікалітоўскія (беларускія) // Спадчына. – 1992. – № 6. – С.99-101; Бірыла М.В. Беларуская антрапанімія: Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. – Мн., 1966. – С.101.

61.Гл. напр.: Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.20-21; Konieczny F. Tadeusz Kościuszko. – S.18, 23; Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – С.143; Тарасаў К. Памяць пра легенды. – С.199.

62. Бірыла М.В. Беларуская антрапанімія: Структура ўласных мужчынскіх імён. – Мн, 1982. – С.78-79; РИБ. – Т.20. Стб.688-689; Konieczny F. Tadeusz Kościuszko. – S.20; Korzon T. Kościuszko. –S.550, przyp.13.

63. РИБ. – Т.20. Стб.207-208.

64. Korzon T. Kościuszko. –S.9; Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. – С.99.

65. Boniecki A. Poczet rodów... – S.149.

66. Цыт. паводле: Алексанровіч Н. Пісьмовыя сведчанні аб паляванні на Беларусі ў сярэднія вякі // З глыбіні вякоў. Наш край: Гісторыка-культуралагічны зборнік. – Мн., 1992. – С.151.

67. Boniecki A. Poczet rodów... – S.37, 149.

68. Korzon T. Kim i czem był Kościuszko. – S.3.

69. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – T.5. S.284; Документы Московского архива Министерства юстиции / Вступ. ст. М. Довнар-Запольского (далее – ДМАМЮ). – М., 1897. – Т.1. С.263.

70. РИБ. – Петроград, 1915. – Т.33. Стб.1192.

71. Przydomek – мянушка (Стыпула Р., Ковалева Г.В. Польско-русский словарь. – 6-е изд., стер. – М., Варшава, 1989. – С.497). «Придомок – прихоромок, флигель, жилые покои под особой кровлей, отставленное сбоку жилье» (Даль В. Толковый словарь живого великорусского языка. – М., 1990. – С.411). Такім чынам, этымалогія слова празрыстая: мянушка, якая прылучаецца да асноўнага прозвішча.

72. Булгарын Ф. Выбранае. – С.166.

73. Вяроўкін-Шалюта У. Прыдомак // ЭГБ. – Т.5. С.582.

74. Акты, издаваемые Виленскаю археографическою комиссиею (далее – АВАК). – Т.6. – Вильна, 1872. – С.35-36; Korzon T. Kościuszko. – S.556, przyp.29.

75. АВАК. – Т.4. – Вильна, 1870 – С.107, 243.

76. Korzon T. Kościuszko. – S.589-590, przyp.227; АВАК. – Т.2. – Вильна, 1867. – С.191.

77. Харкевич Ф. Розыски на Суворовских полях сражений // Варшавский военный журнал. – 1900. – № 4. – С.351; Емяльянчык У. Касцюшкі // ЭГБ. – Мн., 1997. – Т.4. С.146.

78. Памяць... Жабінк. р-на. – С.55.

79. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – Lipsk, 1841 – T.8. S.113-119; Лакиер А.Б. Русская геральдика. – М., 1990. – С.284.

80. Chodźko L. Usque ad finem. Żywoty narodowe z ostatnich lat stu. – S.5.

81. Урбан П. У святле гістарычных фактаў. (У сувязі з брашурай Л.С. Абэ-цэдарскага). – Мюнхэн, Нью Ёрк, 1972. – С.50; Semkowicz W. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle roku 1413 // Lituano-slavica postaniensia. Studia historica. – T.III. – Poznań, 1989. – S.7-139.

82. Okolski S. Orbis Polonus. – T.2. S.620; Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.20, 373, przyp.12.

83. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – Lipsk, 1841. – T.8. S.119-120.

84. Тамсама. – T.8. S.148.

85. Лакиер А.Б. Русская геральдика. – С.284; Korzon T. Kościuszko. – S.4.

86. Chołonewski A. Tadeusz Kościuszko. – Lwów, 1902. – S.8; Twardowski B. Tadeusz Kościuszko jego żуwot i czyny. – Poznań, 1894. – S.57-58; Wachowicz B. „Nazwę Cię – Kościuszko!” Szlakem bitewnym Naczalnika w Ameryce. – W-wa, 2000. – S.26.

87. ЭГБ.– Т.4. С.146; Спадчына. – 1995. – № 6. – С.3 вокладкі.

88. Korzon T. Kościuszko. –S.369-370; Twardowski B. Tadeusz Kościuszko – S.57-58.

89. „Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.254.

90. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Давед. Камент. – Мн., 1989. – С.519-520.

91. Korzon T. Kościuszko. – S.551-552, przyp.13.

92. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.20, 373, przyp.11.

93. Genealogia / Tablice opracował Wł. Dworzaczek. –Tab. 4, 13, 15, 16, 87, 165.

94. Вольф Ю. Князі на абшарах... // Спадчына. – 1993. – № 4. – С.81, 88.

95. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.373, przyp.11. Т. Корзан не называе, з якой галіны Гальшанскіх магла паходзіць жонка Касцюшкі. Б. Шындлер прымае ягоную версію, але выказвае пэўныя сумненні ў яе дакладнасці.

96. Вольф Ю. Князі на абшарах... // Спадчына. – 1993. – № 4. – С.86-88.

97. Гл.: Касьцюшка, сын Беларусі // Спадчына. – 1994. – № 1. – С.16-18.

98. Skałkowski A.M. Kościuszko w świetle nowszych badań. – Poznań, 1924. – S.5.

99. Semkowicz M. Gasztold Marcin // PSB. – T.8. S.209. А.М. Нарбут сцвярджаў, што абедзьве жонкі Марціна былі з князёўнаў Гальшанскіх і “прынеслі яму Грабы каля Гальшан і частку Глускай воласці з Глускам і Дубровіцай, Задзвеі і Катлавы” (Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – М., 1994. – Вып.2. – С.142-143).

100. Вольф Ю. Князі на абшарах... // Спадчына. – 1993. – № 4. – С.81.

101. Грыцкевіч А.П. Касцюшкі // Беларуская савецкая энцыклапедыя. – Т.5. С.506; Dumin S., Górzyński S. Spis szlachty wylegitowaniej w guberniach Grodzeńskiej, Mińskiej, Mohilewskiej, Smoleńskiej i Witebskiej. – W-wa, 1992. – S.90.

102. Беларускі дзяржаўны гістарычны архіў у Гродне (далей – БДГА), ф.1, воп.2, спр.946.

103. Пра пачатак валоданняў Косцяў над Збірогамі і Старым Сялом падрабязней гл.: Wawrzyńczyk A. Rozwój wlasności na Podlasiu w XV i XVI wieku. – Wrocław, 1951. – S.102.

104. Źychliński T. Złota Księga szlachty Polskiej. – R.XXIX. – Poznań, 1906. – S.50.

105. На гэты конт У.А. Ніканаў прыводзіць шмат яскравых прыкладаў. Напрыклад, сцвярджае: “Рэкорд, відаць, пабіла сям’я ў Польшчы позняга сярэднявечча, вядомая па біяграфіі кракаўскага каноніка Яна Длугаша, які меў аднолькавае імя са сваімі дзесяццю братамі, яно лічылася шчаслівым. Пры ўсёй рэдкасці гэтага выпадку ў ім толькі атрымала самае яркае выяўленне распаўсюджаная бытавая з’ява” (Никонов В.А. Имя и общество. – М., 1974. – С.13). Гл. таксама: Семенов И.С. Христианские династии Европы. Династии, сохранившие статус владетельных. Генеалогический справочник. – М., 2002. – С.401-420.

106. Метрыка Вялікага княства Літоўскага: Кніга 44. – C.109.

107. Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. – Выпуск 10: Акты Брестского гродского суда за 1575 – 1715 гг. (далее – ОД ВЦА). – Вильна, 1913. – Стб.53.

108. АВАК. – Т.6. С. 36; РИБ. – Т.33. Стб.1192.

109. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.28.

110. Памяць... Жабінк. р-на. – С.501.

111. Okolski S. Orbis Polonus. – T.2. S.620; Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego.– T.5. S.284.

112. Korzon T. Kościuszko. – S.2.

113. Спрогис И.Я. Географический указатель выборных документов из актовых книг Виленского центрального архива. – Вильна, 1913. – Ч.1. С.406.

114. Бобровский П.О. Гродненская губерния. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. – СПб., 1863. – Ч.2. С.1057; Siechnowicze // Encyklopedyja powszechna. – W-wa, 1866. – T.23. S.398.

115. ОД ВЦА.– Стб.89, 93; РИБ. – Т.33. Стб.1190, 1192.

116. Korzon T. Kościuszko. – S.9.

117. АВАК. – Т.6. С. 35.

118. Korzon T. Kościuszko. – S.10, 555, przyp.27. Тэкст размежавання захаваўся ў копіі 1777 года.

119. РИБ. – Т.33. Стб.303, 1190, 1192; Метрыка Вялікага княства Літоўскага: Кніга 44 – С.109; Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. – С.99.

120. Грицкевич А.П. Распределение магнатских и шляхетских владений в Белоруссии по их величине и экономической принадлежности владельцев (XVI век) // Вопросы истории: Межведомственный сборник. – Мн., 1978. – С.96-97; Спиридонов М.Ф. Закрепощение крестьянства в Беларуси (ХV – XVI вв.). – Мн., 1999. – С.31; Менжинский В.С. Структура феодального землевладения в Великом княжестве Литовском. (По материалам переписи войска 1528 г.) // История СССР. – 1987. – № 3. – С.170-172.

121. РИБ. – Т.33. Стб.303.

122. Гэтую абставіну не ўлічыў А.П. Грыцкевіч, які сцвярджаў, што ў 1567 годзе на “попіс” з’явіўся толькі Фёдар Касцюшкавіч (Грыцкевіч А.П. Паўстанне 1794 г.: перадумовы, ход і вынікі // Белар. гістарычны часопіс. – 1994. – № 1. – С.41).

123. РИБ. – Т.33. Стб.1190, 1192.

124. Радаман А. Сойм // ЭГБ. – Мн., 2001.– Т.6.Кн.І. С.380.

125. ДМАМЮ. – Т.1. С.468; РИБ. – Юрьев, 1914. – Т.30. Стб.451.

126. Korzon T. Kościuszko. – S.556, przyp.28.

127. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.20.

128. Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – С.13; Волгин И. “Родиться в России...: Достоевский и современники: жизнь в документах. – М., 1991. – С.8-105.

129. Гл., напр., справу з зямянінам В. Крыпскім “о грабежи, бои и презыски”
(ОД ВЦА.– Стб.42, 44, 68).

130. Тамсама.– Стб.1-2, 51.

131. Тамсама. – Стб.89, 93.

132. Памяць... Жабінк. р-на. – С.55; Метрыка Вялікага княства Літоўскага: Кніга 44. – С.109.

133. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko. – S.23.

134. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.51-55.

135. Korzon T. Kościuszko. – S.556, przyp.28.

136. АВАК. – Т.6. № 25, 27; Тамсама. – Вильна, 1891. – Т.18. № 81; ОД ВЦА.– Стб.71, 73, 101.

137. АВАК. – Вильна, 1899. – Т.26.С.91, 117.

138. Памяць... Жабінк. р-на. – С.501-502.

139. Lietuvos teisés paminklai III. Lietuvos viriausiojo tribunolo sprendimai 1583 – 1655 / Parengé V. Raudeliūnas ir A. Baliulis. – Vilnius, 1988. – P.183, 248, 317.

140. ОД ВЦА.– Стб.212-213.

141. Цэлая падборка дакументаў па гэтай справе была апублікаваная ў ХІХ стагоддзі Віленскай археаграфічнай камісіяй: АВАК. – Т.6. С.34-38, 41-42; Тамсама. – Т.18. С.63-64.

142. Тамсама. – Т.6. С.36.

143. Касьцюшка, сын Беларусі // Спадчына. – 1994. – № 1. – С.16-17.

144. АВАК. – Т.6. С.37.

145. Тамсама. – Т.6. С.35.

146. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.20.

147. Бензярук А. Вытокі: хроніка вёсак // Сельская праўда. – 1993. – 19 мая, 9 чэрв., 15, 22 верас., 13 ліст.

148. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – Lipsk, 1839. – T.4. S.22, 58, 489; Tegoż. – T.5. S.268, 459; Tegoż. – Lipsk, 1841. –T.6. S.556-557; Tegoż. – Lipsk, 1841. – T.7. S.140; Tegoż. – Lipsk, 1842. – T.9. S.70; Tegoż. – Lipsk, 1845. – T.10. S.142.

149. ОД ВЦА.– Стб.99, 102, 103, 105-107, 127, 139.

150. НГАБ у Мінску, ф.1741, воп.1, спр.49, арк.1193-1197.

151. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.2, спр.98, арк.37; Korzon T. Kościuszko. –S.7.

152. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – T.8. S.260.

153. НГАБ у Мінску, ф.1741, воп.1, спр.38, арк.913-967.

154. Штыхов Г.В. Археологическая карта Белоруссии. – Выпуск 2. – Мн., 1971. – С.18; Поболь Л.Ф. Археологическая памятники Белоруссии: Железный век. – Мн., 1983. – С.101, 102, 106, 108; Ткачоў М.А. Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі ХІІІ – ХVІІІ стст. – Мн., 1978. – С.92; Покровский Ф.В. Археологическая карта Гродненской губернии. – Вильна, 1895. – С.86; Топографические сведения о городищах и курганах Гродненской губернии / Вступит. ст. А. Штритера. – Гродна, 1889. – С.23, доп.18; Słownik geograficzny... – T.10. S.489; БДГА у Гродне, ф.14, воп.1, спр.74, арк.172 адв.

155. Памяць... Жабінк. р-на. – С.495.

156. Baliński M., Lipiński T. Staroźytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym. – W-wa, 1846. – T.3. S.756; Любавский М.К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания I-го Литовского статута: Органы общего управления в областях и их правительственные округа. – М., 1892. – С.191.

157. Пичета В.И. Белоруссия и Литва в ХV – XVI вв.: Иссследования по истории социально-экономического, политического и культурного развития. – М., 1961. – С.15-20; Великая аграрная реформа XVI в. // Спадчына. – 1993. – № 4. – С.63-78; Pułaski K. Gospodarka królowej Bony na kresach. Szkice i poszukiwania historyczne. – Kr., 1887.

158. Ochmański E. Położenie spoleczno-gospodarcze i walka klasowa chłopów w Ekonomii Kobryńskiej // Rocznik dziejów społecznych i gospodarczych. – Poznań, 1958. – S.46-49; Ревизия Кобринской экономии, составленная в 1563 г. королевским ревизором Дмитрием Сапегою, с присовокуплением Актов Браславского земского суда, относящихся к Кобринской архимандрии (далее – РКЭ). – Вильна, 1876. – С.86-88, 109-119; АВАК. – Вильна, 1887. – Т.14. С.574-579.

159. Гл. табл. у кн.: Korzon T. Kościuszko. – S.57.

160. ДМАМЮ. – Т.1. С.205-327.

161. Kościałkowski S. Ze studijów nad dziejami ekonomij królewskich na Litwie. – Wilno, 1914. – S.4, 71-72.

162. Гл.: Прыбытка Г.В. Барацьба магнацкіх груповак у Вялікім княстве Літоўскім у сярэдзіне ХVІІ ст. (1655 – 1668 гг.): Аўтарэф. дыс... канд. гіст. навук. – Мн., 2000; Яго ж. Барацьба магнацкіх груповак ў другой палове ХVІІ – пачатку ХVІІІ стст. // Спадчына. – 1995. – № 5. – С.32-90; Яго ж. Барацьба магнацкіх груповак у ХVІІІ ст. // Спадчына. – 1996. – № 1. – С.80-151; Сагановіч Г. Невядомая вайна. 1654 – 1667. – Мн., 1995.

163. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.20.

164. Грыцкевіч А.П. Касцюшкі // Беларуская савецкая энцыклапедыя. – Т.5. С.506.

165. Siechnowicze // Encyklopedyja powszechna.– T.23. S.398.

166. Borucki M. Jak w dawniej Polsce królów obierano. – W-wa, 1978. – S.116-124.

167. Korzon T. Kościuszko. – S.558, przyp.41; АВАК. Вильна, 1870. – Т.4. С.187-188.

168. АВАК. Вильна, 1902. – Т.29. С.188-190.

169. РКЭ. – С.349-350.

170. Гл. падрабязней: Борисов Ю.В. Дипломатия Людовика ХIV. – М., 1991. – С.348-351.

171. АВАК. – Т.4. С.233, 235, 239-240, 243, 246.

172. Тамсама. – С.366, 418, 424-428, 450-451.

173. Падлічана па: Тамсама. – С.260-265.

174. Тамсама. – С.260-263.

175. НГАБ у Мінску, ф.1705, воп.1, спр.60, арк.279-280; АВАК. – Вильна, 1870. – Т.3. С.161-162; Słownik geograficzny... – T.10. S.488-489; Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.233-234.

176. Zieliński R. Polska na francuskim tronie. – W-wa, 1978. – S.5-20; Грыцкевіч А. Станіслаў Ляшчынскі // ЭГБ..– Т.6. Кн.І. С.402-403.

177. АВАК. – Т.4. С.465, 470, 477, 491, 492, 504.

178. Słownik geograficzny... – T.10. S. 489.

179. Korzon T. Kościuszko. –S.7.

180. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.2, спр.98, арк.36 адв.

181. Касьцюшка, сын Беларусі // Спадчына. – 1994. – № 1. – С.16.

182. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – Вып.4. – С.133.

183. Ильин А. Тадеуш Костюшко и Александр Суворов в Национальном историческом архиве Республики Беларусь (Гродно) // Гістарычная брама. – 2004. – № 1. – С.17.

184. Несцярчук Л.М. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны. – Мн., 2002. – С.188.

185. Харкевич Ф. Розыски на Суворовских полях сражений // Варшавский военный журнал. – 1900. – № 4. – С.351-352.

186. Сущук А. История на памятниках могил // Кобрынскі веснік. – 1997. – 16 крас.; Lewkowska A., Lewkowski J., Walczak W. Zabytkowe cmentarze na Kresach Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej. Województwo Poleskie. – W-wa, 2000. – S.81, 86.

187. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – Вып.4. – С.132, 137, 145.

188. Гл. падрабязней: Бензярук А. На скрыжаванні лёсаў // Белар. мінўшчына. – 1996. – № 6. – С.61-62; Сущук А. Ромуальд Траугутт – великий сын Полесья // Радавод. – 1998. – № 3. – С.49-63.

189. Клейн Б. Найдено в архиве. – Мн., 1968. – С.103.

190. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – Вып.4. – С.141.

191. Korzon T. Kościuszko. – S.558, przyp.38.

192. ОД ВЦА.– Стб.176.

193. РИБ. – Юрьев, 1914. – Т.30. Стб.298.

194. АВАК. – Т.18. С.422-423.

195. ОД ВЦА.– Стб.195.

196. АВАК. – Т.3. С.391-392.

197. ОД ВЦА.– Стб.44.

198. Спрогис И. Предисловие // АВАК. – Т.18. С.ХХIV-XXVI.

199. НГАБ у Мінску, ф.1741, воп.1, спр.49, арк.1194; АВАК. – Т.6. С.35; Тамсама. – Т.18. С.63-64, 255-257.

200. АВАК. – Т.18. С.325.

201. Тамсама. – С.71.

202. Тамсама. – С.71, 496.

203. Тамсама. – С.35, 61-62.

204. Тамсама. – Т.6. С.36.

205. АВАК. – Т.18. С.297-299.

206. Тамсама. – С.496-497.

207. Korzon T. Kościuszko. – S.16.

208. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.20-22.

209. Спрогис И.Я. Географический указатель... – Ч.1. С.491.

210. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.31.

211. Korzon T. Kościuszko. – S.16.

212. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.32.

213. Ростаў А. “Русін племені беларусаў” // Белар. мінуўшчына. – 1994. – № 1. – С.18.

214. Заява міністра Р. Сікорскага пра беларускае паходжанне Т. Касцюшкі выклікала ў 1992 годзе хваравітую рэакцыю з боку польскага ўрада, які паспешліва запэўніў грамадскасць у безумоўнай “польскасці” кіраўніка паўстання 1794 года. У беластоцкім “Часопісе” (№ 5 за 1992 год) Алег Латышонак гэтую ўрадаваю заяву пракаментаваў наступным чынам: “Але што ж з таго, дастаткова рушыць камень, каб пасыпалася лавіна” (Латышонак А. Польскі пантэон развальваецца ў руіны // Літаратура і мастацтва. – 1993. – 30 ліп.). Сёння, калі прайшло ўжо больш за дзесяць гадоў, польскі бок ужо не настойвае на выключнай прыналежнасці Т. Касцюшкі да польскай гістарычнай і культурнай традыцыі. Гэта стала магчымым, галоўным чынам


з-за актыўнасці беларусаў, якія зрабілі шмат дзеля вяртання на сваю зямлю памяці пра генерала, якога часам нават называюць “адным з найбольш вядомых у свеце беларусаў”.

215. Korzon T. Kościuszko. – S.557, przyp.36.

216. Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego.– T.5. S.284.

217. Бобровский П.О. Гродненская губерния...– Ч.2. С.1057.

218. НГАБ у Гродне, ф.1143, воп.1, спр.111, арк.1-10; Podręczna encyklopedya kościolna. – W-wa, 1910. – T.19-20. S.341.; Бензярук А. Крупчыцкі кляштар кармелітаў // ЭГБ. – Т. 4. С.266.

219. Korzon T. Kościuszko. – S.12.

220. Тамсама. – S.16.

221. Бензярук А.Р. Аляксандр Ян Касцюшка (1629 – 1711) // Памяць... Жабінк. р-на. – С.69.

222. Korzon T. Kościuszko. – S.15.

223. Тамсама. – S.14.

224. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S. 22.

225. Korzon T. Kościuszko. – S.17, 19, 559, przyp.46, 49.

226. АВАК. – Т.4. С.235, 237, 254, 255, 290.

227. Matuszewicz M. Pamiętniki... kasztelana brzesko-litewskiego 1714 – 1765 / Wyd. A. Pawiński. – W-wa, 1876. – T.2. S.26, 40-41.

228. Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.226-227; Korzon T. Kościuszko. – S.19-21.

229. Głoger Z. Kaplica Kościuszków w Siechnowiczach // Kłosy. – 1888. – N 1182. – T.46. S.117-118.

230. Korzon T. Kościuszko. – S.21-22.

231. Słownik geograficzny... – T.10. S.489.

232. Korzon T. Kościuszko. – S.23.

233. АВАК. – Т.4. С.324, 351, 357-358, 362.

234. Энциклопедический словарь. Брокгауз и Ефрон. Биографии. – М., 1991. – Т.1. С.55-56; Jasienica P. Rzeczpospolita Obojga Narodów. Cz.III. Dzieje agonii. – W-wa, 1990. – S.114.

235. АВАК. – Т.4. C.362, 373-375; Тамсама.– Т.6. С.508, 517.

236. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.34.

237. АВАК. – Т.4. C.369, 402, 405, 407, 412-413, 423, 426, 428.

238. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S. 24.

239. АВАК. – Т.6. C.426, 428.

240. Matuszewicz M. Pamiętniki... – W-wa, 1876. – T.1. S.20.

241. Korzon T. Kościuszko. – S.24.

242. Тамсама. – S.24, 560-561, przyp.66.

243. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S. 24.

244. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.34; Korzon T. Kościuszko. – S.32; Ростаў А. “Русін племені беларусаў” // Белар. мінуўшчына. – 1994. – № 1. – С.18.

245. АВАК. – Т.4. C.470, 477.

246. Korzon T. Kościuszko. – S.34; Бензярук А. Жанчына з даўняга партрэта // Сельская праўда. – 1996. – 23 сак.

247. Kraszewski K. Kościuszkowie. Wiadomości z archiwów własnych w Romanowie // Kłosy. – 1881. – T.32. S.15.

248. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.41.

249. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S. 26.

250. Chodźko L. Usque ad finem. Żywoty narodowe z ostatnich lat stu.– S.6.

251. Korzon T. Kościuszko. – S.46.

252. Костомаров Н.И. Последние годы Речи Посполитой. – СПб., 1886. – С.423; М(якотин В.А.). Костюшко Фаддей // Энциклопедический словарь / Изд. Брокгауза и Ефрона. – СПб., 1895. – Т.16. С.420.

253. Міцковіч М. Ці дараваў Касцюшка сяхновіцкім сялянам?.. // Сельская праўда. – 2005. – 25 мая.

254. Korzon T. Kościuszko. – S.46, 569-570, przyp.130.

255. Тамсама. –S.IV-V, przyp.176 dop.; Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.270-271.

256. Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.41; Бензярук А. Жанчына з даўняга партрэта // Сельская праўда. – 1996. – 23 сак.

257. Намі ў друку таксама некалькі разоў уздымалася гэтая праблема. Гл.: Бензярук А. Дзе нарадзіўся Касцюшка? Спрэчка, якая доўжыцца 180 гадоў // Сельская праўда. – 1996. – 3 лют.; Яго ж. Нараджэнне Т. Касцюшкі: Традыцыі і версіі // Сельская праўда. – 1997. – 29 кастр., 1 ліст., 6 ліст.; Яго ж. Загадка Тадэвуша Касцюшкі // Белар. мінуўшчына. – 1998. – № 1. С.33-36; Яго ж. Нараджэнне Касцюшкі: традыцыйны погляд і версіі // Памяць... Жабінк. р-на. – С.63-69.

258. Глинка Ф. Черты из жизни Тадеуша Костюшки, плененного российским генералом Ферзеном. – СПб., 1815. – С.3, 51.

259. Яго ж. Письма русского офицера. – М., 1990. – С.242-245.

260. Korzon T. Kościuszko. – S.I, przyp.169 dop.; Л. Еніке згадвае, што ў 1880-ыя гады медаль знаходзіўся ў нумізматычным зборы Варшаўскага універсітэта. Гл.: Bentkowski F. Spis medalów polskich. – W-wa, 1830. – N 853.

261. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S. 8-9.

262. Falkenstein K. Thaddaűs Kosciuszko dar gestellt von... – Leipzig, 1827. – S.11.

263. Б. Шындлер у 1991 годзе меў магчымасць карыстацца толькі 2-м, “падчышчыным” выданнем кнігі К. Фалькенштэйна (Falkenstein K. Tadeusz Kościuszko to jest biografia tego bogatera. – Wyd.2. – Wrocław, 1831), таму слынны гісторык і лічыў згадку пра Сяхновічы памылковаю.

264. Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.209.

265. Несцярчук Л.М. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны. – С.90, 155-157.

266. Напрыклад, П. Вяземскі пісаў: “Чэсным арандатарам быў каля 20 гадоў маршал (маршалак Слонімскага павета – А.Б.) Пуслоўскі, добры лімонавыціскальнік. Ён крывёю сялян нажыў мільёны”. Ф. Булгарын дадаваў: “Князь Любецки в связях родственных и дружеских с известным Пусловским, и они, под чужими именами, спекулируют на откупах казенных имений”. Гл. падрабязней: Булгарын Ф. Выбранае / Уклад., прадм., камент А. Фядуты. – Мн., 2003. – С.429; Чаропка В. Мерачоўшчына – Сяхновічы // Белар. гістарычны часопіс. – 2004. – № 12. – С.33; Popowska M. Rys dziejów kartuzji Bereskiej w latach 1648 – 1831. – S.151-153.

267. Baliński M., Lipiński T. Staroźytna Polska. – T.3. S.695.

268. Jenike L. Jeszcze o mejscu urodzenia Tadeusza Kościuszki // Tygodnik illustrowany. – 1881. – N 262. – T.11. S.6.

269. Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.270.

270. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawe, rkps. 12 H-5.

271. Korzon T. Kościuszko. – S.564, przyp.84; Pisma Tadeusza Kościuszki / Wybrał, objasnił i wstępem poprzedził H. Mościcki. – W-wa, 1947. – S.251; Пархута Я. На земле отцов наших // Неман. – 1989. – № 5. – С.138.

272. Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. – Wrocław, W-wa, Kr. – T.2. S.257.

273. Несцярчук Л.М. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны. – С. 155.

274. Бензярук А. Загадка Тадэвуша Касцюшкі // Белар. мінуўшчына. – 1998. – № 1. С.33; Mała encyklopedya polska / Pod red. Platera. – Lesznie, 1841. – T.1. S.407; Dykcyonarz biograficzny powszechny. – W-wa, 1851. – S.626; Grand Dictionnaire universel du XIXe siécle / Par P.Larousse. – Paris. – V.9. P.1253; Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego. – T.10. S.236.

275. Baliński M., Lipiński T. Staroźytna Polska... – T.3. S.695; Jenike L. Jeszcze o mejscu urodzenia Tadeusza Kościuszki // Tygodnik illustrowany. – 1881. – N 262. – T.11. S.7; Kurchanowicz J. Mejsce wrodzenia Kościuszki // Tygodnik illustrowany. – 1861.– N 4; Wójcicki K.W. Kościuszko // Encyklopedya powszechna. – T.15. S.624.

276. Tygodnik illustrowany. – 1880. – N 246. – S.167. Разам з “Тыгоднікам ілюстраваным” спрэчка распаўсюдзілася ў гэты час і на “Клосы”. Гл.: Czy jest już pewność, że Kościuszko urodził się w Siechnowiczach // Kłosy. – 1880.

277. List M.Wisłockiej // Tygodnik illustrowany. – 1880. – N 247. – S.190.

278. Jenike L. Jeszcze o mejscu urodzenia Tadeusza Kościuszki // Tygodnik illustrowany. – 1881. – N 262. – T.11. S.6-7.

279. Живописная Россия: Отечество наше и его зем., ист., плем., экон. и быт. значении: Литов. и Бел. Полесье / Репринт. воспроизведение изд. 1882 г. – Мн., 1993. – С.199.

280. Słownik geograficzny... – T.10. S. 490.

281. Słownik geograficzny... – W-wa, 1885. – T.6. S. 259.

282. Przybora W. Mereczowszczyzna ci Siechnowicze? // Kraj. – 1888. – N 18.

283. Korzon T. Kościuszko. – S.I-II dop.

284. Dzwonkowski W.A. Młode lata Kościuszki // Biblioteka Warszawska. – 1911. – T.4. S.23.

285. Larousse universel en 2 Volumes. Nouveau dictionnaire encyclopédique. – Paris, 1922. – V.1. P.1272.

286. Памяць... Жабінк. р-на. – С.65.

287. Юхо Я.А. За вольнасць нашу і вашу. – Мн., 1990. Кніга мела і другое, пашыранае выданне, створанае ў супрацоўніцтве з Уладзімірам Емяльянчыкам: Юхо Я., Емяльянчык У. “Нарадзіўся я ліцьвінам...”: Тадэвуш Касцюшка – Мн., 1994.

288. Korzon T. Kościuszko. – S.684-590, przyp.227.

289. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.1, спр.893, арк.7-7 адв, 10.

290. Цыт. паводле: Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S. 123.

291. Pisma Tadeusza Kościuszki. – S.67.

292. Памяць... Жабінк. р-на. – С.502.

293. БДГА у Гродне, ф.1, воп.1, спр.893, арк.1-34.

294. Бензярук А. Вяртанне Героя // Бельскі гостінэць. – 2003. – № 2. – С.21-24.

295. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.29.

296. Ratajczyk L. Kalendarium życia i działalności Tadeusza Kościuszki // Niepodkegłość i pamięć. – 1996. – N 5. – S.9-46.

297. Тамсама. –S.9.

298. Хенрык Масціцкі таксама піша: „1746, 4 luty – domniemana data urodzin Andrzeja Tadeusza Bonaventury Kościuszki”, прычым слова „domniemana” адначасова і “магчымая”, і “выдуманая” дата! (Tadeusz Kościuszko.Wskazania obywatelskie / Wybrał H. Mościcki. – W-wa, 1992. – S.25).

299. Korzon T. Kościuszko. – S.II dop.

300. Гэтая памылка нават увайшла ў некаторыя аўтарытэтныя даведнікі. Гл.: Słownik geograficzny... – T.10. S. 490; Grand Dictionnaire universel du XIXe siécle – V.9. P.1253.

301. Прыкладаў гэтаму можна прывесці безліч, але згадаем толькі іншага берасцейца – вялікага паэта Адама Міцкевіча. Народжаны 24 снежня 1798 года (на дзень святога Адама), ён, аднак, ахрышчаны быў у Наваградку толькі праз два месяцы (Галімава Н.П. Гістарычныя матывы ў творчасці А. Міцкевіча // Вечныя праблемы і вобразы ў творчасці Адама Міцкевіча (Зборнік матэрыялаў Міжнароднай навукова-тэарытычнай канферэнцыі “Асоба і творчасць А. Міцкевіча ў кантэксце сусветнай літаратуры”). – Брэст, 1998. – С.400-401).

302. Korzon T. Kościuszko. – S.75. Цікава, што інтэрпрэтуючы Т. Корзана, Б. Шындлер у адным месцы пазначае: рэестр ад 18 снежня 1765 года акрэслівае ўзрост Т. Касцюшкі ў 18 гадоў, а ў іншым – “пасля 19 гадоў” (Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.29). Апошняе сцвярджэнне памылковае.

303. Ratajczyk L. Kalendarium... // Niepodkegłość i pamięć. – 1996. – N 5. – S.9.

304. Dzwonkowski W.A. Młode lata Kościuszki // Biblioteka Warszawska. – 1911. – T.4. S.23. Даследчык згадваў, што ў актах Кадэцкага корпуса захоўваюцца два рэестры, з якіх першы (ад 18.12.1765 г.) падае ўзрост Т. Касцюшкі ў 18 гадоў, а другі (ад 5.05.1768 г.) – у 23 гады. Калі ім верыць, то Тадэвуш нарадзіўся ў 1747 годзе, ці праз год пасля свайго хрышчэння!

305. Korzon T. Kościuszko. – S.35.

306. Пералічым гэтыя дні, якія святкуюцца праваслаўнымі і каталікамі (апошнія пазначым зорачкай і курсівам): 6* студзеня; 4* лютага; 28 красавіка; 31 мая; 5 і 25 чэрвеня; 6, 13, 13*, 17 і 21* ліпеня; 1і 23 верасня; 4, 6, 15, 23 і 30 кастрычніка; 9, 10*, 14*, 30* лістапада; 13 і 15 снежня (Бірыла М.В. Алфавітны іменнік святых праваслаўнай і каталіцкай царквы, дзень памяці якіх звычайна лічыцца днём імянін асоб, што носяць гэтыя імёны // Родны край: Адрыўны каляндар на 1993 год. – Мн., 1992. – С.737).

307. Юхо Я.А. За вольнасць нашу і вашу. – С.7. Ужо ў другім выданні кнігі Я. Юхо пераправіў словы “ў праваслаўнай царкве” на “ва уніяцкай царкве”, акрамя таго, 30 лістапада адзначаецца не праваслаўнае, а каталіцкае свята. (Юхо Я., Емяльянчык У. “Нарадзіўся я ліцьвінам...” – С.8).

308. Юхо Я.А. Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура (30.11.1745 – 15.10.1817) // Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. – Мн, 1995. – С.226; Яго ж. Наш нацыянальны герой // Сыны і пасынкі Беларусі. – Мн., 1996. – С.95.

309. Бірыла М.В. Алфавітны іменнік... // Родны край: Адрыўны каляндар на 1993 год. – С.737, 739, 763.

310. Fionik D. Prawosławne korzenie Kościuszków // Przegląd prawosławny. – 2004. – N 12. – S.31.

311. Korzon T. Kościuszko. – S.584-590, przyp.227; АВАК. – Т.2. C.191.

312. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.335. Б. Шындлер прыгадвае тут таксама плётку, якая тады хадзіла па Парыжу, быццам, Т. Касцюшка, на самой справе, быў родным бацькам сваёй хросніцы.

313. Kozłowski W.M. Spadki po Kościuszce i jego testamenty. – Poznań, b.r. – S.26.

314. Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. – T.2. S.137; Булгарын Ф. Выбранае. – С.161-162, 451, 456. Свае імя ў гонар Т. Касцюшкі атрымаў нават герой паэмы А. Міцкевіча “Пан Тадэвуш” (Міцкевіч А. Пан Тадэвуш / Пер., камент. Я. Семяжона. – Мн., 1985. – С.12).

315. Бірыла М.В. Алфавітны іменнік... // Родны край: Адрыўны каляндар на 1993 год. – С.737.

316. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.161-163.

317. Ratajczyk L. Kalendarium... // Niepodkegłość i pamięć. – 1996. – N 5. – S.40. Л. Ратайчык нават удакладняе, што Я. Дамброўскі стаяў “начале штогадовага (!) арганізацыйнага камітэта святкавання імянін Т. Касцюшкі”.

318. Biographie universelle ou dictionnaire historique en six volumes. – Paris, 1833. – V.3. P.1588.

319. Караў Дз. Корзан // ЭГБ. – Т.4. С.237.

320. Міцковіч М. Ён баяўся простага народа // Радавод. – 1999. – № 1. – С.17-36.

321. Мацвіенка Р. Год пад зоркай Касцюшкі: Матэрыялы круглага стала // Сельская праўда. – 2004. – 11 лют.; Fionik D. Prawosławne korzenie Kościuszków // Przegląd prawosławny. – 2004. – N 12. – S.31.

322. http: // BRESTOBL. com

323. Конеў Я. Срэбны арол у чырвоным полі // Полымя. – 2003. – № 10. – С.58.

324. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.161-163; Юхо Я., Емяльянчык У. “Нарадзіўся я ліцьвінам...” – С.8.

325. Каліноўскі К. За нашу вольнасць. Творы, дакументы / Укл., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва. – Мн., 1999. – С.303.

326. Estreicher K. Bibliografia Polska. Stólecie XV – XVIII. – Kr., 1905. – T.20. S.125-128; Bibliografia Polska. XIX stólecia. Lata 1881-1900. – Kr., 1907. – T.2. S.323; Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S. 409-429.

327. Wachowicz B.”Nazwę Cię – Kościuszko!” – S.503-511.

328. За перыяд з 1965 па 2005 года ў беларускім перыядычным друку з’явілася больш за трыста публікацый, героем якіх быў Тадэвуш Касцюшка. (Гл. у канцы нашага выдання).

329. Akty powstania Kościuszki / Wyd. S. Askenazy i W. Dzwonkowski. – Kr., 1918. – T.1-2; Akty powstania Kościuszki / Wyd. W. Dzwonkowski, E. Kipa, R. Morcinek. – Wrocław, 1955; Восстание и война 1794 года в Литовской провинции: (по документам российских архивов). / Сост., ред. Е.К. Анищенко. – М., 2000; Восстание и война 1794 года в Литовской провинции: (по документам архивов Москвы и Минска) / Сост., ред. Е.К. Анищенко. – Мн., 2001; Стогн: Паўстанне і вайна 1794 года ў Літоўскай правінцыі / Саст., рэд. Я.К. Анішчанка. – Мн., 2002; Анішчанка Я.К. Збор твораў. – У 6-ці т. – Т.1. Камісары Касцюшкі: Дакументы паўстання 1794 г. у Літоўскай правінцыі. – Мн., 2004.

330. Jedynakiewicz K. Środowisko przyrodnicze i spoleczne młodego Kościuszki // 200 rocznica powstania kościuszkowskiego / Pod red. H. Kocoja. – Katowice, 1994. – S.181-189.

331. Korzon T. Kościuszko. – S.75.

332. Trębicki A. Opisanie sejmu ekstraordynacyjnego podziałowego w Grodnie. O rewolucji roku 1794 / Oprac. J. Kowecki. – W-wa, 1967. – S.207-208.

333. Касцюшка: Парыж – Нью-Йорк // Спадчына. – 1994. – № 2. – С.13-14.

334. Korzon T. Kościuszko. – S.97.

335. Гл. падрабязней: Wawrzykowska-Wierciochowa D. Damy serca Tadeusza Kościuszki. – W-wa, 1995. – S.7-36.

336. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.57.

337. Kozłowski W.M. Perwszy rok służby amerykańskiej Kościuszki (18 październik 1776 – 17 październik 1777), według dokumentów nie wydanych // Przegląd Historycny. – 1907. – T.4. S. 310-335; Tegoż. Kościuszko w West Point // Przegląd Historycny. – 1910. – T.10. S.66-87, 221-258, 372-398; Tegoż. Ostatnie lata amerykańskiej służby Kościuszki (1781 – 1784) // Przegląd Historycny. – 1911. – T.13. S.67-91, 215-231. 362-377.

338. Юхо Я., Емяльянчык У. “Нарадзіўся я ліцьвінам...” – С.18; Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.95-96.

339. Памяць... Жабінк. р-на. – С.60-62.

340. Korzon T. Kościuszko. – S.177.

341. Цыт. паводле: Konieczny F. Tadeusz Kościuszko.– S.49.

342. Listy Kościuszki do jenirała Mokronowskiego i innych osób pisane / Zebrał i wstępem opatrzył L. Siemieński. – Lwów, 1877.

343. Korzon T. Kościuszko. – S.177-179.

344. Тамсама. –S.185.

345. Mościcki H. Kościuszko. Listy, odezwy, wspomnienia. – W-wa, 1917. – S.8.

346. Korzon T. Kościuszko. – S.188.

347. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.105.

348. Мальдзіс А. Як жылі нашы продкі ў ХVІІІ стагоддзі. – Мн., 2001. – С.68-69.

349. żuraw J. Filozofia oświeceniowa Tadeusza Kościuszki. Wybór pism. – Częstochowo, 2003. – S.122-124, 163-166.

350. Listy Kościuszko do jenerała Mokronowskiego... – S.169.

351. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.108-168.

352. Śliwiński A. Powstanie Kościuszkowskie / Uzupełnione aneksami M. Kukiela,
H. Mościckiego i А. Zahorskiego. – W-wa, 2004. – S.51-53.

353. Гл. падрабязней: Majewski W. Litwa 1794 działania wojenne kwecień – sierpień // Powstanie 1794 roku. Dzieje i tradycja. – S.70-86; Powstanie kościszkowskie 1794. Dzieje militarne. – T.1-2; Szyndler B. Powstanie kościuszkowskie 1794. – W-wa, 1994.

354. Санкт-Петербург Sakt-Petersburg. Специальный выпуск (Фонда содействия реставрации памятников истории и культуры «Спас»). – 1994. – № 3.

355. Гл. падрабязней: Kozłowski W.M. Pobyt Kościuszki i Niemcewicza w Ameryce (w latach 1797 i 1798) // Biblioteka Warszawska. – 1906. – Z.2. – S.241-285.

356. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.366-370.

357. Цыт. паводле: Żuraw J. Filozofia oświeceniowa Tadeusza Kościuszki. – S.118-119.

358. Kozłowski W.M. Spadki po Kościuszce i jego testamenty (na podstawie niewydanych z archiwów amerykańskich). – Poznań, b.r. – S.25-35; Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.235-238, 242; НГАБ у Гродне, ф.1, воп.2, спр.946; воп.12, спр.123; воп.13, спр.1746.

359. Цыт. па: Żuraw J. Filozofia oświeceniowa Tadeusza Kościuszki. – S.121.

360. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.1, спр.893; Клейн Б. Найдено в архіве. – С.13-19; Избранные произведения прогрессивных польских писателей. – М., 1956. – Т.1. С.501, 537, 538.

361. Падрабязна разглядаліся толькі тэстаменты Т. Касцюшкі, у вырашэнні якіх прымалі ўдзел беларускія спадчыннікі генерала. Па-за ўвагаю засталіся тэстаменты ад 14 чэрвеня 1816 года і 10 кастрычніка 1817 года, якія не тычацца непасрэдна тэмы нашага даследавання (гл. падрабязней: Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.238-244).

362. Ліпскі У. Я: Праўдзівы аповяд пра твой і мой радавод. – Мн., 1998. – С.5.

363. Гл. падрабязней “Радаводны роспіс Касцюшкаў-Сяхновіцкіх” напрыканцы гэтай кнігі.

364. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.33.

365. Энциклопедический словарь / Изд. Брокгауза и Ефрона. – СПб., 1901. – Т.33. С.757; Encyklopedja powszechna z illustracjami i mapami. – W-wa, 1903. – T.14. S.572.

366. Trębicki A. Opisanie sejmu ekstraordynacyjnego podziałowego w Grodnie. O rewolucji roku 1794. – W-wa, 1967.

367. Бензярук А. З гісторыі населеных пунктаў Жабінкаўшчыны // Памяць ... Жабінк. р-на. – С.491, 504-505.

368. Касьцюшка, сын Беларусі // Спадчына. – 1994. – № 1. – С.17.

369. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.2, спр.98, арк.37.

370. Тамсама, воп.10, спр.90.

371. Тамсама, воп.18, спр.1276, арк.13-13 адв.

372. Korzon T. Kościuszko. – S.6-7. У 1908 годзе кобрынскія павятовыя ўлады сцвярджалі, што ўласнікам Зеленкаўшчызны з’яўляецца не Канстанцін, а Анэля Касцюшка (НГАБ у Гродне, ф.1, воп.18, спр.1276, арк.9 адв.).

373. Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – С.153-154.

374. Ерашэвіч А. Эсткі // ЭГБ. – Т.6. Кн.І. С.269.

375. Pisma Tadeusza Kościuszki. – S.67; Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.57.

376. Lubicz-Pachoński J. Estko Tadeusz // PSB. – Kr., 1948. – T.6. S.302-303.

377. Бензярук А. Не загінуў Касцюшкаў дух // Сельская праўда. – 2005. – 14 студз.

378. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.319-320, 438.

379. Lubicz-Pachoński J. Estko Sykstus // PSB.– T.6. S. 300-302.

380. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.361-362. Арыгінал ліста захоўваецца ў Музеі Чартарыйскіх у Кракаве.

381. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.2, спр.98, арк.36 адв.

382. Тамсама, воп.20, спр.92, арк.1-1адв., 3-3 адв.

383. Тамсама, ф.96, воп.1, спр.775.

384. Тамсама, ф.12, воп.1, спр.1203, арк.145-146.

385. Бензярук А. Вакол бетоннага Касцюшкі // Гістарычная брама. – 2004. – № 1. – С.22-25.

386. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – Вып.4. – С.144-145.

387. НГАБ у Гродне, ф.2, воп.14, спр.676, арк.1-2 адв.

388. Бензярук А. З гісторыі населеных пунктаў Жабінкаўшчыны // Памяць ... Жабінк. р-на. – С.502.

389. Wachowicz B.”Nazwę Cię – Kościuszko!” – S.488.

390. Korzon T. Kościuszko. – S.176-177, 180-181, 605, przyp.360.

391. Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. –T.2. S.358.

392. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.2, спр.98, арк.36 адв.

393. Цыт. паводле: Памяць... Жабінк. р-на. – С.91.

394. Несцярчук Л.М. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны. – С.273.

395. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – Вып.4. – С.104-106; Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – С.30-31.

396. НГАБ у Гродне, ф.1, воп.12, спр.123, арк.6-6 адв., 19-21; воп.13, спр.1176, арк.1-2.

397. Федорук А.Т. Старинные усадьбы Берестейщины. – С.153-154.

398. Несцярчук Л.М. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны. – С.124-125.

399. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.19.

400. Herbarz Polski. Cz.I. / Ułożył i wydał A. Boniecki. – T.11. S.265-268.

401. Тамсама. – T.11. S.268.

402. АВАК.– Т.18. С.196.

403. PSB.– T.ХІV/3. – Z.62. – S.428-429.

404. Грыцкевіч А.П. Касцюшкі // Беларуская савецкая энцыклапедыя. – Т.5. С.506; Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.19-20.

405. Łodzia-Czarniecki. Herbarz Polski podług Niesieckiego. – Gniezno, 1875-1881. – T.1. S.782.

406. Herbarz Polski. Cz.I. / Ułożył i wydał A. Boniecki. – T.11. S.265-267.

407. Нарбут А.Н. Генеалогия Белоруссии. – Вып.4. – С.133.

408. Wachowicz B. ”Nazwę Cię – Kościuszko!” – S.488.

409. Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.229.

410. Цяжка зразумець, якая карціна маецца на ўвазе. На самым знакамітым палатне М. Стаховіча “Прысяга Касцюшкі на Кракаўскім рынку” генерал знаходзіцца не на кані (гл. напрыклад: Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.185).

411. Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.229.

412. Kozłowski W.M. Spadki po Kościuszce i jego testamenty. – S.35-38.

413. Перадаем гэтае імя ў традыцыйным напісанні, хоць нават і сёння ягонае вымаўленне даецца амерыканцам з цяжкасцю. У лістах, успамінах, нават у афіцыйных паперах, што з’яўляліся ў Злучаных Штатах, Т. Касцюшку называлі Cosiesco, Cusyesco, Korsuaso, Kosciousko, Kosciuskoo, Kosciuszko, Kosciuzsco, Koscuisko, Koshiasko, Kosiasko, Kosuisko, Kuziazke (Wachowicz B. ”Nazwę Cię – Kościuszko!” – S.223, 254, 257, 259, 260, 266).

414. Kozłowski W.M. Spadki po Kościuszce i jego testamenty. – S.37.

415. Glazerewicz M. Rоdzina Kościuszków w Galicyi // Tydzeń, dodatek do Kuryera Lwowskiego. – 1893. – 10 stycz.

416. Kościuszko. 1893 – 1896”. – S.227-228.

417. Бензярук А. Запаветы Касцюшкі // Гістарычная брама. – 2004. – № 1. – С.21.

418. НГАБ у Гродне, ф.929, воп.1, спр.3, арк.287.

419. Szyndler B. Tadeusz Kościuszko. – S.316.

420. Ростаў А. “Русін племені беларусаў” // Белар. мінуўшчына. – 1994. – № 1. – С.18.
РАДАВОДНЫ РОСПІС

1   2   3   4   5   6   7   8


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка