Анатацыя на кнігу “Deja vu bis” Івана Штэйнера




старонка7/14
Дата канвертавання14.03.2016
Памер4 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14
Начало мудрости – страхъ Господенъ; только глупцы презирают мудрость и наставленіе (Притчи Соломона) (1:7)

Страх Божы, як і яго прыватнае ўвасабленне – Страх Смерці – не толькі кардынальна мяняе лёс чалавека, але і з'яўляецца выключным чыннікам літаратурнага працэсу. Найбольш яскравы і вядомы прыклад – з'яўленне “Исповеди” Л.Талстога, якая нарадзілася пасля “арзамасского ужаса”. Вось як згадвае сам аўтар у лісце да жонкі: “Было уже два часа ночи, я устал страшно, хотелось спать, а ничего не болело. Но вдруг на меня нашла тоска, страх, ужас такие, каких я никогда не испытывал. Подробности этого чувства я тебе расскажу впоследствии; но подобного мучительного чувства я никогда не испытывал и никому не дай Бог испытывать”.

Абяцаныя падрабязнасці ўжо па-мастацку ўвасоблены ў белетрыстыцы (апавяданне “Записки сумасшедшего”): Я не встал и стал задремывать. Верно, и задремал, потому что когда я очнулся, никого в комнате не было и было темно… Заснуть, я чувствовал не было никакой возможности. Зачем я сюда заехал? Куда я везу себя? Отчего, куда я убегаю?.. “Да что это за глупость, сказал я себе. – Чего я тоскую, чего боюсь”. – “Меня”, неслышно отвечал голос смерти – Я тут”.

Пасля гэтага здарэння Л.Толстой стаўся выразна іншым чалавекам, ён змяніўся нават знешне: пасівеў, паслабеў, пацішэў, пасамотнеў. З гэтага часу ён стаў узнаўляць сваё мінулае жыццё, каб асудзіць яго і выклікаць нават агіду. Развагі аб сэнсе быцця прыводзяць да дылемы – “Есть ли в моей жизни такой смысл, который не уничтожился бы неизбежно предстоящей мне смертью”. Ці не таму з гэтага часу і перастаў хадзіць на паляванне з ружжом, каб не выклікаць спакусу, а ў літаратуры з’явіўся якасна новы пісьменнік – шчыры і бескампрамісны перш за ўсё ў адносінах да сябе.

Знамянальна, што падобная эвалюцыя тлумачыцца не толькі пачаткам старасці Льва Мікалаевіча. Многія пачалі лічыць, што вялікі рускі пісьменнік “спараліжаваны своеасаблівай містычнай маніяй”, то некаторыя сучаснікі бачылі вытокі эвалюцыі ўжо ў “Детстве” і “Отрочестве”, а псіхалёгія “Анны Карениной” ясна паказвала кірунак далейшага развіцця ягонага светапогляду.



У жыцці кожнага чалавека бывае выпадак, падзея, пасля якой усё мяняецца і ў сусвеце, і ў ягоных адносінах да яго. Прастаўнік слаўнага столінскага шляхецкага роду Юрый Алеша так піша пра гэта: “Начальника станции, в комнате и на постели которого умер Лев Толстой, звали Озолин. Он после того, что случилось, стал толстовцем, потом застрелился.

Какая поразительная судьба. Представьте себе, вы спокойно живете в своем доме, в кругу семьи, заняты своим делом, не готовитесь ни к каким особенным событиям, и вдруг в один прекрасный день к вам ни с того ни с сего входит Лев Толстой, с палкой, в армяке, входит автор “Войны и мира”, ложится на вашу кровать и через несколько дней умирает на ней. Есть с чего сбиться с пути и застрелиться”.

У кожнага значнага пісьменніка ёсць свая таямнічая сустрэча з незвычайным.



Свой галоўны твор – “Дыярыуш” – Афанасій Філіповіч напісаў у тыя страшэнныя імгненні жыцця, калі яго замкнулі ў Кіева-Пячэрскім манастыры, каб “не могл жадных голосов робити”. Прадчуваючы ўсёй істотай непазбежную смерць, ён імкнецца перадаць духоўны запавет для ведомости людем православным, хотячим о том тепер и употомные часы ведать. Дзеля гэтага ён напаўняе свой дзённік не толькі ўспамінамі, згадкамі пра падарожжы і вандраванні, што нагадваюць старонкі авантурных раманаў, асновай ўласнай веры, праслаўленнем Бога, палемікай з апонентамі, што перарастае ў непрымірымую вайну.

Але па ўсім “Дыярыушы” разліта прадчуванне блізкай смерці (на той час яму яшчэ не было і пяцідзесяці гадоў), – ягоны лад жыцця і, асабліва, ягоная непакорнасць, нясхільнасць у справах веры і адстойвання ўласных ідэалаў, вялі да трагічнага фіналу. Пісьменнік-святар упэўнены, што Бог яго паслаў на гэную зямлю дзеля вялічнай справы, а таму ягонае прызначэнне – усюды даказваць рацыю сакральнага выраку. Бо менавіта рабу Божаму Афанасію выпала шчасце (ці трагедыя?!) бачыць у рэальных нябёсах абраз Святой Багародзіцы, чуць патаемныя галасы ў пустэльных храмах, гаварыць з іконамі, сустракацца з іншымі невытлумачальнымі з’явамі на зямлі і ў нябёсах. Ён лічыць, што якраз яго, як убогага чалавека Іанафана да святога караля Давіда, уемагутны Бог прызначыў і паслаў, каб Ягоную волю растлумачыў. Дзеля гэтага накавання А.Філіповіч змагаецца са злымі духамі – бачнымі і нябачнымі; з падением нравов – крыжа не прыпаўшы, дзеўкі і дарослыя без шлюбаў жывуць. Ён прымае пакутніцкую смерць за веру, ідэалы, але змог перадаць запавет духоўнага жыцця нашчадкам.

Але вернемся на канец мінулага стагоддзя, паглядзім, як напярэдадні трэцяга тысячагоддзя спавядаліся людзі.

Стала хрэстаматыйнай тэза аб выключнай ролі ў станаўленні А.Адамовіча як пісьменніка, філосафа, публіцыста, эсэіста і, у першую чаргу, чалавека, жыццёвага і творчага вопыту Льва Талстога. Аб гэтым сведчаць не толькі грунтоўнейшыя артыкулы “Талстоўскі крок”, “Неабходнасць Талстога”, але і самыя непасрэдныя спасылкі на вялікага рускага пісьменніка, разнастайныя алюзіі, шчодра рассыпаныя па ўсіх мастацкіх, эсэістычных, мемуарных творах.

Перад намі паўстае даволі супярэчлівая з’ява. З аднаго боку, такая пастаянная ўвага да філасофіі жыцця і творчасці аднаго чалавека (няхай сабе і геніяльнага) на працягу ўсяго жыцця, здавалася б, не вельмі характэрная для Адамовіча, арыгінальнай і самабытнай асобы, якая ўсе, на першы погляд, “незыблемые истины” імкнецца падвергнуць выпрабаванням. А тут мы бачым, як гэтая выключная ўвага перарастае ў захапленне, якое ў сваю чаргу нагадвае чарговае стварэнне куміра: “Перачытаў гэтае месца і зноў ахнуў і засмуціўся: куды ні сунься, у любы куток уласнай душы, ва ўласную памяць, а там ужо бываў Леў Мікалаевіч, пакінуўшы сваю “візітную картачку”. Нечым біблейскім вее ад гэтых слоў, як і ад самога слова “кумір” і ўсяго, што з ім звязана і асацыявана. Бо сам Л.Талстой бачыў пэўную небяспеку ў падобным працэсе, дзе так лёгка адступіцца і страціць многае. Ці не таму так катэгарычна ён заяўляў: “Какой ужасный вред авторитеты, прославленные великие люди, да ещё ложные”. Цікава, што да апошніх ён мог аднесці і паасобныя творы Гётэ і Шэкспіра.

“Не сотворял себе кумира” А.Адамовіч, не быў ён “талстоўцам” у грубым разуменні слова, але ў такой нязменнай цікавасці да асобы Л.Талстога, яго пошукаў, знаходак і расчараванняў бачыцца нешта агульнае, што аб’ядноўвае вялікіх філосафаў і пісьменнікаў пачатку і канца ХХ ст. Было нешта агульнае і ў іх душы, у свядомасці, светапоглядзе, што нельга растлумачыць проста запазычваннем класічных ідэяў і іх прыстасаваннем да новых гістарычных умоваў. Калі б мы спавядалі буддызм, то маглі б гаварыць нават аб рэінкарнацыі душ. І сапраўды. Абодва нарадзіліся пад сузор’ем Панны. Гараскопы сведчаць, што пад гэтым знакам нараджаюцца людзі з вострым аналітычным розумам, яны ўвесь час аналізуюць і разважаюць, маюць схільнасць да адзіноты, натоўп іх раздражняе. Знешне яны спакойныя, але заўсёды стрымліваюць магутныя душэўныя зрухі. Яны здольныя вучыцца на працягу ўсяго жыцця, і скарбы духоўныя для іх шматкроць пераважаюць “земные тленные сокровища” (Ф.Скарына).

Шмат агульнага бачыцца і ў іх далейшым жыцці. Так, выключную ролю ў станаўленні кожнага адыграла маці: “Нынче утром обхожу сад и, как всегда вспоминаю о матери, о “маменьке”, которую я совсем не помню, но которая осталась для меня святым идеалом. Никогда дурного о ней не слышал. И, идя по березовой аллее, увидел следок по грязи женской ноги, подумал о ней, об её теле. И представление об её теле не входило в меня. Телесное всё оскверняло бы её. Какое хорошее к ней чувство! Как бы я хотел такое же чувство иметь ко всем: и к женщинам и к мужчинам. И можно. Хорошо бы, имея дело с людьми, думать так о них, чувствовать так к ним. Можно. Попытаюсь”.

За два гады да смерці Леў Талстой шмат разоў згадае: “Не могу без слёз говорить о моей матери”. Магчыма, тут мы маем справу з пэўнай узроставай сентыментальнасцю. Цікава, што перад смерцю А.Адамовіч таксама запісвае: “Стаў слязьлівы на дабро – фільмы не магу глядзець, нават дрэнныя”. І пазней – “нешта я стаў больш сентыментальным за гэтыя дні, слёзы блішчаць на любое дабро”. У Л.Талстога падобнае пачуццё значна ўзмацняецца ўсведамленнем адзіноты ў сям’і, грамадстве: “Целый день тупое, тоскливое состояние. К вечеру состояние перешло в умиление – желание ласки – любви. Хотелось, как в детстве, прильнуть к любящему, жалеющему существу и умиленно плакать и быть утешаемым. Но кто такое существо, к которому бы я мог прильнуть так? Перебираю всех любимых мною людей – ни один не годится. К кому же прильнуть? Сделаться маленьким и к матери, как я представляю её себе.

Да, да, маменька, которую я никогда не называл ещё, не умея говорить. Да, она высшее моё представление о чистой любви, но не холодной, божеской, а земной, тёплой, материнской. К этой тянулась моя лучшая, уставшая душа. Ты, маменька, ты приласкай меня”.

Любоў Талстога да Маці нагадвае дзіцячую трагедыю М.Багдановіча. Васьмідзесяцігадовы старац, як і юны Максім, прыкладна ў адзін час,кананізуюць ідэалізаваны воблік Маці, імкнучыся перанесці гэтую любоў на ўвесь свет.

Дзякуй Богу, Маці А.Адамовіча пражыла доўгае зямное жыццё. Але яе ўплыў на Сашаньку, Алесіка, Александра, Александра Міхайлавіча амаль што тоесны ўплыву згаданых Маці на сваіх вялікіх сыноў.

Менавіта Маці былі прысвечаны першыя раманы А.Адамовіча, якраз воблік радзімай лунаў над ім, калі ён пісаў класічныя словы, што ў вайны “не женское лицо”. Невыпадкова ён падкрэсліваў, што “запісаў толькі тое, што мая маці ўласным жыццём напісала і дзе мы з братам толькі персанажы яе жыцця-рамана”. Згаданыя словы са “скончаных раздзелаў незавершанай кнігі “УІХІ”, мудрасць і веліч якой асвечаны светлым воблікам Ганны Мітрафанаўны. Невыпадкова завяршаецца яна згадкамі пра вечнасць і пра апошнія дні бытавання Маці, яе пахаванні і памінках: “О, Госпадзі, усё гэта стаіць і не адыходзіць, і не трэба, каб хоць нешта пайшло”. Як і Л.Талстой, А.Адамовіч адчувае прысутнасць у сваім жыцці Маці (нават ужо не існуючай фізічна). Згадаем, што ў свой час беларусы верылі ў пазаграбовую апеку маці над дзіцем. Ці не адсюль вера ў фантастычную відушчнасць нават фатаграфіі Мамы. Калі юнаку пагражае смяротная небяспека, ён фізічна адчувае, што маці праз фатаграфію ўбачыць яго смерць і, каб не трывожыць сэрца радзімай, хавае кашалёк са здымкам у пясок.

Пра гэта ж сведчыць і яго наіўная надзея пасля смерці Маці з дапамогай сініх томікаў Пушкіна вярнуцца туды, “дзе я быў неаддзялімы ад Яе – да дзяцінства, юнацтва, Глушы. Але Пушкін ужо не той, не, я не той, усё не тое”. Казка, і асабліва яе аптымістычны фінал, не прыйдзе да дарослага А.Адамовіча, як і да паміраючага Л.Талстога. Яны, дэміургі сваіх мастацкіх сусветаў, не могуць стварыць яе для сябе і не могуць папрасіць аб ёй і іншага.

Маці – не толькі ідэал, супакойваючая сіла. Якраз яе вобраз дапамагае Талстому і Адамовічу зразумець, спасцігнуць таямніцу свайго з’яўлення і адыходу, ацаніць сэнс і вартасць жыцця наогул, якое беларусу пад уплывам згаданай усходняй філасофіі і “ёрничанья Высоцкого” (“Хорошую религию придумали индусы”) уяўляецца пераходам з Вечнасці ў Вечнасць. Да такога разважання яго падштурхоўвае фота бацькоў, знятых у той час, калі аўтара яшчэ няма на свеце. Ён згадвае асацыяцыі Набокава, якому якраз у такі момант пустая дзіцячая каляска ўяўляецца труной. Яна стаіць (першая) – а яго яшчэ няма. Не нарадзіўся – гэта як памёр. Ці не адсюль падобныя пошукі самога сябе – з якога часу я пачынаю сябе ўсведамляць, калі я – гэта я”. З якога моманту мы начыста забываем тое, што востра перажываем, смеючыся і плачучы ў такім вось узросце? Нешта застаецца ў нас, але запячатанае, у нейкіх сотах”.

Сапраўды, у найбольш старажытных кнігах Бібліі згадваецца, што пры нараджэнні дзіцяці анёл дакранаецца да ягонага ілба, каб душа забыла ўсё, што ведала, інакш чалавек не зможа жыць далей. У самой душы застаюцца толькі нейкія цьмяныя згадкі. Ці не таму найбольш дасканалыя з іх спрабуюць вырвацца з гэтага зачараванага кола, выйсці за межы наканаванага і даступнага, або, што будзе больш дакладным, дазволенага. Успомнім, як біўся над гэтымі праблемамі Л.Талстой і як яму ўрэшце пачалося здавацца, што ўсведамляць сябе пачаў ці не з таго моманту, калі амаль адразу пасля нараджэння мылі яго ў шурпатых ночвах, сценкі якіх балюча драпаюць плечыкі немаўляці. Прабіваецца праз сцены загадкавай незразумеласці і А.Адамовіч. Смерць Маці і арэол яе бессмяротнасці, уяўленне аб сваёй не вечнасці – усё гэта спрыяе лагічнаму вываду: раз мяне не было – то мяне і не будзе. (Нешта падобнае ёсць у брылёўскіх запісах – маленькае дзіцянё ўспрымае жыццё як кіно: паглядзеў сам – дай паглядзець і іншым). У Талстога гэта падаецца больш афарыстычна: “Я умер – я проснулся. Мы говорим о жизни после смерти. Но если душа будет жить после смерти, то она должна была жить и до жизни. Однобокая вечность есть бессмыслица.”

Разуменню глыбіні і незваротнасці гэтага працэсу, спасціжэнню адвечнай ісціны надзвычай садзейнічаюць і некаторыя сямейныя трагедыі, што напаткалі пісьменнікаў.

Вось як успрымае смерць ад шкарлятыны Ванечкі (сямігадовага сына) Л.Талстой: “Похоронили Ванечку. Ужасное – нет, не ужасное, а великое душевное событие, Благодарю тебя, отец. Благодарю тебя.” І далей... “Смерть Ванечки была для меня, как смерть Николеньки, проявление бога, привлечение к нему. И потому не только не могу сказать, чтобы это было грустное, тяжелое событие, но прямо говорю, что это (радостное) – не радостное, это дурное слово, но милосердие от бога, распутывающее ложь жизни, приближающее к нему событие”.

Вестка аб смерці брата Жэні, Заны, з якім так многа звязана, прыходзіць да А.Адамовіча ў рэанімацыйнае аддзяленне. З амаль распаласаваным інфарктам сэрцам ён едзе на пахаванне, а потым замаўляе службу саракавога дня ў падмаскоўнай царкве: “Яны (бацюшка і матушка – І.Ш.) і справілі службу ў пустой царкве: голая цэгла, падцёкі і зеляніва, мох у алтары, але нешта ў акалічнасці было такое, што я ўпершыню ў жыцці некалькі разоў перажагнуўся – услед за бацюшкам Яўгенам”. Якраз у час пахавання вялікі баларус ужо бачыў сваю магілу, ён канчаткова ўпэўніўся, што будзе ляжаць у гэтай зямлі, поруч з братам і бацькамі.

У свой час А.Чэхаў даволі сурова ацаніў богашукальніцтва Л.Талстога: “Старик смерти испугался”. Наўрад ці можна прыняць сарказм звычайна аб’ектыўнага Антона Паўлавіча. Праблема смерці хвалявала Льва Мікалаевіча, як і Алеся Міхайлавіча, на працягу ўсяго свядомага жыцця. Ды і не магло быць па-іншаму, хаця б таму, што яны бачылі так многа смерцяў на вайне і смерць непасрэдна пагражала з юнацкіх гадоў: “Я несколько раз считал себя близким к смерти. И теперь смерть очень близка. И надо сделать это дело как можно лучше: умирать и умиреть хорошо”.

Згадваецца І.Бунін, які ўсё жыццё панічна баяўся смерці, а – труна “ни на что не похожее создание” – была для яго своеасаблівым жупелам. “Бунин часто и мастерски описывает смерть. Но делает он это так истово, так благоговейно, что поистине преображает её, как она преобразила в его рассказе молодого крестьянина. Почти всё, чего бы он ни касался, полно какой-то особой, чистой, немного холодной духовности и красоты. Он редко остаётся только в человеческом, слишком человеческом, а выводит нас на просторы океана и полей, окружает человека природой, брызгами моря, воздушностью неба. Но изредка, и особенно в последнее время, проникают в его творчество ноты едкого безысходного отчаянья, от которого душно, как под крышкою гроба. В рассказе В ночном море два человека беседуют о своей любви к умершей женщине и один из собеседников обречён на близкую смерть, но вы чувствуете, что и второй собеседник, и вы сами, и всё в мире осуждено на смерть, что нет ничего ценного, что любовь – это только «половое умиление», что люди только временно отпущенные мертвецы. А.Адамовіч у гэтай завочнай спрэчцы класікаў усё ж такі болей на баку Л.Талстога, які адчуваў у хвіліны хворасці “радостную готовность к смерти”. Невыпадкова незадоўга да смерці Алесь Міхайлавіч цытуе вялікага папярэдніка: “Я есть – смерти нет. Смерть придёт – меня не будет”. Беларускі пісьменнік без усялякага самалюбавання згадвае, што мог загінуць ужо ў шаснаццаць гадоў, таму ўспрымае пражытыя шэсцьдзесят ледзь не падарункам лёсу. “Чаго скавытаць? А чакаць, дачакацца старэчага маразму ці інсульту – новошта ж гэта? Каб жыць па-чалавечы – трэба згадзіцца са смерцю і перастаць яе баяцца”.

Практычна ўсе старонкі дзённікаў Л.Талстога засярожданыя на гэтай праблеме. “Сердце слабо. И это хорошо. Очень напоминает о близкой смерти”. І яшчэ: “В последнее время очень близко чувствуется смерть. Кажется, жизнь материальная висит на волоске и должна скоро оборваться”.

Тое, што філосаф пачатку стагоддзя адчувае фібрамі душы, у канцы века А.Адамовіч бачыць уласнымі вачыма: “На экране японскага апарата “Рэха” – разрэз майго Сэрца, на плыткім фоне дражніцца язычок клапана. Вось дзе твой гадзіннік. Завод скончыцца і ... Напісаў Сэрца з вялікай літары. Бачыў гадзіннік і спяшаюся...”

Згадаем-паўторым яшчэ раз апошнія радкі. У іх ужо выразна адчувальны клопат не столькі пра сябе, пра мітуслівую славу, нават пра сваё фізічнае існаванне, сваю матэрыяльную абалонку: “Похоронить меня там, где я умру… На самом дешевом кладбище и в самом дешевом гробу”. Алесь Адамовіч, праўда, ведае месца свайго вечнага спачынку, але і ён абгрунтоўвае яго патрэбамі душы: “Уся ісціна ў тым, што памерці я хачу ў Беларусі, а ляжаць у Глушы. Там я звязаны з усім. Тут жа толькі ты. Гэта – для жыцця. А для Вечнасці – Беларусь”.

У цэлым гады жыцця абодвух літаратараў праходзяць пад знакам нездароўя і блізкай смерці. “Слова умирающего особенно значительны. Но ведь мы умираем всегда и особенно явно в старости. Пусть же помнит старик, что слова его могут быть особенно значительны”. Наогул, адвечная праблема класічнай літаратуры, яшчэ амаль недаследаваная ў самых разнастайных аспектах – філасофскіх, псіхалагічных, літаратуразнаўчых. Згадаем хоць імёны Пруста, Бальзака, Гогаля, Украінкі, Багдановіча. Дарэчы, інфаркт у Адамовіча здарыўся ў ноч поўнага зацьмення Месяца і ноч нараджэння Сталіна, што таксама пра многае сведчыць, нагадаем ноч нараджэння А.Македонскага ці сімволіку з’яўлення на свет Ф.Скарыны.

Аднак пісьменнікаў трывожыць у першую чаргу іх велічная справа: “Не хотелось бы умереть, не выразив того, что нынче особенно ясно чувствовал и понимал ”. І Алесь Адамовіч таксама ў гіпатэтычнай развазе выбірае некалькі месяцеў жыцця (гарантаваных), а не прывідныя 5-7 гадоў, толькі для таго, каб завершыць задуманае.

Невыпадкова Л.Талстой сцвярджаў: “То, что мы называем действительностью, есть сон, который продолжается всю жизнь и от которого мы понемногу пробуждаемся в старости и вполне пробуждаемся при смерти”. Логіка адна – калі думаць пра будучыню, то як жа не думаць пра непазбежную будучыню – смерць. Падчас абодва пісьменнікі прыходзяць да парадаксальных вывадаў – смерць іх не палохае (“Смерць што – таксама ўтульнасць? Ты ўжо тут, а ўсё – яшчэ там”). Чым далей чалавек ад смерці, якой ужо крануўся, тым больш баіцца гэтае Падзеі. Пачынае баяцца”. Пад уплывам адчування спрадвечнай наканаванасці адбываюцца і адпаведныя пераацэнкі ( не – хутчэй карэкціроўкі!) адносінаў да жыцця, яго вартасці і мэтазгоднасці: человеку надо жить как луна-месяц: wiwere en monrant et mourir en wiwant. Толькі зрэдку ў вялікага філосафа з’явяцца ноткі разгубленасці: “В первый раз почуствовал случайность всего этого мира. Зачем я, такой ясный, простой, разумный, добрый, живу в этом запутанном, сложном, безумном, злом мире? Зачем?” Сапраўды, у гэтым свеце надзвычай цяжка жыць з адкрытымі вачыма і раскрытай душою. Як уражвае, здавалася б, нейтральная згадка Л.Талстога: “Вчера ходил по улицам и смотрел на лица: редко не отравленное алкоголем, никотином, сифилисом лицо. Ужасно жалко и обидно бессилие, когда так ясно спасение”.

У падобнай запісі А.Адамовіча асуджаецца не сама ахвяра, а тыя, што давялі чалавека да такой сітуацыі: “Отняли у страны тысячи церквей и тысячи малых рек. Отняли у страны и красивые лица. Посмотри в вагоне метро: какую воду они пьют, какую пищу глотают, о чем друг с другом дома говорят? Даже в войну: какие красивые лица стариков, баб! А это?”

Абодва філосафы бачаць прычыну гэтага ў пэўных аспектах чалавечага быцця, анталагічных недахопах жыцця ( “вчера чтение Мопассана навеяло на меня желание изобразить пошлость жизни, как я её знаю;” “ сумасшествие всегда следствие неразумной и поэтому безнравственной жизни;” “признание полного безумия нашей жизни и полное отрешение от нея” ). Вось чаму ў пэўнай ступені Леў Мікалаевіч апраўдвае чалавека – “жизнь так полна противоречий всему тому, что мы думаем и чувствуем, что дурман табака, вина необходим нам”. Ён сцвярджае, што нельга ўсё ў гэтым свеце зразумець з дапамогай логікі і розуму. Менавіта таму звыачйная бабулька сваёй верай у Бога бліжэй да ісціны, чым сучасная прафесура, што сваімі малюткімі назіраннямі і вывадамі з іх спрабуюць прыкрыць асноўнае, незразумелае і недаступнае (удивительна глупость, тупоумие, вкусивших учености). Л.Толстой пратэстуе супраць таго, што адзін вечны чалавечы закон любві адмаўляюць суеверы ад навукі, што, даследуючы звяроў, знайшлі закон барацьбы і эвалюцыі і прымянілі яго да чалавечага грамадства. – “Какое безумие!” Вось чаму ён сцвярджае, што нават цяжка ўявіць той пераварот, які адбудзецца ва ўсім рэчыўным жыцці людзей, калі апошнія не тое, што стануць жыць на па любові, а толькі перастануць жыць злосным, жавёльным жыццём. Л.Толстой усведамляе сваё велічнае прызначэнне ў гэтай справе: “Мир погибнет, если я остановлюсь”.



Не менш вялікім прапаведнікам паўстае А.Адамовіч:”Унас еще есть время говорить и быть услышанными – в руках у нас мощнейший “мегафон” – литература. Так давайте же писать о главном. О самом главном… А тут судьба самого рода человеческого – не вечные времена! Вот она, задача, вот пафос, крик души, сердца, до которого мы все ещё не поднялись”.

Разам з тым мы павінны адзначыць надзвычай высокія патрабаванні абодвух пісьменнікаў да літаратуры:” Какой ужасный умственный яд современная литература, особенно для молодых людей из народа. Во 1-ых, они набивают себе память неясной, самоуверенной, пустой болтовнёй тех писателей, которые пишут для современности. Главная особенность и вред этой болтовни в том, что вся она состояит из намёков, цитат самых разнообразных, самых новых и самых древних писателей”. Вядома, як змагаўся за чысціню ідэалаў Алесь Адамовіч, які глыбокі грамадскі і палітычны рэзананс набывалі яго выступленні на з’ездах СП, навуковых канферэнцыях і артыкулы ў перыёдыцы па праблемах сучаснай літаратуры. Асабліва гэта тычылася праблемаў глабалізацыі, калі тэхнічны прагрэс далёка перагнаў духоўны: “Как легко усваивается то, что называется цивилизацией, настоящей цивилизацией и отдельными людьми, и народами! Пройти университет, отчистить погти, воспользоваться услугами портного и парикмахера, съездить за границу, и готов самый цивилизованный человек. А для народов: побольше железнвх дорог, академий, фабрик, крепостей, газет, книг, партий, парламентов – и готов самый цивилизованный народ. От этого и хватаются люди за цивилизацию, а не за просвещение – и отдельные люди, и народы. Первое легко, не требует усилия и вызывает одобрение; второе же напротив, требует напряжённого усилия и не только не вызывает одобрения, но и всегда презираемо, ненавидимо большинством,.потому что отличает ложь цивилизации”. Леў Мікалаевіч сцвярджае, што злосныя выдумкі людзей развращают усіх людзей: і індусаў, і кітайцаў, і неграў, – усіх. Сярэдневяковая багаслоўе або рымская распуста спакушалі толькі свае народы, малую частку чалавецтва, цяпер жа электрычнасць, чыгунка, телеграф, друк спакушаюць усіх. Што ж тады гаварыць пра Алеся Адамовіча, які яскрава убачыў чалавецтва за поўкрока ад бездані і амаль дакладна здолеў прадказаць Чарнобыль (“Последняя пастораль” (1982-1986). Якраз у гэтым і крыюцца прычыны жанрава-стылёвых пошукаў пісьменнікаў апошніх гадоў жыцця, калі этычнае выразна адхіляе на другі план эстэтычнае. У красавіку 1910 Леў Талстой згадвае: “Читал свои книги. Не нужно мне писать больше. Кажется, что в этом отношении я сделал, что мог. А хочется, страшно хочется”. А.Адамочіч таксама за год да смерці занатоўвае, што колькасна яшчэ мог бы нешта зрабіць, але якасна – наўрад. Для абодвух раптоўна становіцца неабходнай выразная змена галоўных прынцыпаў мастацкага пазнання і мадэлявання рэчаіснасці, кардынальная адмена традыцыйнага ўспрыняцця ўзаемадзеяння зместу і формы. Художественнее не могу, как не могу в игрушки играть, – усклікае Леў Мікалаевіч. Белетрыстыку ў горшым разуменні гэтага слова свядома адмаўляе і Алесь Адамовіч, творчасць якога апошніх гадоў жыцця прайшла пад знакам выразнай дамінанты аўтабіяграфічнага, рэальнага, дакументальнага матэрыялу над выдуманным. Беларускі пісьменнік добра ведаў, як Л.Талстой згубіў цікавасць да “мастацкага” і звярнуўся да больш прамых, адкрытых формаў звароту да чытача. Аднак ягоная эвалюцыя ў падобным напрамку была падрыхтавана хутчэй за ўсё ўласным развіццём. Практычна ўсё жыццё творчае А.Адамовіча цікавіўся формай рамана як тэарэтык, і як практык. Паколькі ён быў чалавекам вольным, незалежным, імкнуўся застацца такім і ва ўласнай творчасці, то, зразумела, што форма рамана з яе мажлівасцю эксперымента, разняволенасці пісьменніка, верагоднасцю спалучэння самасцвярджэння аўтара з аб’ектыўным узнаўленнем рэчаіснасці дапамагала стварыць сваю ўласную канцэпцыю светасузірання і светаўспрымання. Пра ўлюбёную ім форму ён пакінуў глыбокія тэарэтычныя развагі, падмацаваныя творчай практыкай аднаго з лепшых беларускіх раманістаў. Разам з тым Алесь Міхайлавіч, як і Леў Мікалаевіч, ужо не давяраюць мажлівасцям класічных жанраў дастукацца да кожнага чалавека: “ Так что некогда выделывать те художественные глупости, которые я начал было делать в “Воскресении”. Яшчэ болей абвострана ўспрымае неадпаведнасць сучаснай літаратуры глабальным праблемам быцця беларускі пісьменнік, які, стаміўшыся званіць у званы звычайнага мастацтва, заклікае тварыць “звышлітаратуру”, што з’яўляецца заканамернай эвалюцыяй талстоўскага канона мастацкасці ў сучасных умовах, бо многія класічныя пытанні чалавецтва, заяўленыя вялікім старцам на пачатку стагоддзя, беларускі пісьменнік імкнецца рэалізаваць на схіле веку.

Тычыцца гэта і адносінаў да самой ідэі “самазнішчэння” чалавецтва, апалагеты якой, Шапэнгауэр і Гартман, лічылі мажлівым, што чалавецтва згадзіўшыся на сваю смерць, каб тым самім пазбавіцца і будучыя пакаленні вызваліць ад пакут, знойдуць сродкі нават космас уцягнуць у гэтые разбурэнне. Згадаем страшныя словы Шапэнгауэра:”Посмотрите на этих влюблённых, которые так страстно ищут взаимных взглядов. Почему они так таинственны, так боязливы, так походят на воров? Эти влюбленные – предатели там, во мраке, они составляют заговор повторить снова в мире страдание. Без них оно прекратилось бы, но они мешают его прекращению, подобно другим, подобно их отцам, которые до них проделали то же. Любовь есть великая грешница, предавая жизнь она увековечиваеь страдания.”

У Льва Мікалаевіча мы так сама сустрэнем значную колькасць выказванняў супраць палавой сувязі паміж мужчынам і жанчынай (якая, як ніхто іншы нізводзіць чалавека да жывёлы), заклікі да целомудрия. З якой нянавісцю ён абрушваецца на славутую Венеру Мілоскую, у якой, у адрозненне ад “цывілізаванага”, адукаванага свету, бачыць толькі похоть. Хаця Ніна Берберава, пісьменніца, жонка В.Ф. Хадасевіча пісала, што “он был безусловно одержим сексуальной манией. Музыка – пол, толстые бабьи ноги – пол, красивое платье – опять пол, Венера Милосская – пол”. Хаця Ніна Берберава, пісьменніца, жонка В.Ф.Хадасевіча пісала, што “он был безусловно одержим сексуальной манией. Музыка – пол, толстые бабьи ноги – пол, красивое платье – опять пол, Венера Милосская – пол”. Алесь Адамовіч добра бачыць эвалюцыю згаданай праблемы ў Льва Мікалаевіча, які сам доўгі час захапляўся Шапэнгауэрам:”Толстой с его “Крейцеровой сонатой” понятен полнее. Нет, не уничтожением мира и через это страдание он исповедовал. Но вот эта ненависть к самке, к полу и т.д. – сродни. Не физическое уничтожение, а нравственное возрождение – цель Толстого, но враг тот же: пол, женщина, сила инстинкта…” Алесь Міхайлавіч адчувае і цэнтр жаночую прыгажосць (женщину, которая любила и любима была, узнаешь по спокойствию внутреннему: она получила главное от жизни. По уверенности и чувству собственного достоинства) або згадаем ягоныя цікавыя назіранні пад эротыкай у індусаў.

Т.Ман тлумачыць падобны парадокс у Талстога адсутнасцю антычнага культурнага элементу: “Полавы юр у яго, такім чынам, меў не гуманістычна-антычную афарбоўку, а расейска-размашыстую, ды пры гэтым зацямняўся заўсёды маралізмам, і глыбокая каята, верагодна, не толькі наступнічала, але нават ўжо спадарожнічала яму. Бо ачалавечаны для яго значыць не ўзвышэнне прыроднага, то бок культуру, але пазбаўленне ад прыроднага. Вызваленне ад прыроднага, ад усяго натуральнага наогул і асабліва ад таго, што было натуральным для яго, напрыклад сям’і, нацыі, дзяржавы, народнай царквы, усіх пачуццёвых і інстыктыўных жарсцяў, кахання, палявання, па сутнасці, ад усяго цялеснага жыцця, але асабліва ад мастацтва, само іство якога для яго азначае пачуццёвасць і цялеснае жыццё, – гэткага роду ачалавечанне становіць сабой аб’ект змагання ягонага жыцця”.

Перад адыходам у вечнасць А.Адамовіч цытуе словы Л.Талстога, што смерць страшная тады, калі ты пражыў не так. Аналізуючы жыцці згаданых вялікіх людзей, пераконваешся, што пражылі яны свой век годна і велічна. Іменна ў гэтым і крыецца іх асноўны запавет нашчадкам. Яны ведалі адказ на шматлікія праблемы чалавецтва, але ва ўсялякім разе ведалі, дзе іх трэба шукаць. І імкнуліся сказаць людзям праўду. У гэтым асноўны ўрок іх жыцця і творчасці. Але каб пачулі люды, трэба быць выключна праўдзівым. І перш за ўсё перад сабой. А інакш і нельга, калі трымаеш справаздачу перад Усявышнім.

Па сутнасці, усе асноўныя жыццёвыя падзеі ксяндза Кастуся Стэповіча і паэта Казімера Сваяка асвенцаны подыхам смерці. Якраз у 1912 годзе гэны беларускі хлопец прымае сан, у гэтым жа годзе ён, па ўласным прызнанні, піша свой першы верш беларускі, і згадвае страшэннае: “Чую ў сабе рабака ў грудзёх, што хоча згрызці здаровы дагэтуль мой арганізм. Тады трэба будзе развітацца з усім – і з думкамі аб будучай працы з народам для Бога (падкрэслены аўтарам). Разважанні аб гэтых трох асноўных складніках біяграфіі ўнікальнага чалавека і складаюць змест ягонай споведзі. “Дзея маёй мысьлі, сэрца і волі”, якая выйшла ў Вільні ў 1932 годзе (другое выданне – 1991 год), і ўяўляе сабой не звычайны дзённік ці ўспаміны паэта-ксяндза, а сапраўдную споведзь чалавека, які адчувае свой сыход і спрабуе прааналізаваць сутнасць свайго жыцця і стойкасць ідэалаў, якім служыў.

Казімер Сваяк надзвычай рана ўсвядоміў свой нацыянальны пачатак, бо гадаваўся так блізка ад прыроды, зжыўся з шаптуном-борам, з зялёным гаем, кветнымі лугамі. Быць любіў і пад навальніцай-громам і пад гарачым сонцам і на балючым марозе. Жывучы ў цёмным лесе, дзе вадзілася шмат ваўкоў, пазнаваў сялянскую навуку ды байкі ўлюблёнай бабці. Ён лічыць, што вера была з ім з маленства: “Прывёз я ў места душу чыстую, чуткую, узгадаваную на раллі людовай фантазіі і сьпеўную, пакорную для Таго, каго ўважала за Найвышэйшага Пана ўсяго свету”. З дзяцінства ў гэтую экзальтаваную натуральную дзіцячую сутнасць упалі, як слёзы, незямныя ўплывы касцёла, што сваім ўбраннем, хараством, арганам так кантраставаў як з цішынёй лёсу, так і тлумам горада. Ці не адсюль мара аб валадарстве дабра і справядлівасці на зямлі, сімвалам якой і з’яўляецца служэнне Богу?

Нельга гаварыць аб вялікай кніжнасці маладога хлопца, аб чым ён сам згадае не аднойчы. Ды і адкуль гэта ў асобы, якая не мела сістэматычнай адукацыі: “Чытаю Люраўскага… Харошая рэч. Шкода толькі, што не ўсё разумею…Мό йшчэ не дарос”; “Пан Б. Даў чытаць Талстоя. Дзякую.можа і прыдасца”; “Праца навуковая пайшла слаба. Паказываецца, што замнога даў веры сваім здольнасцям. Стараюся”.

Спазнаць сутнасць чалавечага прызначэння ён імкнецца не з дапамогай ratio – “Мыслі вялікія пачатак бяруць з сэрца”. Вось чаму, чытаючы Буго “Le christianisme et le temps présent” ці “Нравственную философию” Салаўёва, ён спрабуе знайсці ўстойлівы пункт адліку: Чалавек…лётны пыл у нязьмерных прасторах, пункт на шырокім зямлі абшары, момант у цяглым разьмеры часу…А колькі ў яго заходаў, каб добра прыладзіцца на гэты кароткі сон жыцьця; каб сабраць багацтвы, урады, дастойнасьць, каб напіцца кадзілла пахвалаў, што яму так дорага прадаюць другія людзі – попелы, пылінкі, як ён сам…

Бог адзін Вялікі, Бязьмерны… Хочачы падвышыць гэты нізкі быт чалавечы, даець яму Сябе Самога, найперш у часе, а посьле ў вечнасьці. А чалавек сумняваецца, хіляецца, таргуе: ня хоча верыць у зманнасць благога…Страшная сьлепасьць!

Й чаго мне жалець, кідаючы гэта сумнае жыцьцё? Дастаткаў сьвету? – Яны не запоўняць пустаты майго сэрца. Значэньня ў людзей? – Яно ніколі не здаволіць мяне. А можа пахвалаў людзкіх?– Ах, нічога яны ня варты: родзяць жуду і неспакой. Можа сваякоў, ці прыяцеляў сваіх? – Большая частка іх пайшла ўжо да Бога, да вечнасьці і чакаюць мяне; тыя, што асталіся, будуць сьпяшацца за мной; спаткаемся на лоне Бога, дзе лучацца прыяцелі неба і зямлі…

З гэтага часу ён імкнецца жыць па законах Евангелля, ставячы, нібы Леў Талстой, вялікія задачы маральнага самаўдасканалення – “адрачыся свайго самалюбства”; “шукай добрага ў бліжнім тваім на благое не звяртай увагі”; “не хачу быць сьведкам чужых грахоў і блуду”. У падобных пошуках Бога экзальтаваная душа можа не вельмі звяртаць на бренное цела: “У ціхасьці, пакоры кленчыў я па цьвёрдай пасадзьцэ каплічнай. Што мысьліў, ня ведаю, чаго хацеў, ня помню. У немай малітве прабыў я цэлую імшу…” Не аднойчы паэт будзе наракаць на адзіноту: Адзін я. А да гэтага адзіноцтва трэба прывыкнуць. Асобнасьць углыбляе індывідуальныя здольнасьці – падымае сілы духа. У цішы чутней даходзіць голас з засьвету. Гэта одиночество, полнее которого; лічыў Л.Талстой – не бывает ни под землёй, ни на дне морском. Але становіцца асновай exezcitia spiritualia ў разуменні І.Лайола, бацькі езуітаў: quanto se magis reperit anima segregatam et solitariam? Tiuto aptiorem se ipsam reddit ad quarendum intelligendumque Creatorem et Dominum suum – чым болей адасобліваецца і уединяется душа, тым болей здольнай становіцца яна шукаць і спазнаць Крэатара і Пана свайго.

Як і многія вялікія папярэднікі, Казімір Сваяк сумняваецца, што ён можа спазнаць Бога, бо ён – “чэрап разбіты, нічого ня варты”, а “чалавек – бяссільны, подлы”. Як лічыць Л.Шэстаў: такие же признания вы найдёте в книгах и исповедях величайших святых. Все они считали себя «самыми» – непременно самыми – безобразными, гнусными, пошлыми, слабыми, бездарными существами на свете. Бернард Клервосский, св. Тереза, её ученик Джиованни дель Кроче и кто угодно из святых до конца своей жизни все были в безумном ужасе от своей ничтожности и греховности. Весь смысл христианства и вся та великая жажда искупления, которая была главным двигателем духовной жизни раннего и позднего средневековья, родилась из того рода прозрений. Cur deus homo? Почему понадобилось Богу стать человеком и вынести все те неслыханные муки и надругательства, о которых повествуют Евангелия? Ведь только потому, что иначе нельзя было спасти и искупить мерзость и ничтожность человека. Так безмерно велика человеческая низость, так глубоко пал человек, что никакими земными сокровищами нельзя было уже искупить вину его – ни золотом, ни серебром, ни гекатомбами, ни даже делами величайшего подвижничества. Потребовалось, что бы Бог отдал своего единственного сына, потребовалось такая жертва из жертв – иначе нельзя было спасти грешника. Так верили, так видели, так буквально говорили святые”.

Калі ў вялікай рускай літаратуры “Бог давно выведен разумом за пределы возможного опыта і превращён в новые идеи”, беларуская на пачатку ХХ стагоддзя ў меншых сваіх асобах яго яшчэ шукала.

Казімір Сваяк лічыў, што смерць прыгожа ўсіх лучыць. Ён адзін з першых у нацыянальным прыгожым пісьменстве быў зачараваны смерцю. Бо сам не аднойчы задаваў сабе пытанне наконт выключнай любові да прыстанку памершых. Чаму, прыехаўшы на свежае месца, перш-наперш знаёміцца з нябожчыкамі на магілах? А голас магільны становіцца для яго тужліва-сумным і разам блізкім, мілым? Ён лічыць, што лучнасць з тымі, што жывуць яшчэ ў змаганні, у далечыне ад Бога, натхняя на дзейнасць.

Сягоньня пайду я пад разложыстае дрэва на могілках бацькоў маіх…Пагода плакучая…Загавару я да душ сялянцаў, што “адышлі згэтуль” і паслухаю голасу прыроды магільнай і памалюся за душы ўсіх, што цярпелі і ўзываць буду іхнае апекі над маей зямліцай…

Адчыніў я шырокую браму магільніка. Простая палісада дзеліць яго напал. На ўзгорку статуя Маткі Божай з скрыжаванымі рукамі на грудзёх. Дрэў і дрэўцаў галіны прысланяюць рады крыжоў, драўляных, простых. З мокрых пажаўцелых лістоў спадаюць каплі нябескай расы. Між дрэў найстаршы – клён, пасярэдзіне магільніка. Пад ім яшчэ ніхто не ляжыць. Там мейсца для мяне…

Як А.Адамовіч, што на канцы стагоддзя бачыў сваю будучую магілу. І нечым выразна талстоўскім вее ад зацемкі паэта, звязанай з апошнімі імгненнямі: “Хацеў-бы, каб на магіле маёй напісалі: Кс.Канстанты Стэповіч. Жыў гадоў Н.Н. … Стараўся быць чыстай і простай мысьлі”.

У адрозненне ад вялікага рускага пісьменніка, у запісах К.Сваяка мы не сустрэнем удзячнасці за адчуванне хуткай смерці, тлумачыцца і ўзростам (“трыццаць трэці год крытычны, я мушу быць на ўсё прыгатаваны”; “калі верыць снам і прадчуццям, то вясна гэта для мяне мае быць крытычнай” (так і здарылася), мая адвечная журба пераходзіць у стан неўрастэніі і моцнай невылечнай хваробай, што забірала і сілы і надзеі (захварэў я па сільным уплыве крыві і дастаў запаленьне лёгачнае апоны”; колькі разоў меў сільны ўплаў крыві з горла”).

Але нідзе не сустрэнем нараканняў на долю, скаргу на Бога, што несправядліва дзее. У гэтым крыецца і нешта выключна нацыянальнае, бо з дзяцінства бачыў толькі, як і ўвесь люд навакольны, бядоту, цемру, гора. (куды не глянеш, усюды журба; слёзы коцяцца, відзячы ўсё, што цярпеў і церпіць беларус-мужык.

І ў выніку з’яўляецца ідэя з народам для Бога”. Ласка Твая прымус нада мной учыніла – не пакідай мяне! Я чын таго народу, што найбольш цярпеў, цярпіць і цярпець будзе. Цярпеньня хачу, але такога, каторае з мяне зрабіла б чалавека стальнога характару. Народ наш вялікі, а лічыцца найменшым. Няхай і я – сын яго – такім буду. Народ наш нешчасьлівы, без сучаснасьці пэўнай, бяз будучыны яснай – але глыбокі ў жыцьці сваім ціхім, скрытым, сьпеўным. Няхай і з маім так будзе жыцьцём: глыбокасьць духа, шырокасьць сэрца, агонь мовы і песьня, песьня тайнічная, бязьмерна сумная, хоць вечнай спадзеяй жывая.

На гэтым шляху ён сустракае толькі папрокі з боку прапольскага каталіцтва, сышчыкаў, што трасуць ягоныя рэчы, віжуюць, нават збіраюцца судзіць (Рукапіс “Дзеі” быў у сваім часе польскімі ўладамі арыштаваны і далучаны да судовай справы, якая прыгатаўлялася Сваяку за беларускасьць, але якая з нястачы доказаў была скасавана. Быў тады такжа вернуты і рукапіс гэтай “Дзеі”), забараняюць службы па-беларуску, перакідаюць з месца на месца.

“Дзея” К.Сваяка – мастацкі твор; аднак надзвычай адметны. З аднаго боку, гэта філасофскі трактат аб пошуках Бога, з другога – люстэрка душы аўтара, якое ў такім арганічным спалучэнні набывае рысы пропаведзі, вельмі блізкага жанру для ксяндза К.Стэповіча. Гэта не аповед аб жыцці канкрэтнай асобы, а аб пошуках сэнсу гэтага жыцця.

Шчырасць – вось самы галоўны стрыжнеўтваральны элемент падобных твораў. І менавіта ступень шчырасці сімвалізуе вартасць споведзі. Ніхто з людзей не можа быць праўдзівым да такой ступені, як Л.Талстой: Я убивал на войне, вызывал на дуэли, чтоб убить, проигрывал в карты, проедал труды мужиков, казнил их, блудил, обманывал. Ложь, воровство, любодеяния всех родов, пьянство, насилие, убийство… Не было преступления, которого бы я не совершал…” Не сказаў бы так пра сябе Алесь Адамовіч, тым болей летуценнік Казімер Сваяк.

Усіх трох згаданых аўтараў споведзей аб’ядноўвае не толькі жаланне змяніць сябе і, па мажлівасці, свет, але і велізарная вера ў сілу мастацтва, літаратуры, якія могуць і павінны зрабіць людзей лепшымі.

Аднак і гэная вера ўрэшце рэшт не апраўдала сябе і ўскладзеных на яе надзей, паказаўшы ў чарговы раз эфемернасць спраў людскіх. Таму і не выклікае здіўлення зварот пісьменнікаў да Вышэйшай Сілы – спробы знайсці Бога ў канцы жыцця атэістам Адамовічам, спробы Л.Талстога насуперак прывітаму рацыяналізму спасцігнуць “неподдающиеся здравому смыслу церковные таинства”, не кажучы пра святара К.Стаповіча, які бачыў у нябёсах адзіную ўцеху і збаўленне. Казімер Сваяк захоўвае класічныя традыцыі і будуе свой твор, як і ягоны вялікі папярэднік, у форме дыялогу з Богам, ён не наракае на Боскі вырак, аднак адчуваецца выразна чалавечыя надзеі, што малітва пакутніка будзе пачутай і нешта зменіцца. Аднак хвароба цела адступае перад веліччу душэўных запаветаў, вось чаму паэт удзячны Богу і за такую долю, а ягоная творчасць суладна “Песні ўзыходжання Давідава”.

Найбольш яскрава гэта ўвасоблена ў “Песьніна Псальм 130”, дзе спалучаны трэны і асанны паэта-святара. Адштурхоўваючыся ад зместу аднаго з самых маленькіх па аб’ёму псалмаў (“Надзея на Госпада”), развіваючы пасобныя вобразы і метафары – параўнаннем:

Госпадзь! Ня пышилася сэрца маё і ня ўзносіліся вочы мае, і я не ўваходзіў у вялікае і недасяжнае мне.

2. Ці ж ня цугляў я, ці ж не супакойваў душы маёй, як дзіцяці, аднятаму ад грудзеймаці? Душа мая была ўва мне, як дзіця, аднятае ад грудзей.

3. Хай спадзяецца Ізраіль на Госпаде ад сёння і вечна.

ПЕСЬНЯ НА ПСАЛЬМ 130

Ня было гордым сэрца маё, Божа,

Не вынасілась пыхай мае вока…

Чом-жа нядолю сэрца мне варожа?

Чом зор у сумнівы задаўся глыбока?
Між сільных сьвету ня шукаў апекі,

Былі мне гідкі завабы ягоны…

Чаму-ж сягоньня я кволы-калекі,

А дух панёсся па зломах шалёны!


Чуўся пакорным ў глыбіні істоты,

Душы ня чмуціў фальшываю хвалай…

Сёньня ня маю да жыцьця ахвоты,

Перад ўсемоцнай злыбяды навалай.


Як адарваны ад грудзей дзяціна,

Адкінен дух мой ад божага ўлоньня,

Як ліст пажоўклы, сухая галіна,

Як пазабыта беднага загоньне…


Ці безнадзейны, замучаны, зьбіты

Дух мой устане? Ці зваліцца слабы!

Ніколі, Божа, Табой я нясыты:

Навет і ў пекле цябе прызываў-бы…

І яшчэ раз згадваеш словы Льва Талстога: “Мыслитель и художник должен страдать вместе с людьми для того, чтобы найти спасение или утешение. Кроме того, он страдает ещё потому, что он всегда, вечно в тревоге и волнении: он мог решить и сказать то, что дало бы благо людям, избавило бы их от страдания, дало бы утешение, а он не так сказал, не так изобразил, как надо: он вовсе не решил и не сказал, а завтра, может, будет поздно, он умрёт. И потому страдание и самотвержение всегда будет уделом мыслителя и художника…

Пра гэта згадваеш, калі ўваходзіш у свет споведзі Кузьмы Чорнага, якую ён пісаў у выглядзе дзённіка з 2 ліпеня да 22 лістапада 1944 года (г.зн. уключна да смерці, бо памёр ён якраз у гэты дзень).

А апошнімі словамі былі слынныя:

“Божа, напішы за мяне мае раманы, хіба так маліцца, ці што?”, якія можна ўспрымаць вельмі і вельмі неадназначна. Мантэнь, заснавальнік эсэістыкі, у раздзеле “О том, как надо судить о поведении человека перед лицом смерти”, сцвярджаў, што люди с трудом способны поверить, будто они и впрямь подошли уже к этой грани. Мало кто умирает, понимая, что минуты его сочтены; нет ничего, в чём нас в большей мере тешала бы обманчивая надежда; она непрестанно нашептывает нам: “Другие были больны ещё тяжелее, а между тем не умерли. Дело обстоит не так уже безнадёжно, как это представляется; а в конце концов господь явил немало других чудес”. Сапраўды, у гэтай жа запісі Кузьма Чорны піша, што ў яго ўжо няма 70% (!) здароўя. Відавочна, што надзея яшчэ выразна кволілася. Хаця болей месяца назад ён піша, што мучыць здань смерці, жаліцца на боль у сэрцы і, як вынік, ногі апухлі аж да кален (у турме апухалі толькі ступні). Згадаем апалогію Сакрата, які апавядаў вучням, як цыкута ўздымаецца па нагах да сэрца і галавы. Той жа Мантэнь пачне тлумачэнне падобнага ўспрыняцця рэчаіснасці, якое потым прыпішуць Гётэ, Талстому і многім іншым.



Происходит это от того, что мы мним о себе слишком много; нам кажется, будто совокупность вещей испытает какое-то потрясение от того, что нас больше не будет, и что для неё вовсе не безразлично, существуем ли мы на свете. Мантэнь лічыў, што паколькі мы да ўсяго падыходзім з уласнай меркай, то и наша смерць нам уяўляецца падзеяй выключнай значнасці: tot circa unum caput tumut tuantes deos.

Беларускі пісьменнік добра ведаў цану сабе і свайму таленту, а таксама важкасць ускладзеных на яго задач. Таму ягоныя скаргі на бытавыя ўмовы, адсутнасць хаты, кватэры, дзе ён мог бы спакойна пісаць свае раманы, нястача яды, нават не вельмі якаснай, пастаянны нагляд збоку адпаведных службаў (памяць пра пакуты ў засценках) гэта не толькі буркатанне пакрыўджаных, як лічыў М.Мантэнь, а боль чалавека, які не можа раскрыць свой талент да канца, сказаць пра свой народ праўду ў надзвычай складаных умовах, бо з тых сямі пісьменнікаў, што засталіся, такая задача не па сілах нікому. Ён не лічыць, што ягоны адыход будуць суправаджаць нябесныя катаклізмы, што прырода пашкадуе ягоны талент, і тым гарчэй гучыць ягоная скарга-споведзь:



Думаю аб той горкай праўдзе, што ніколі не меў магчымасці пісаць тое, што самае важнае беларускай літаратуры і дзе б я сапраўды павярнуў бы горы. А то ўсё пішу на ўсялякія прамежныя тэмкі, пасля якіх думаў, што пазатыкаю горлы дурням і брахуном і тады ўжо вазьмуся за тое вялікае, што хачу і магу напісаць. Дай божа па-сапраўднаму ачуняць. Пасля вайны буду пісаць як хачу і магу.

Выключна па-свойму шукалі жыццёвыя ідэалы і аўтары сучасных споведзяў, што ўбачылі свет пасля смерці Л.Геніюш, А.Карпкюк, М.Танка, П.Панчанкі, В.Адамчыка, жыццёвыя і творчыя урокі якіх яшчэ не спасцігнутыя. Аднак споведзь – адна з самых перспектыўных форм сучаснай прозы.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка