Аляксей Кулакоўскі




Дата канвертавання30.04.2016
Памер363.17 Kb.
ПІСЬМЫ 3 ЖУРАВІЧ

Аляксей Кулакоўскі

Я вярнуўся з фронту ў сорак пятым, у дзень Перамогі, і, сяк-так уладкаваўшыся з жыллём, пайшоў у Дом друку шукаць якой-небудзь работы. Некалі да вайны я працаваў у рэдакцыі газеты «Чырвоная змена». Радуючыся, што Дом друку ўцалеў, пачаў аглядваць усе паверхі і выпадкова натрапіў на рэдакцыю газеты «Сталинская молодежь». У адвольнай гаворцы з супрацоўнікамі прызнаўся, што некалі меў адносіны да журналістыкі, і гэтыя супрацоўнікі завялі мяне ў кабінет свайго рэдактара. Той устаў з-за стала, абцягнуў камсастаўскую гімнасцёрку, і я міжвольна, па вайсковай звычцы, прыняў стойку «смірна». Перада мною ў летняй параднай форме стаяў маёр і пранікліва аглядваў мяне з ног да галавы.

— Што скажаш, гвардыі лейтэнант?

— Шукаю работу, таварыш маёр. Дэмабілізавалі мяне, пасля апошняга ранення.

— Інвалід вайны?

— Не. Абмежавана годны.

— Газетчык?

— Працаваў да вайны ў газетах.

— А ў вайну?

— У стралковых часцях.

— Дык гэта ж находка для нас! Аставайся! I прыступай да работы!

У рэдакцыі я сустрэў яшчэ аднаго ваеннага хлопца, надта ж імпазантнага па тым часе: у свежай, добра адпрасаванай ваеннай форме, у хромавых ботах і з прыгожай русай барадой. Гэта быў Пятро Васілеўскі, дэмабілізаваны з арміі яшчэ ў сорак чацвёртым годзе, пасля ранення. Як былыя франтавікі, а цяпер ужо абодва трохі літаратары, мы хутка пасябравалі і неўзабаве сталі амаль неразлучнымі. Па магчымасці, увесь свой службовы і жыццёвы рэжым імкнуліся ладзіць так, каб часцей і пабольш аставацца разам: на рабоце, у камандзіроўках, на абедзенных перапынках, а па вечарах — дома: або ў мяне на кватэры, або ў яго. Жылі мы тады адзінока: Пятро быў яшчэ не жанаты, а мая жонка працавала настаўніцай сярэдняй школы ў Варонежскай вобласці, куды была эвакуіравана ў час вайны. Пакуль не скончыліся заняткі, яе не адпускалі дадому.

Пятро Васілеўскі быў тады чалавекам вельмі кампанейскім. Сустракацца з ім заўсёды было цікава, бо ён валодаў і валодае цяпер адметнай здольнасцю прыкмячаць і запамінаць многа такіх жыццёвых з'яў, якія не кожнаму кідаюцца ў вочы. Акрамя таго, Пятро многа чытаў. Ен мог і можа яшчэ і цяпер прачытаць вялікую кнігу або нават рукапіс аркушаў на пятнаццаць — дваццаць за адзін вечар. Мяне вельмі здзіўляе гэтая яго незвычайная хуткаснасць у чытанні, я нават не верыў, што ён адразу запамінае ўсё прачытанае.

Помню, тады мы абодва жылі ў доме творчасці «Каралішчавічы», працавалі там. Выключная памятлівасць і цікавасць Пятра да літаратуры, у тым ліку замежнай, імпанавала мне тым, што ні з кім я так надзейна не мог высветліць, трапіла мне пад пяро што-небудзь з таго, што ўжо бралася іншымі, ці не трапіла? Апраўдалася маё імкненне быць самім сабою ў літаратуры ці не апраўдалася? Няхай хоць маленькім, але самім сабою. Асабліва ў бытавых дэталях і сітуацыях. На ўласны вопыт я не заўсёды спадзяваўся, бо чытаў намнога менш, чым Васілеўскі. Праўда, пісаў часам больш, як ён.

Падабалася мне ў Васілеўскім і цяпер па густу тое, што калі ён узяўся чытаць які-небудзь твор таварыша, то аддасць гэтаму твору ўсю сваю ўвагу, а не палавіну ўвагі ці толькі якую частку. Ен умеў пераўвасобіцца ў аўтара гэтага твора і ацэньваць напісанае, не спасылаючыся толькі на свае ўласныя густы і стылёвыя манеры, а заўсёды ўлічваць пісьменніцкія і чалавечыя асаблівасці аўтара.

Я часта прасіў Пятра Васілеўскага прачытаць тое, што мне ўдавалася ў тыя часы напісаць. Вельмі прыемна было, што ён не трымаў рукапіс месяцамі, як іншы раз робяць цяпер некаторыя нашы пісьменнікі, у тым ліку, на жаль, і я, а браўся за работу неадкладна і праз які дзень-два быў гатовы для творчага дыялога. Іншы раз такі дыялог зацягваўся ў, нас на некалькі гадзін, але ні разу не было так пры нашых творчых размовах, каб Пятро хоць якім-небудзь знакам ці намёкам даў зразумець, што яму надакучыла разбіраць дэталі толькі майго твора, зусім абыходзячы ўласную творчасць.

Мне ў тыя часы вядома было, што Пятро чытаў усё, што пісаў тады Андрэй Макаёнак. Часам Васілеўскі спасылаўся на Андрэевы аднаактоўкі і вельмі хваліў іх, хоць яны яшчэ нідзе не друкаваліся і не ставіліся ў тэатрах. Мне яшчэ не трапляліся творы Андрэя Макаёнка, ды і самога аўтара я ведаў толькі па расказах Пятра. А расказы яго былі даволі цікавыя, каларытныя, і пад іх уплывам у мяне складваўся вобраз вельмі здольнага чалавека.

Расказваць Васілеўскаму было пра што. Іх блізкае знаёмства і дружба не абмяжоўваліся кароткім перыядам ці якой-небудзь выпадковасцю. Яны дружылі з маленства. Выпала так, што недзе ў трыццатыя гады бацьку Васілеўскага прызначылі на работу ў Журавіцкі раён. Бацька пераехаў туды з сям'ёй, і такім чынам на пэўным часе адбылося знаёмства дзвюх сем'яў — Васілеўскіх і Макаёнкаў, а потым усталявалася і юнацкая, яшчэ нават школьная дружба Андрэя і Пятра. Некаторы час яны вучыліся разам у адной школе, у адным класе. У армію былі прызваны таксама амаль адначасова, ваявалі на розных франтах, а параненыя былі, ды і вельмі цяжка, абодва на першых гадах вайны і дэмабілізаваліся пасля лячэння яшчэ далёка да канца вайны. Вярнуліся дадому і тут зноў сустрэліся даўнія сябры, а калі абставіны прымушалі іх на нейкі час расстацца, то перапісваліся або пры выпадку наязджалі адзін да аднаго. Кожная мая сустрэча з Пятром Васілеўскім не абыходзілася без успамінаў, без размоў пра Макаёнка, і я ўжо так прызвычаіўся да гэтага, што часам уяўляў, быццам ведаю Андрэя даўно і сябрую з ім па-сапраўднаму ўжо не першы год.

Мне хацелася як мага хутчэй сустрэцца з Макаёнкам. У той жа час я ведаў, што гэтая сустрэча можа адбыцца толькі пры садзейнасці Пятра Васілеўскага. Але вось жа, як на тое няшчасце, майго саратніка па «Сталинской молодежи», майго бліжэйшага друга нечакана рэкамендуюць спецкорам газеты ў Бабруйск — тады была там вобласць. Засумаваў Пятро, але ехаць трэба — дысцыплінаванасць сваю парушаць не мог.

Прайшло некалькі месяцаў. Я адчуваў сябе вельмі адзінока без блізкага сябра. Пачынала ўжо завязвацца знаёмства з Іванам Шамякіным, але яно было пакуль што завочнае — Іван Пятровіч жыў яшчэ ў вёсцы, працаваў там сельскім настаўнікам. Я ведаў пра яго, бо чытаў яго першую аповесць «Помста», надрукаваную ў часопісе “Полымя”.

Выйшла так, што ў гэты час я нечакана захварэў і мне асабліва адчулася адзінота і жаданне пабачыцца з блізкім чалавекам. Я паслаў тэлеграму ў Бабруйск: «Барада, прыязджай!» I назаўтра Пятро Васілеўскі быў у мяне. Затрымаўся ён тады ў Мінску і недзе там на другі ці на трэці дзень прыйшоў у мой пакойчык на Карла Лібкнехта з адным незнаёмым мне хлопцам.

— Вось гэта Андрэй Макаёнак,— рэкамендаваў Пятро.— Па-мойму, вы яшчэ не бачыліся!

Мы сустрэліся ўпершыню — гэта праўда. Не ведаю, як Андрэй, а я чамусьці не адчуў ніякай аддаленасці з-за таго, што мы яшчэ не былі знаёмымі. Паздароўкаліся нібы даўнія сябры. Мне было прыемна, што і гаворка ў нас пайшла адразу, як у старых знаёмых. 3 гумарком Андрэй гаварыў, з вясёлымі жартамі, але бяскрыўдна, і нікога з блізкіх не закраналі яго трапныя жарты. Наадварот — яны памагалі і лёгкасці і шчырасці нашага збліжэння і зусім не выклікалі якой-небудзь насцярогі ці недаверу адзін да аднаго. Трохі здзіўляла, але і радавала тое, што нават знешнасць Андрэя супадала з маімі ранейшымі ўяўленнямі: свежа-малады, чыстатвары, густыя, чорныя валасы ў гладкім прычосе. Па росту вельмі натуральны — не нізкі і не высокі, не тоўсты, не тонкі. Калі гаворыць без задору, то голас мяккі, нават крыху прыглушаны. Калі ж завядзецца і палезе у спрэчку, то голас пачынае гучэць набатам і нават зрывацца на крык. Не на піск, не на хрыпату істэрычную, а на пераканаўчую, узвышаную інтанацыю. Калі ж ён смяяўся, то заўсёды гучна і раскаціста, і аддаваўся смеху ўвесь, без усялякай стрыманасці ці аглядкі на асобы.

— Заўтра ты павінен зусім акрыяць!— сказаў мне перад адыходам Пятро Васілеўскі.

— Я ўжо амаль у страі!

— Прыйдзеш пад вечар да мяне! Збяромся ўсёй кампаніяй — Шамякіна таксама запросім.

Пятро Васілеўскі, хоць і лічыўся бабруйскім карэспандэнтам, але мінскай кватэры не пакідаў. А кватараваў ён тады ў такіх добрых людзей, якія вельмі паважалі інтарэсы свайго кватаранта, стараліся нічым не абмяжоўваць яго і нават былі задаволеныя, калі у Пятра збіралася харошая кампанія. Іншы раз і памагалі гэтай кампаніі ўзняць настрой сціплай чарачкай і прыстойнай па тым часе закусачкай.

Помніцца мне, што наша першая сустрэча чатырох пачынаючых літаратараў, а пазней — сапраўдных сяброў, адбылася вось якраз жа на кватэры Пятра Васілеўскага. Дружба наша даволі хутка ўсталявалася, і хоць потым мы зноў пэўны час жылі ў розных месцах, ужо не адрываліся адзін ад аднаго і падтрымлівалі шчырую, сяброўскую перапіску. У мяне захавалася некалькі пісьмаў Андрэл Макаёнка, адрасаваных мне. Пісьмы адносяцца да таго перыяду, калі Андрэй працаваў у Журавічах памочнікам сакратара райкома партыі, гэта значыць — 1946-1947 гады. Мне хочацца падрабязнеі расказаць пра гэтыя пісьмы, а з некаторых прывесці і вытрымкі, бо сам пераказаць іх з такім каларытам, які там ёсць у Макаёнка, наўрад ці здолею. Адзінае, што тут я намерваюся зрабіць, дык гэта паспрабаваць даслоўна, без страты каларыту перавесці вытрымкі з выказванняў Макаёнка на беларускую мову, бо пісаў ён тады на рускай.

Звяртаюся да аднаго з першых пісьмаў з Журавіч, прысланых мне Андрэем Макаёнкам у чэрвені 1946 года. Датавана яно дваццатым днём чэрвеня і ў асноўным прысвечана адной журавіцкай жанчыне. У пачатку пісьма падаюцца асобныя штрышкі аднастайнага і часам даволі сумнага жыцця ў звычайным мястэчку. «Змена ўражанняў - мая страсць,— піша Макаёнак.— Аднастайнасць вельмі хутка наганяе сум, і я цяпер у палоне аднастайнасці. Сядзець, ляжаць дома і ўпірацца вачамі ў абшарпаную столь, павер, надакучыць да ачмурэння. А выйдзеш з хаты, дык зноў перад табою ўсё тыя ж крывыя, паламаныя платы суседніх агародаў, сумныя і абыякавыя абліччы местачковых абывацеляў, якія ўжо вельмі прымігаліся мне. Пагаварыць няма з кім і няма аб чым, таму што я ўжо наперад ведаю, пра што ў мяне спытае той ці іншы сусед і як адкажа, калі ў яго спытаеш».

Успамінаецца ў пісьме і аб тым, што выбарная пасада народнага суддзі не прыйшлася Андрэю па душы. I далей Андрэй Макаёнак піша ў гэтым пасланні:

«Мабыць, табе не зусім прыемна чытаць маё пісьмо — нічога цікавага! Аднак гэта не азначае, што ў мяне нічога прыкметнага не было ў гэты час. Было! Нядаўна сустрэў тут адну асобу, якая здзівіла мяне сваёй незвычайнай самабытнасцю. Яна ўжо маці, у яе дачка. Аднак да гэтага часу яна быццам усё яшчэ не зразумела, што пяць год таму назад перастала быць дзяўчынай. I ў гэтым, на мой погляд, яе няшчасце. I цяпер у ёй жыве нешта падобнае на перакананне, што замужжа і лёгкі, нявінны флірт быццам бы адно і тое ж. Выйшаўшы замуж, яна не магла прымірыцца са стратай дзявочай свабоды і незалежнасці. Муж на гэта глядзеў іначай, і ў выніку яна асталася без мужа. Я не хачу, каб у цябе ўзнікла думка, нібыта яна ўшчэрбная, ці як там яшчэ могуць называць падобных жанчын. Не, яна вельмі сумленная і цікавая жанчына! Яна не толькі зусім шчыра, хоць і трошкі наіўна разважае пра свае правы на свабоду і незалежнасць пры замужжы, але і ў жыцці адстойвае гэтыя правы. Яна - гэта дзяўчына, якая быццам бы зусім выпадкова пяць год таму назад стала жанчынай. Вельмі цікавая жанчына, харошая. У мяне такое перакананне. А я пры першай сустрэчы падумаў іначай... Я памыліўся!.. Праўда, яна гэтага не знала і не знае. Яе ўжо няма ў Журавічах, яна выехала адсюль. А мяне сумленне мучыць і сум адольвае душу...

Мне хацелася б напісаць пра яе больш падрабязна, ды, мабыць, не здолею. Магчыма, яшчэ не поўнасцю пазнаў яе. Вось перада мною яе фотакартка. Вельмі ўдалы здымак. Гледзячы на яго, адчуваеш, што нібыта гэтая жанчына прысутнічае ў пакоі. I не побач са мною, а насупраць. Уяўляецца, што перада мною не фотаздымак, а сапраўды яна. Сядзіць і ўважліва глядзіць на мяне сваімі чорнымі, выразнымі, разумнымі і вельмі сумнымі вачамі маладой, але ўжо аднаго разу абманутай жанчыны. Ад гэтага яе пагляд недаверлівы, залішне сур'ёзны, з прыхаваным запытаннем і разам з тым з глыбокім дакорам. Гляджу на яе фатаграфію і міжвольна адчуваю халадок пад сэрцам, быццам бы і я ў нечым вінаваты перад ёю. 3 чорнага фона фатаграфіі, усё роўна як з цемнаты асенняй ночы, рэльефна, выпукла вылучаецца асветлены прыгожы твар, умеру прыадкрытыя поўныя плечы. 3 дэкальціраванай сукенкі, аблямаванай цёмнай футравай каёмкай, відаць свежая, сціплая лажбінка паміж грудзей. Постаць павернута напаўабароту да мяне. Адно плячо, круглае, прывабнае, нібыта набліжана да мяне. Галава ледзь прыкметна схілена набок. Валасы расчэсаны на просты прабор. Над гладкім, акруглым ілбом кудзерка маленькай пасмачкі валасоў. Чорныя, з лёгкай бліскавінкай вочы, аздобленыя зверху і знізу густымі вейкамі, ва ўпор, выпрабавальна разглядаюць мяне, быццам імкнуцца разгадаць, добрая ў мяне душа ці кепская. I ўяўляецца мне, што яна вельмі жадае, каб душа ў мяне аказалася добрай...

Мы рассталіся з ёю нядаўна, і няёмка мне прызнацца: быў я давольны, што яна выязджае. I не таму, што быццам я разлюбіў яе. Я наогул яе не любіў, хоць сустракацца з ёю мне было прыемна. Я адчуваў вялікую прыемнасць, калі блукаў з ёю па лесе або каля ракі. Яна сапраўды была прыгожая. Яна была і разумная. Яна ўмела прыгожа і даволі натхнёна гаварыць. Яна мела вельмі тонкі густ і валодала здольнасцю адчуваць і глыбока ўспрымаць усё прыгожае, добрае, ласкавае, справядлівае. Да ўсяго гэтага яе душа была чулай і спагадлівай, і, мне здаецца, гэта з-за таго, што яна вельмі мала бачыла і адчувала ў сваім жыцці сапраўдную чалавечую дабрату, шчырую ласку».

Гэтае пісьмо прыслана мне амаль сорак год назад. Помню, прачытаў я тады яго і шчыра пазайздросціў Андрэю: малады яшчэ хлопец, жыве ў глухім мястэчку, да вайны сярэднюю школу наўрад ці паспеў скончыць, а які ўжо валадар жыццёвых пачуццяў і разуменняў, які знаўца чалавечай псіхалогіі, і як лёгка, проста, амаль на ляту ён схоплівае, вызначае самыя тонкія псіхалагічныя з'явы. У надзённым сяброўскім лісце, напісаным, відаць, недзе паміж райкомаўскімі пратаколамі, бо тады Андрэй працаваў памочнікам сакратара Журавіцкага райкома партыі, хлопец здолеў падаць, па сутнасці, мастацкі вобраз даволі цікавай, самабытнай жанчыны. Ен не выдумаў тут ніводнай дэталі, ніводнага штрышка, усе знешнія рысы жанчыны нібы з негатыва праявіў на каляровую плёнку: найбольш цікавыя і важныя асаблівасці характару вылучыў і надаў ім пэўную рэльефнасць. I ўжо ў той час мне падумалася, што вось жа расце ў Журавічах сапраўдны пісьменнік, а ніхто пра гэта і не ведае, ніхто непасрэдна не дапамагае маладому чалавеку развіваць і выхоўваць свой бясспрэчны пісьменніцкі талент. Ды і сам Макаёнак наўрад ці адчувае свае літаратарскія здольнасці. А яны ёсць у чалавека, ды і не малыя!

Я на некалькі год старэйшы за Макаёнка, ужо да вайны працаваў у сталічнай газеце, скончыў літаратурны факультэт інстытута, ужо надрукаваў некалькі апавяданняў, а так яскрава і каларытна стварыць вобраз жанчыны наўрад ці здолеў бы.

Хоць у гэты перыяд нашага знаёмства мы рэдка сустракаліся і па магчымасці абменьваліся толькі пісьмамі, паступова Макаёнак станавіўся для мяне вельмі жаданым літаратурным і чыста чалавечым аўтарытэтам. Я радаваўся, калі атрымліваў ад яго пісьмо, браў канверт у рукі, і мне прыемна было адчуваць яго салідную таўставатасць, усцешвала ўпэўненасць: тут будзе што пачытаць і будзе над чым падумаць, паразважаць, магчыма, знойдуцца прычыны, каб і пахвалявацца, паперажываць. У той жа час я адчуваў, што і мае пасланні па душы Андрэю, ён заўсёды вельмі шчыра дзякуе мне за іх.

Недзе пад сярэдзіну сорак шостага года я напісаў апавяданне «Сад». Пакутаваў над ім доўга, яно не далося мне ў рукі адразу, як мае першыя навелы «Мой сын», «Стары млын» і іншыя. Мініяцюрка «Стары млын» з'явілася ў мяне пасля таго, як аднойчы раптоўны буран загнаў мяне пад сельскі вятрак. Там за стаяком мне ўдалося ўхавацца ад непагадзі, аднак жа і страху нацярпеўся не мала: стары вятрак гойдаўся, рыпеў і трашчаў ад моцных парываў ветру, міжвольна ўзнікала небяспека, што гэтае даўняе, трухлявае збудаванне рухне ад дзікіх ветраных парываў і прыб'е мяне сваімі жорнамі.

Назаўтра дома выбачылася вольная хвіліна, і я з вучнёўскім сшыткам у руках залез на гарышча, лёг там на цёплай кастрыцы і адразу напісаў апавяданне. Рады быў, што ніхто з хатніх мне не перашкодзіў, бо ніхто і не ведаў, што я на гарышчы. Прыемна было і тое, што так хутка напісалася, нібы вылілася апавяданне, але ў душы не верылаея ў нейкі поспех: можа, гэта проста запіс па свежых уражаннях, дзённікавыя нататкі. Даў у часопіс — надрукавалі. Потым Янка Брыль, дзякуй яму, падараваў мне свой зборнік апавяданняў і напісаў там аўтограф: «Аўтару «Старога млына...» Пасля гэтага я пачаў верыць, што ў мяне ўсё ж такі нешта выйшла з апавяданнем. Тым больш, што яно неўзабаве паявілася і на рускай мове, і на ўкраінскай. Нічога, што напісалася за адзін прыём! Здараецца іншы раз так у жыцці — твор быццам адразу выспявае ў галаве і лёгка выкладваецца на паперу. Падобным чынам у мяне саспела аповесць «Нявестка», якую я напісаў за некалькі дзён.

А «Сад» нараджаўся з пакутамі і сумненнямі, часта словы патрэбныя не знаходзіліся, каб выказаць думку, каб злавіць і ўвасобіць цікавую, як мне здавалася, важную знаходку. На працягу ўсяго часу, калі я пісаў гэтае апавяданне, у душы маёй няпрошана і зусім настырна сядзеў нейкі вельмі суровы і палахлівы рэдактар, які бязлітасна рабіў замахі ледзь не на кожнае новае слова ў гэтым апавяданні, на кожную знаходку, сэнсавую, стылёвую, сюжэтную. I рэдактар гэты ці, дакладней,— рэцэнзент, крытык уяўляўся мне чалавекам бяздушным і казённым, але праніклівым і прыдзірлівым, які меў задачу адхіляць мяне ад той праўды жыцця, якая мяне асабліва захапляла і вабіла. I часам дамагаўся свайго: я пачынаў хлусіць сам сабе, падаваць сітуацыі, у якія не верыў. I потым мучыўся, перажываў.

Помню, прыехаў я ў сваю родную вёску з першымі накідамі гэтага апавядання. У той родны куток, дзе тады яшчэ жыва была мая маці, мудрая, бывалая жанчына, якая перажыла вайну ў скрусе і адзіноце. Пры ёй жыў мой малодшы брат, які нядаўна вярнуўся з вайны. Вёсачка мая ўваходзіла ў той калгас, які я добра ведаў, бо наведваўся сюды часта. I сюжэт майго новага апавядання фарміраваўся тут. У гаворцы са сваімі хатнімі я стараўся яшчэ раз зверыць некаторыя сюжэтныя ходы апавядання і адпаведнае падабенства тых персанажаў, якія мелі тут сваіх прататыпаў.

3 новым імпэтам ахапілі мяне думкі і разважанні наконт майго новага твора — я не спаў амаль усю тую ноч. На досвітку падышла да майго ложка матуля:

— Чаму ты не спіш, сынок? I ноччу, я чула, ты часта варочаўся, уздыхаў.

— Ды нічога, мам... Гэта так...

— Можа, табе баліць што?

— Не. Я здаровы.

— Гэта, мабыць, ты апісаць некага хочаш, ды мучышся... Няма тут у нас пра каго харошае пісаць... То лепш не чапай іх, сынок!..

А брат мой Міхась, які таксама заўважыў, што я ў пакуце і трывозе, упрасіў мяне прачытаць чарнавы варыянт апавядання. Маўчаў потым і думаў. Я адчуў, што і ён апынуўся на раздарожжы: яму шчыра хацелася падтрымаць мяне, падбадзёрыць поўным адабрэннем таго, што напісана, і сумненне брала — ці варта гэтак смела і адкрыта браць падзеі і факты сённяшняга дня, ці грунтоўна вынашаны і абдуманы яны? Так і не здолеў хлопец сказаць нічога пэўнага.

Вярнуўшыся ў горад, я перапісаў апавяданне і паслаў яго ў Журавічы, Андрэю Макаёнку. Адказ прыйшоў не адразу, Макаёнак не любіў часта пісаць, але тое, што было напісана, глыбока ўразіла мяне сваёй яснасцю, спеласцю думак і разважанняў, сваёй высокай літаратурнай адукаванасцю і пачуццём, глыбокім разуменнем рэальнага жыцця.

«Чым яно вызначаецца, гэтае тваё апавяданне?— пытае ў сваім пісьме Андрэй Макаёнак.— Па-першае, тым, што ты смела ўзяўся за такую надзённую і цяжкую тэму і першы з нашых маладых гэтак падышоў да вырашэння яе. Я не бяру ў разлік тых аўтараў слабенькіх апавяданняў, дзе ўсё з прыгожага пачынаецца і прыгожым канчаецца, дзе ўсе людзі ідэальныя, зусім пазбаўленыя старой псіхалогіі, непадуладныя эгаізму. У жыцці, вядома ж, усё не так. I ты добра робіш, што не ідзеш па пратоптанай дарожцы, асветленай ружовым святлом. Твой «Сад» поўнасцю вытрыманы ў духу сацыялістычнага рэалізму. Я не кажу, што ён з'яўляецца ўзорам — у ім яшчэ ёсць некаторыя нязначныя недахопы (улічы, што гэта толькі мая думка, а я яшчэ вельмі маленькі аўтарытэт), і на гэтых недахопах я спынюся ніжэй».

«Літаратура з'яўляецца,—піша далей Макаёнак,— у некаторым родзе грамадскім штурхачом, буксірам, які садзейнічае поступу нашага грамадства наперад, к прагрэсу. Задача нашай сённяшняй літаратуры — падаваць перспектыву будучыні і адначасова асвятляць тое сапраўды лепшае, высакароднае, што набліжае нашу будучыню,— перш за ўсё гэта самі людзі, іх пачынанні, дзеянні (працэс), і, вядома ж, не выпускаць з-пад увагі тое найбольш характэрнае, што можа перашкаджаць набліжэнню шчаслівай будучыні. Усякі літаратурны твор неабходна разглядаць і ацэньваць з гэтых пазіцый.

Праўдзівасць і натуральнасць умоў, у якіх даводзіцца лепшым людзям калгаса брацца за ўзнаўленне сапраўднага жыцця — вось адметная якасць твайго апавядання. Абставіны ў апавяданні створаны жыццёва-праўдзівыя, натуральныя, зусім рэальныя. I ў гэтых абставінах размаўляюць, дзейнічаюць натуральныя, жывыя, і галоўнаерэльефна акрэсленыя людзі, непадобныя адзін на аднаго, з індывідуальнымі асаблівасцямі, характарамі, як гэта і бывае ў жыцці.

Асабліва ўдаўся Чарныш, хоць галоўнай дзейнай асобай павінен быць Несцер. Праўдзівы малюнак з натуры: мне здаецца, што я недзе сустракаў яго. Старшыню ж калгаса ты некалькімі штрышкамі падаў так, што я не рашаюся сказаць, удача гэта твая ці няўдача. Удача таму, што літаральна дзесяткам слоў ты даў яму поўную характарыстыку, і гэтаму вызначэнню хочацца верыць: ён мае сумленне (скрозь радкі напісанага адчуваецца, што ён бачыць заплаканыя вочы Хвядосіхі), ён добра разумее сваю віну за тое, што ў калгасе кепска ідуць справы, ён не крыўдуе, калі яго крытыкуюць былыя франтавікі і прымае гэтую крытыку глыбока сабе на душу. А няўдача таму, што хочацца, каб кіраўніком вялікай адзінкі сацыялістычнай сельскай гаспадаркі быў чалавек больш энергічны і цвёрды, больш ініцыятыўны.

Адным словам, як партыйны работнік, хоць і маленькі, я незадаволены такім старшынёй калгаса: на ім далёка не заедзеш. Хацелася б, каб ён быў іншым чалавекам. Гэтак жа мне хочацца, каб кіраўнікамі ўсіх калгасаў былі аграномы, чаго ў сапраўднасці, на жаль, няма. А вось Несцер — зусім іншы каленкор. Адчуваецца, што такія людзі могуць паставіць калгасы на ногі. I абавязкова паставяць!»

Тут я на хвілінку перапыню свайго друга і выкажу некалькі сваіх думак наконт яго. Гэтае пасланне пісалася ў 1946 годзе, усяго толькі за які год пасля вайны... Яно напісана ў Журавічах, дзе Андрэй працаваў памочнікам сакратара райкома партыі. Адзначым і тое, што хлопцу было тады мала больш за дваццаць год і адукацыі высокай ён тады не меў. А якая сталасць адчуваецца ў разважаннях і меркаваннях, якая ўпэўненасць у аналізах і вывадах?! Міжвольна пачынаеш думаць, успамінаючы праз Андрэевы пісьмы тыя часы: хто быў фактычным сакратаром райкома ў Журавічах - былы партызан Кузьмянкоў ці яго памочнік Андрэй Макаёнак? Добра вядома толькі тое, што яны даволі хутка знайшлі духоўную супольнасць між сабою, шчыра падружыліся і потым аставаліся блізкімі людзьмі ўсё жыццё.

На першых кроках пасляваеннага ўзнаўлення юны памочнік сакратара райкома мала таго, што на ўзроўні сталага літаратуразнаўцы разбірае мастацкі твор аб калгасе, дык і на вялікай сацыяльнай падставе, сапраўды па-дзяржаўнаму разважае аб кадрах кіраўнікоў калгаснай вытворчасці. Ужо тады ён упэўнена сказаў, што старшынямі калгасаў павінны быць аграномы. Акрамя таго, яны павінны быць людзьмі здольнымі, ва ўсіх адносінах надзейнымі. 3 першых дзён узнаўлення Андрэй Макаёнак вельмі добра разумеў, што залечванне ран такой нечуванай у гісторыі, такой бязлітаснай вайны — справа надзвычай цяжкая і складаная, яна пад сілу толькі мужным і сумленным людзям, шчыра адданым сваёй справе і цвёрда ўпэўненым, што яны пераадолеюць усе цяжкасці, перашкоды і выйдуць на светлы шлях шчаслівага жыцця.

«Паказваючы цяжкасці ўзнаўлення калгасаў ды і ўсёй народнай гаспадаркі,— раіць мне Андрэй Макаёнак у гэтым жа лісце,— неабходна рабіць пэўны і ўпэўнены вывад, што праз гэтыя цяжкасці мы пройдзем: тых, хто перашкаджае, змяцём, а сваёй мэты даб'ёмся!»

I далей Макаёнак ужо відавочна, як будучы гумарыст і сатырык, падае такое параўнанне:

«Цяжкасці цяперашняга ўзнаўлення, бадай што, можна параўнаць з цяжкасцямі родаў. Пакутна, цяжка, балюча, а многім жанчынам уяўляецца нават страшным раджаць. А калі парадзісе пераканаўча паказаць, унушыць будучую радасць маці, тады яна пасмялее і ахвотней будзе раджаць. Так і з усімі людзьмі. Іх будучыня, іх перспектыва,— сцвярджае Макаёнак,—павінна быць светлай і трывала вызначанай».

Я ўзяў толькі асобныя вытрымкі з гэтага пісьма, а ўсяго тэксту не падаю, бо пісьмо вялікае, займае васемнаццаць старонак паходнага, відаць, райкомаўскага адрыўнога блакнота з жаўтаватай паперы. Чацвяртныя лісткі ўборыста спісаны чарнільнай ручкай па абодва бакі, відаць, кожны лісток з блакнота меў сваю цану. Амаль сорак год таму назад я чытаў гэтае пісьмо, аднак у аснове помнілася яно мне ўвесь час. Некалькі дзён засаб яно было ў мяне тады настольным: асобныя выказванні свайго журавіцкага друга я пера-чытваў, думаў над імі, аналізаваў слушныя парады і крытычныя заўвагі. А заўвагі былі ў пісьме і даволі слушныя, але яны не падразалі асновы твора, таму я не каяўся, што аддаў апавяданне ў друк, Меркаваў так: калі твор пройдзе і яго не разнясуць крытыкі, то буду старацца ўключыць яго ў зборнік апавяданняў і перад гэтым абавязкова ўлічу некаторыя парады і заўвагі Макаёнка. Наконт бясспрэчнага прыняцця ўсяго, што ён пісаў мне, Андрэй сам не настойваў. «Усё, што лічыш вартым увагі, прымі да ведама, а што пакажацца лішнім, то прабачай і абавязкова аспрэчвай. Гэта будзе карысным і для цябе і для мяне. Помні адно харошае правіла: ісціна нараджаецца ў спрэчках».

Часопіс «Беларусь» надрукаваў маё апавяданне «Сад». Я купіў некалькі экземпляраў гэтага часопіса, трымаю яго, як рэліквію, і з дня на дзень чакаю, што скажа наконт гэтага твора крытыка.

Даўгавата я чакаў выступлення крытыкі. У тыя часы пісьменнікаў у нас было мала, творы друкаваліся не часта, таму рэцэнзаванню падлягаў амаль кожны твор. Нарэшце з'явілася ў газеце рэцэнзія, падпісаная зусім незнаёмым прозвішчам. Помню, калі чытаў я гэтую рэцэнзію, то абліваўся халодным потам і ў вачах у мяне жаўцела: ад майго твора не аставалася і звання, і сам аўтар апавядання браўся пад сумненне наконт яго ідэйнасці і палітычнай спеласці. Ананімны рэцэнзент сцвярджаў, што аўтар апавядання напаклёпнічаў на калгасы, што такіх з'яў, якія паказваюцца ў апавяданні, у сапраўднасці нідзе няма і не можа быць.

Такі лёс пісьменніка: пішаш — радуешся, пакутуеш, хвалюешся, перажываеш, але спадзяешся на нешта добрае, шчаслівае. А напішаш — пачынаеш чакаць людскіх водгукаў і дрыжаць наконт таго, выжыве твой твор ці не выжыве? Гэта нават і цяпер турбуе мяне, а тады, сорак год назад, такія з'явы маглі зусім вывесці з раўнавагі, а можа, нават і са строю. Адзінай духоўнай падтрымкай было ў мяне —нядаўняе пісьмо Андрэя Макаёнка, яго ацэнка майго апавядання «Сад». «Андрэй іначай думаў,— успаміналася мне.— Зусім іначай! Няўжо ён адмовіцца ад сваіх слоў, калі прачытае такую разносную рэцэнзію ў рэспубліканскай газеце. Можа, напісаць Андрэю ў Журавічы, даведацца, як ён успрыняў суровую крытыку»? Напісаў істаў яшчэ больш перажываць, чакаючы адказу.

Аднак не паспеў і добра адумацца, як на маім рэдакцыйным стале з'явілася пісьмо Макаёнка з выразным, каліграфічна выпісаным адрасам: «Минск, ул. Пушкина, д. 55, редакция «Сталинской молодежи», Кулаковскому Алексею. Лично». У канцы пісьма дата — З снежня 1946 года.

«Я прачытаў крытыку твайго «Саду»,— піша Андрэй Макаёнак.—Прачытаў раней, а цяпер вось ляжыць перада мною гэты артыкул. Ты просіш шчыра і адкрыта выказаць мае адносіны да яго. Згодзен! Са сваімі сябрамі я размаўляю толькі шчыра і без хітрыкаў, мабыць, таму і прыдумана такое, вызначэнне — сябар, каб гаварыць з ім ад чыстай душы. Ты дарэмна падаеш духам. Не перажывай! Не табе, а Самуціну трэба чырванець за гэты артыкул. Не прымай на душу і тое, што ў аўтарытэтнай газеце выступіў супраць цябе чалавек, не варты ўвагі. Я гэта дакажу, а пакуль што нагадваю табе вядомыя мудрыя словы: «Хвалу иль клевету приемли равнодушно и не оспаривай глупца».

Я дабавіў бы сюды яшчэ адно слова пад рыфму: «Сляпца». Так! Гэты артыкул пісаў дэкларатар (я наўмысля не называю яго чалавекам), які вечна сядзіць у глухім кабінеце на якім-небудзь чацвёртым паверсе з вокнамі на глухую, бязлюдную вуліцу, таму і не бачыць, не ведае, як людзі ходзяць, ездзяць, як наогул жывуць. Да яго ніхто ніколі не заходзіць і ён нікуды не выходзіць. Нават паёк яму атрымлівае жонка, якая баіцца з ім размаўляць, таму не расказвае аб чэргах і іншых з'явах. Начытаецца такі дэмагог аднабокіх інфармацый, потым упрэ свае вочы ў пабеленую столь і агульняе свой назапашаны вопыт. I вось раптам, нечакана трапляецца яму нешта новае для яго, іменна — для яго!.. Нязвычнае асвятленне фактаў, і ён, не падумаўшы, не разабраўшыся, шарахне з-за пляча крытыку, абліваючы памыямі і праўду, і праўдзівасць. Пры гэтым стараецца прыняць аўтарытэтны выгляд.

Вядома, што кожны чалавек, які хоць трошкі разбіраецца ў літаратуры і ў жыцці, ды і ва ўзаемасувязі паміж імі, добра разумее, што падобная крытыка залішне танная і зыходзіць яна ад людзеіі куцых, якія не могуць разабрацца, што такое грамадскія задачы і што такое сапраўднасць, ды звычайна блытаюць гэтыя разуменні: грамадскія задачы называюць жывой сапраўднасцю. Калі такі чалавек не здольны разабрацца ў самых простых рэчах, то як жа ён можа разабрацца і зразумець, а тым больш правільна вытлумачыцьі задачы літаратуры, справядліва ацаніць тое ці іншае літаратурнаеі тварэнне ў святле гэтых задач. Той, хто пісаў гэты крытычны артыкул, няправільна ўяўляе сабе жыццёвую сапраўднасць, а значыць, няправільна аналізуе і твой «Сад».

Я ўпэўнены, што ён б'е сабе ў грудзі і прысягае, што ён марксіст. А я назваў бы яго не толькі непаслядоўным марксістам, а зусімі немарксістам і да здзіўлення бездапаможным у сваіх развагах. Гэты крытык адзначае, быццам бы ў сваім апавяданні ты сцвярджаеш, што нямецкія акупанты сваёй прапагандай пакалечылі душы калгаснікаў. У «Садзе» нічога, нават падобнага на гэта няма, ніякай спасылкі ці якога штрышка, якія паказвалі б, што на свядомасць калгаснікаў паўплывала фашысцкая ідэалогія. Я ўпэўнены, што ты не менш за гэтага «крытыка» разумееш, што ні фашысты, ні іхняя палітыка, ні іх ідэалогія ніякай папулярнасцю сярод нашага народа не карысталіся, што гэта даказана масавым партызанскім рухам і вялікай перамогай савецкіх людзей над фашыстамі.

Далей «крытык» пракурорскім тонам гаворыць: «Па апавяданні «Сад» гэтыя цяжкасці не ў тым, што немцы пакінулі нам у спадчыну велізарныя разбурэнні, што ўзнавіць гэтыя разбурэнні мы павінны ў кароткія тэрміны, а ў тым, што калгаснікі нібыта ўхіляюцца ад работы ў арцельнай гаспадарцы, што індывідуалістычныя, прыватнаўласніцкія інстынкты бяруць верх над калектывам»... і абвінавачвае цябе ў паклёпе на сапраўднасць.

Я ў корані з ім яе згодны! Ен тройчы не правы! Па-першае - апавяданне называецца «Сад», значыцца, пра сад і размова ідзе. У апавяданні гаворыцца, што немцы высеклі палавіну саду, дык хіба гэта не разбурэнне, хіба гэта не цяжкасці ў справе ўзнаўлення? Па-другое, «крытык» адмаўляе існаванне таго факта, які быў у сапраўднасці — факта некаторага росту пасля вайны ў пэўнай часткі сялянства прыватнаўласніцкіх тэндэнцый, індывідуалізму. Адмаўляць гэты факт, гэта значыць — крывадушна хлусіць. Неабходна было правільна растлумачыць гэты факт. Ен поўнасцю закана- мерны. Абгрунтоўвае яго зусім не ўплыў фашысцкай ідэалогіі Абгрунтоўвае і растлумачвае нам гэтую з'яву Маркс і яго вучэнне, што забыў крытык і хлусліва абвінаваціў цябе ў паклёпе на сапраўднасць. Маркс гаворыць: «Грамадскае быццё вызначае грамадскую свядомасць». Давай звернемся да фактаў! Я мог бы аперыраваць многімі, але прывяду толькі адзін прыклад. У нашым раёне ў мінулым годзе выдалі калгаснікам на працадні толькі ў трынаццаці калгасах. А ўсяго калгасаў у нас семдзесят адзін. Што можна сказаць пасля гэтага наконт самасвядомасці і самаадчування калгаснікаў у іншых арцелях, аб іх адносінах да арцельнай працы? Вядома, што ў пэўнай часткі маласвядомых калгаснікаў панізілася зацікаўленасць у арцельнай працы».

«У чым тут корань зла?— пытае далей Андрэй Макаёнак. I зноў спасылаецца на Маркса.— Няхай нам падкажа сама логіка, марксісцкі дыялектычны метад — нізкі эканамічны ўзровень многіх калгасаў у сувязі з вайною і разбурэннямі, скарачэнне грамадскага пагалоўя жывёлы. Змяншэнне цяглавай сілы амаль у тры разы ў параўнанні з даваенным узроўнем, збядненне і запусценне зямлі, парушэнне севазваротаў, недахопы ў рабочай сіле, у інвентары, а як вынік — нізкая якасць апрацоўкі зямлі, нізкі ўраджай, і нарэшце - неаплатная праца. Неаплатная праца — няплённая. А гэта ж — арцельная праца!

Вось у чым мае асноўныя абвінавачванні твайго «крытыка», несумленнасць якога відавочная».

Цяпер я думаю, перачытваючы даўнія Андрэевы пісьмы, што калі і было ў мяне якое вязенне ў літаратурнай творчасці, то гэта перш за ўсё пры дапамозе ідэйнай еднасці і дружбы з такімі людзьмі, як Макаёнак, Шамякін, Мележ. Цяжка і выказаць, як памагалі мне шчырыя і глыбокія словы гэтых людзей і перш за ўсё Андрэя Макаёнка, спачатку праз пісьмы, а потым і пры сустрэчах, пры сумесных гутарках, абмеркаваннях твораў.

Што ж да апошняга паслання Макаёнка, то я памятаю яго на працягу доўгіх год. Яно ў свой час паставіла мяне на ногі, памагло паверыць, што я сапраўды не паклёпнік, што мае ідэйныя пазіцыі і мой арганічны патрыятызм непахісныя.

Перапісваліся мы з Андрэем Макаёнкам доўга. Я пасылаў яму свае апавяданні, а ён зрэдку прысылаў мне свае аднаактоўкі. Адну з іх, помню, мне ўдалося з карысцю для справы рэкамендаваць у газету «Чырвоная змена», і там яна была надрукавана. Па-мойму, гэта было першае літаратурнае выступленне будучага славутага драматурга ў друку.

Крыху пазней Андрэй пераехаў у Мінск і паступіў у вышэйшую партыйную школу, дзе вучыўся разам з Іванам Шамякіным. Мае новыя і найбольш закадычныя сябры добра вучыліся, але і пісалі ад душы, заўзята і старанна. Як мне помніцца, дык бадай што ў гэтыя часы і ўмацавалася ў Івана Шамякіна непахіснае правіла жыцця — ніводнага дня без старонкі рукапісу! Андрэй Макаёнак, вядома ж, падтрымліваў гэтае правіла, але ў яго паступова выпрацоўваўся крыху іншы метад работы: ён мог суткамі чытаць падабраную да тэмы літаратуру, запісваць асобныя дэталі, эпізоды, нават сцэны, хадзіць у адзіноце, думаць, разважаць, нават дзяліцца з кім-небудзь блізкім сваімі задумамі, а потым сесці і ледзь не на адным дыханні напісаць п'есу.

У гэтыя часы мы сустракаліся часта. Андрэй Макаёнак чытаў амаль усё, што я тады пісаў. I паступова ў мяне стала духоўным правілам, унутранай неабходнасцю — паказваць Андрэю ўсё, што я пісаў у чарнавіках. Ен заўсёды браўся чытаць мае рукапісы ахвотна і часта даваў слушныя заўвагі і парады. Да маіх парад ён таксама прыслухоўваўся, аднак нейкім сваім унутраным чуццём улаўліваў, што я не драматург і часцей раіўся наконт сваіх п'ес з ПІамякіным, бо Іван Пятровіч ужо ў тыя часы спрабаваў пісаць п'есы.

Аднаго разу, гэта было ўжо ў пяцідзесятых гадах, Андрэй заходзіць да мяне ў рэдакцыю (я працаваў галоўным рэдактарам часопіса «Маладосць») і заяўляе:

— Рашыў напісаць кінасцэнарый... Дагавор заключаю з кінастудыяй...

— Вялікаму караблю...— ухвальна адказаў я.

— Дык і твая згода тут спатрэбіцца,— з хітрынкай прамовіў Андрэй.

— На што тут мая згода?

— На экранізацыю твае «Нявесткі».

— Жартуеш?— здзіўлена спытаў я.— Сам жа ведаеш, што я не драматург.

Андрэй трохі сумеўся:

— Няхай сабе і гэтак,— няпэўна сказаў ён,— аднак аповесць ты напісаў драматычную, нават трагічную ў некаторых мясцінах. Мабыць, кожнаму празаіку трэба быць у душы драматургам.

— Не, п'есы, а тым больш кінасцэнарыя я не напісаў бы.

— Ну, дык я за цябе напішу!.. Па матывах тваёй аповесці. А ты мне дапаможаш!

Андрэй неадкладна ўзяўся за работу. Працаваў старанна, самааддана, дзеля гэтага, помню, узяў творчую камандзіроўку ў дом творчасці «Каралішчавічы» і сядзеў там невылазна месяц, пакуль сцэнарый не быў гатовы. Я сяды-тады прыязджаў да Макаёнка. Ен дзяліўся са мною сваімі творчымі знаходкамі па ператварэнні аповесці ў сцэнарый. Некаторыя дыялогі пераносіліся амаль поўнасцю, без змен, і я адчуваў, што яны адпавядаюць свайму новаму прызначэнню, гучаць пераканаўча і добра выконваюць сваю ролю. Гэта мяне радавала.

Калі сцэнарый быў напісаны, Андрэй павёз яго на Савет кінастудыі «Беларусьфільм». Праз некаторы час даведаміў мне, што работа аднагалосна прынята і ўключана ў план вытворчасці,

Неўзабаве пачаліся кіназдымкі, і Андрэй часта запрашаў мяне ў рабочую групу. Фільм, які займеў назву «Шчасце трэба берагчы», выклікаў, пасля паказу, вострыя спрэчкі на кінастудыі, аднак быў прыняты і ўхвалены ў Маскве. Вялікую ролю тут адыграў сам Андрэй Макаёнак, які на ўсіх стадыях і ўзроўнях абмеркавання не адступаў ад сваіх праўдзівых, рэалістычных прынцыпаў і пераканаўча даводзіў сваю правату. I давёў, фільм пайшоў на кінаэкраны.

Паглядзеўшы разы тры і атрымаўшы людскую ўхвалу, я не пайшоў больш глядзець фільм, а Макаёнак хадзіў у кінатэатры яшчэ многа разоў. Відаць, з гэтага часу ў яго і ўмацавалася манера глядзець сваю работу на сцэне многа разоў. Так ён рабіў і тады, калі стаў папулярным драматургам і яго п'есы адна за адной ішлі ў тэатры імя Янкі Купалы. Ен вывучаў кожны рух акцёра, кожную яго рэпліку, услухоўваўся, як гучыць тое ці іншае слова, аналізаваў даходлівасць і вагавітасць, значнасць той ці іншай сцэны. I ўсё гэта для таго, каб удасканаліць спектакль, каб улічыць у сваёй далейшай творчай рабоце.

Іншы раз Андрэй выступаў у тэатрах і ў якасці рэжысёра-пастаноўшчыка. Ен чытаў сваю п'есу перад акцёрамі сам і даволі ўмела і вынаходліва падаваў інтэрпрэтацыю ролі і асноўныя рысы характару кожнага персанажа. Прымяняў для гэтага ўсе акцёрскія сродкі: голас, жэсты, міміку і нават пластыку, калі гэта трэба было. У нашых ілюстраваных часопісах не адзін раз змяшчаліся фотаздымкі, дзе Андрэй Макаёнак паказаны ў тыя часы, калі ён чытаў у тэатр'ы сваю п'есу: выразнасць і акцёрская вынаходлівасць у яго былі выключныя.

Пра драматургічную дзейнасць Андрэя Макаёнка можна было б гаварыць многа, але я ўзяў у аснову іншую тэму ўспамінаў — журавіцкія пісьмы Макаёнка, бо яны, на мой погляд, вельмі выразна характарызуюць Андрэя Ягоравіча, як чалавека перш за ўсё прынцыповага, сумленнага, здольнага заўсёды пастаяць за праўду, за свае перакананні, ніколі не пакрывіць душою. У сувязі з гэтым мне хочацца ўспомніць яшчэ пра адну з'яву ў маім жыцці, якая мае самыя непасрэдныя адносіны да майго шчырага друга Андрэя Макаёнка і да яго чыстага, крыштальнага характару.

Пасля адноснага прызнання ў нашым літаратурным асяроддзі і ў чытачоў маёй аповесці «Нявестка» мяне пацягнула напісаць яшчэ адну аповесць такога ж плана: зноў жа з вясковага жыцця, зноў жа з прымессю гумару і сатыры. Выйшла так, што ў гэтай новай аповесці асноўным персанажам вызначыўся старшыня Макаўскага сельсавета Мокрут, на якога выпала трохі гумару і пэўная доля сатыры. «Нявестку», на мой погляд, больш рэзкую паводле зместу, я аддаў у «Чырвоную змену», дзе яна і была надрукавана па частках, у некалькіх нумарах. А наконт новай аповесці, то мае сябры па рэ-дакцыі ўгаварылі мяне змясціць яе ў часопісе «Маладосць». Усё прайшло найлепшым чынам. Галоўліт не зрабіў ніводнай заўвагі наконт зместу аповесці, а праз некаторы час у газеце «Літаратура і мастацтва» з'явіўся артыкул, які нават загалоўкам сваім нагнаў на мяне страх і збянтэжанасць — «Чорнымі фарбамі». Падпісаны быў гэты артыкул не псеўданімам, як некалі рэцэнзія на апавяданне «Сад», а прозвішчам вядомага ў той час крытыка Якава Герцовіча. I калі ў першым артыкуле выстаўлялася абвінавачанне, быццам бы ў апавяданні паказвалася, што ў часы акупацыі на калгаснікаў паўплывала фашысцкая агітацыя, то ў новай аповесці аутар рэцэнзіі ўбачыў нават паклёп на Савецкую ўладу толькі з-за таго, што там адмоўна паказваўся старшыня сельсавета.



  • Табе не здаецца, што гэта адна рука пісала? — спытаў у мяне пры сустрэчы Андрэй Макаёнак. — Той артыкул і гэты. Толькі там ён схаваўся пад псеўданімам, а тут падпісаўся сваім прозвішчам.

— Вельмі падобна на гэта,— пацвердзіў я.— I па стылю напісання, і па метаду абвінавачвання.

— А я ў яго спытаю!— заявіў Макаёнак.

— Можа, не варта,— усумніўся я.— Па-першае, ён нічога не скажа, а па-другое — наўрад ці будзе гэта мець значэнне, бо не так важна, хто напісаў, а галоўнае — што напісана?

— Глупства напісана!— ледзь не выгукнуў Макаёнак.— Я паспрачаюся з Герцовічам. Рэзка паспрачаюся! Дык мне важна знаць, з адным ім мне давядзецца весці вайну, ці яшчэ хто-небудзь стаіць з ім поруч?

Праз некалькі дзён Андрэй Макаёнак паведаміў мне, што гаварыў з Герцовічам і той прызнаўся, што рэцэнзію на апавяданне “Сад” напісаў таксама ён.

— Цяпер я ведаю, хто мой апанент,— сказаў Андрэй.— Я выклічу яго на адкрытую дыскусію. Можа, нават праз газету.

— Ен, мабыць, не адзін на «чорных фарбах»,— усумніўся я. Есць жа і рэдактар у газеце «Літаратура і мастацтва»... Есць нейкі аўтарытэт і ў Праўленні Саюза пісьменнікаў, які падтрымлівае аўтара. Магчыма, што і натхніў яго на гэтыя «чорныя фарбы».

— Хіба сам старшыня?— нібы ў сябе самога запытаўся Андрэй, а потым з цікаўнасцю паглядзеў на мяне.

Я яшчэ нічога канкрэтнага не ведаў, толькі праз некаторы час займеў весткі, што нумар часопіса з маёй аповесцю старанна расшукваецца па кіёсках і бібліятэках, што ў Саюзе пісьменнікаў і ў ЦК камсамола аповесць актыўна і зацікаўлена чытаюць, быццам рыхтуюцца да нейкага разбору ці абмеркавання. Прайшло яшчэ трохі часу, і мне афіцыйна паведамілі, што неўзабаве збярэцца сумеснае пасяджэнне Прэзідыума Саюза пісьменнікаў Беларусі і Бюро ЦК ЛКСМБ (часопіс «Маладосць» з'яўляўся органам дзвюх гэтых арганізацый).

Уся тая гісторыя з усімі сваімі падрабязнасцямі вельмі яскрава памятаецца мне, таму я магу тут і захапіцца, адысці ад асноўнай тэмы. Аднак бяру адсюль пару штрышкоў трлькі для таго, каб яшчэ раз падкрэсліць добрую і крыштальна чыстую душу Андрэя Макаёнка і яго вялікую прыхільнасць да мяне і да мае сціплай творчасці. Ен не памыліўся, калі меркаваў, што галоўным арганізатарам гэтага разбору быў тагачасны старшыня Саюза пісьменікаў, але не надта вініў яго, бо разумеў, што гэта ўваходзіла ў службовыя абавязкі старшыні. А вось калі разбор павёўся залішне рэзка і бязлітасна ў адносінах да аўтара, тады яшчэ маладога, калі дакладчык (сам жа старшыня) заявіў, што нават у сне гэтага нельга ўбачыць, што паказвае аўтар у сваёй аповесці, калі ў падтрымку старшыні зусім нечакана для ўсіх выступіў даволі паважаны паэт, які да гэтага сам не раз трапляў пад несправядлівую крытыку, тады гэта да крайнасці абурыла Андрэя Макаёнка і ён выступіў на гэтым пасяджэнні з рашучым пратэстам супраць довадаў і старшыні Саюза, і яго нечаканага памагатага. Андрэева выступленне займела пэўны рэзананс на пасяджэнні, бо яго слова было вельмі тэмпераментным, шчырым і абгрунтаваным. Поўнасцю згадзіўся з гэтым выступленнем добрай памяці Піліп Пестрак, чалавек, які ніколі не прыхоўваў сваіх перакананняў і не маўчаў там, дзе лічыў патрэбным выказаць сваю думку.

Незабыўны для мяне той сумесны форум не вынес тады мне ніякага пакарання, і гэта, канечне ж, дзякуючы старанню Андрэя Макаёнка, якога шчыра і адкрыта падтрымаў Піліп Пестрак і яшчэ некаторыя ўдзельнікі пасяджэння, хоць яны афіцыйна і не выступалі.

Калі трошкі працягнуць гаворку пра гэты перыяд маёй дружбы з Андрэем, то варта было б сказаць, што праз некаторы час мне давялося пакінуць рэдакцыю часопіса «Маладосць». На маё месца прыйшоў той самы паэт, які выступіў супроць мяне на сумесным пасяджэнні, следам за старшынёй Саюза пісьменнікаў. Я часова перайшоў толькі на творчую работу. Андрэй Макаёнак увесь гэты час памагаў, чым мог, у маёй творчасці. Я стараўся па сваіх сілах і магчымасцях памагаць яму.

Пазней, калі я перайшоў на работу ў апарат Саюза пісьменнікаў і неўзабаве мяне рэкамендавалі сакратаром партбюро пісьменніцкай арганізацыі, я ўнёс прапанову, каб у склад бюро абавязкова ўвайшоў Андрэй Макаёнак. Я не ўяўляў сабе, як і прыступлю непасрэдна да партыйнай работы (сакратар я — вызвалены), калі побач са мною не будзе Андрэя Макаёнка. Іван Пятровіч Шамякін і да гэтага быў у партбюро, бо ўжо некалькі год працаваў на адказнай рабоце ў Праўленні Саюза, а Макаёнак не так даўно сам быу сакратаром партбюро, а цяпер часова адышоў ад штодзённых партыйных абавязкаў. Мне ж вельмі трэба было, каб мой блізкі друг з грунтоўнай партыйнай адукацыяй (ён скончыў Рэспубліканскую партыйную школу пры ЦК КПБ) і былы сакратар партбюро актыўна памагаў мне спраўляцца з вялікімі і складанымі задачамі партыйнай работы. У нашу арганізацыю ўваходзілі тады і камуністы ўсіх нашых рэдакцый і выдавецтва, таму колькасць даходзіла да двухсот чалавек. Ва ўсіх рэдакцыях былі асобныя партгрупы. Самая вялікая і баявая партгрупа была ў часопісе «Неман». У той партгрупе быў і Андрэй Макаёнак, бо працаваў тады галоўным рэдактарам гэтага часопіса.

У той перыяд мяне зацвердзілі членам рэдкалегіі часопіса «Неман», вядома ж, не без садзейнасці Андрэя Ягоравіча. Такім чынам, побач з нашымі творчымі сумеснымі клопатамі ў нас з'явіліся і сумесныя партыйныя і службовыя абавязкі. Паступова станавілася ў нас жыццёвым правілам, што я заўсёды лічыў абавязковым, каб на пасяджэннях партбюро кожны раз быў Макаёнак, а ён намагаў, каб на пасяджэннях рэдкалегіі прысутнічаў я. Нашы грамадскія абавязкі, як цяпер я ўпэўнены, вельмі спрыялі і садзейнічалі дружбе і паглыбленню творчых памкненняў: мы абодва тады многа працавалі — Андрэй у драматургіі, я — у прозе. Андрэй з вялікім поспехам, я — з невялікім і пераменным. Неўзабаве Андрэй Ягоравіч стаў папулярным драматургам, яго п'есы ішлі ў дзесятках тэатраў нашай краіны і за мяжою. Па колькасці тэатраў, якія ўвялі ў свой рэпертуар п'есы Макаёнка, па такой папулярнасці ў савецкага і замежнага гледача, Андрэй Ягоравіч, бадай што, не меў сабе роўных за ўсю гісторыю развіцця беларускага тэатральнага мастацтва.

Я радаваўся вялікім поспехам свайго даўняга друга, бо заўсёды лічыў іх заслужанымі. I калі зрэдку ўзнікалі летуценні, што быццам бы мы раптам часова памяняліся жанрамі, то мая карта паказалася мне адразу бітай: п'есы я не напісаў бы, а калі б і напісаў, ніхто не прыняў бы яе ні да друку, ні да пастаноўкі. А ці мог бы стаць Андрэй Макаёнак раманістам ці, скажам, аўтарам аповесцей, такіх жа таленавітых, як яго лепшыя п'есы? Напэўна, мог бы, пераадолеўшы, як мне здавалася, адну быццам бы малазначную драбніцу, якая вельмі патрэбна празаіку — пры жывапісе навучыцца валодаць не толькі эфектнымі мазкамі, а і бачыць, адчуваць тыя дэталі ў жыцці, такія адценні ў душы чалавека, якія часам рассыпаюцца дробным, сляпым бісерам і робяцца амаль незаўважнымі, няўлоўнымі. Мне ўяўлялася, што Андрэй часам не зусім заканамерна абыходзіў гэта, пакідаў без увагі, нібыта ўзнімаўся на нейкія нябачныя мне крылы і на вышыні арлінага палёту пралятаў над усімі гэтымі асаблівасцямі штодзённага людскога існавання. Калі б не гэтыя яго, мабыць, выпадковыя ўпушчэнні, то моўнае багацце стылю магло б змяніцца, намнога паглыбець ды займець значна больш бытавой эмацыянальнасці.

Але ж гэта асабістае маё адчуванне, як прыхільніка бытавога напрамку ў мастацкім раскрыцці складаных характараў. Магчыма, гэта больш уласціва празаіку, а для драматурга на першым плане павінны быць — вострыя, захапляючыя знаходкі ва ўчынках, у дзеяннях людзей, сутыкненні, спалучэнні і супрацьстаўленні розных характараў, розных падзей і сітуацый. Тут Андрэй быў сапраўдным майстрам, гэтыя з'явы і праявы ў жыцці ён бачыў і адчуваў найлепш, і тут я заўсёды схіляўся перад яго магутным талентам і ведаў, што наўрад ці доўга ўтрымаюся на адной дарожцы з ім. Буду шчырым і скажу, што на першых кроках, калі мець на ўвазе журавіцкі перыяд, потым наша супрацоўніцтва над кінафільмам, яшчэ ліпела ў мяне надзея, што мы пойдзем у літаратуры не надта далёкімі сцежкамі адзін ад аднаго. I некаторы час я і трымаўся недзе крокі на два ад Макаёнка, можа, на тры — ад Шамякіна, а потым што далей, то адставаў усё больш і больш. Мая творчая няўдача з маімі «Дабрасельцамі», бясспрэчна, залішне раздзьмутая нашымі крытыкамі, на некалькі гадоў прымарудзіла маю актыўную хаду, ледзь зусім не выбіла мяне са строю. Калі б не шчырая і дзейсная у маральных адносінах дапамога Андрэя Макаёнка, можа, і не ўдалося б мне вярнуцца на сваю ранейшую творчую сцежку. А вярнуўшыся, я доўга не мог набыць цвёрдасць і належную трываласць у сваім поступе, не знаходзіў сілы пераадолець пачуццё залішняй асцярогі і няўпэўненасці. Макаёнак жа, хоць і трапляліся на яго дарозе розныя рагаціны і выстарчакі, крочыў далей. Праз пэўны час усім стала вядома, што не толькі я, у тыя часы яшчэ малады празаік, а і некаторыя драматургі з вялікім стажам адсталі ад Макаёнка.

I тут да мяне пачала завітваць трывога: ці не стане тая дыстанцыя, што з'яўлялася паміж намі і паступова расла, замінаць і перашкаджаць нашай дружбе, якая стала ўжо традыцыйнай для мяне і бясспрэчна неабходнай для майго жыцця і творчасці? Тут жа ўсё адбывалася быццам само сабою, зусім натуральна: прызнаныя усімі поспехі на тэатральнай ніве падмацоўваліся адпаведнымі грамадскімі адзначэннямі. Праз некалькі год Андрэй стаў лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі СССР і БССР, потым — дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР, далей — народным пісьменнікам БССР. Потым... I так што далей, то ўсё нешта новае і новае з'яўлялася ў яго жыццёвай і творчай біяграфіі. А ў мяне нічога значнага не з'яўлялася. Калі падаваў што новае ў рэдакцыю таго ці іншага часопіса, то ставілі мяне ў доўгую чаргу, і калі ўжо нельга было больш адкладваць з вырашэннем лёсу твора, то пачыналі разглядваць яго не іначай, як праз павелічальнае шкло. Нарэшце вымушаны былі прызнаць, што друкаваць твор можна, але без некаторых дэталяў у тэксце. А тыя дэталі амаль заўсёды надавалі вельмі важны ка- ларыт твору. Праз нейкі час у тым жа часопісе з'яўляўся твор іншага аўтара, і там можна было знайсці прыкладна такія ж па сваёй сутнасці дэталі, якія ў мяне выкрэсліваліся.

Мне хочацца сказаць тут і гэтак: пасля «Дабрасельцаў» ніводная мая кніга не выйшла без пэўных купюр, інакш кажучы - не дайшла да чытача ў такім выглядзе, як была напісана. А хіба чытач ведаў, як яна была напісана? Чытач браў і цяпер бярэ тое, што выпушчана ў свет.

Сярод творчых людзей асноўная мерка іхняй прэстыжнасці - сама творчасць. Аднаго разу я жартам сказаў, што гандлюю цюльпанамі і гэтак зарабляю сабе на хлеб. Тая касірша, якой гэта было сказана, не здзівілася, бо ёй было аднолькава, з чаго я жыву - з цюльпанаў ці з літаратуры. А людзі з большым інтэлектам, якія ведалі мяне, заўважалі, што чалавек доўгі час нічога нідзе не друкуе, што чалавека выкраслілі са школьных хрэстаматый і праграм, што яго пачалі дзе-нідзе асцерагацца чорт ведае з-за чаго: у сутнасць справы такія людзі, як правіла, не ўваходзілі, а проста падзбірвалі чуткі — «У яго нешта было з шубай!»

Такі перыяд у маім жыцці, на вялікі жаль, цягнуўся некалькі год. Гэта былі гады майго змагання за сваю правату перад людзьмі, перад нашай партыяй. А пакуль праўда ўзяла верх, мае лепшыя сябры і саратнікі па пяры Андрэй Макаёнак і Іван Шамякін былі ўжо на далёкай дыстанцыі ад мяне. Жылі па-ранейшаму дружна і быццам бы не звярталі ўвагі на некаторыя з'явы і атрыбуты, якія воляй-няволяй уплывалі на псіхалогію нашых узаемаадносін: у іх вялікая літаратарская папулярнасць, у мяне — амаль ніякай, у іх - том за томам, спектакль за спектаклем, у мяне — зрэдку абшчы-паная кніжка.

I паступова вырастала і ўзнімалася між намі нейкая быццам не-натуральная для нашага часу псіхалагічная кітайская сцяна: здавалася б — якое значэнне магла мець наша няроўнасць у матэрыяльным дастатку? У дасягненнях па творчасці — справа іншая. А ў астатнім? Ну няхай сабе ў Макаёнка лепшая дача, як у мяне, дык што? Гэта ж не павінна ўплываць на нашы сяброўскія адносіны! Гэта ж не мінулыя часы, не сумныя леты майго ранняга юнацтва, калі мае аднагодкі-канапасы не пускалі мяне з маей пярэстаю кабылаю на свае загоны, бо іхнія нівы, са свежай хвойкай пасля жніва, былі намнога шырэйшыя за мой трацячок. Гэта ж не тыя часы, калі які-небудзь вясковы балбес, але адзіны сын у багатшага бацькі, не хацеў сябраваць са мною, бо я для яго — нераўня: бяднейшы і не адзіны ў сям'і.

I ўсё ж такі пэўныя элементы гэтага існуюць і цяпер. Я не ведаю, як іх назваць! Перажыткі мінулага? Няхай сабе перажыткі, але яны ёсць. Калі перажыткі, то мы іх перажывём, пераадолеем. А калі гэта не перажыткі, а нейкае новае спараджэнне ўжо на новай глебе, пры зусім новых сацыяльных умовах? Тады мне цяжка і сказаць, як яго пераадольваць, як з ім змагацца?

Падышоў я аднаго разу да высокага і шчыльнага плота дачы Андрэя Макаёнка з тыльнага боку. Гэтым бокам дача набліжалася да майго садовага доміка, толькі невялічкі лясок аддзяляў іх. Крануў калітку, ушаляваную ў плот,— закрыта знутры на замок. Успомніў, як некалі Андрэй гаварыў:

— Заходзь па суседству!.. Калітка мая заўсёды адкрыта для цябе! ІІашукаў я шчыліну ў высокім плоце, каб убачыць хоць адным вокам, хто там ёсць на агародзе, можа, Андрэй выйшаў з рыдлёўкай ці матыкай, каб пакорпацца на градах,— часам ён любіў крыху пагаспадарыць. Нікога нідзе спачатку не было. Потым я заўважыў, што на ўнутраным ганку паявілася група людзей і сам гаспадар з імі. У руках у гаспадара было дзве вялікія пляшкі нейкага пітва, а жонка следам за ім нясла талеркі. Усе накіроўваліся да каліткі, ля якой я стаяў. Тут побач быў самаробны круглы стол і суцэльныя лаўкі вакол яго. Я здагадаўся, што да вялікага драматурга прыехалі ў госці артысты, таксама вялікія, абы-хто сюды не ездзіў. Я хуценька павярнуў у кусты, каб мяне, самазванца, і не заўважылі, ды падаўся да свайго садовага доміка.

Назаўтра Андрэй нейкім чынам даведаўся, што я падыходзіў да яго дачы, і амаль з самага ранку прыйшоў да мяне.

— Ты што гэта?— накінуўся ён на мяне.— Як блазнюк, уцёк ад мяне, ад маіх гасцей!.. Калі яшчэ раз так зробіш, то я ўсю сваю кампанію прывяду да цябе і будзеш паіць нас гарэлкай!

— Я проста пасаромеўся,— прызнаўся я.— Без запрашэння, без нічога... Выйшаў у лясок пагуляць і сам не заўважыў, як апынуўся каля твае каліткі.

— А Іван Шамякін не пасаромеўся,— заўважыў Андрэй.— Зайшоў і пасядзеў з намі, чарку ўзяў.

«А да мяне дык не зайшлі, хоць на хвіліну»,— міжвольна падумалася мне, ды ўслых гэтага не сказаў.

Я таксама даўно не быў у Шамякіна на дачы, хоць яна недалёка ад майго агарода, калі ісці напрасткі. Можа, ён крыху і крыўдуе за гэта. Аднаго разу зайшоў на ніжні паверх, дамашнія сказалі, што Іван Пятровіч у сваім кабінеце на другім паверсе і паказалі ўнутраную лесвіцу, як туды лезці. Я палез і з непрывычкі моцна вытнуўся цемем аб нейкую перакладзіну — аж у галаве зашумела. Сядзеў потым у Івана Пятровіча ў мяккім крэсле, вёў вялую гамонку, бо ў галаве ўсё звінела. Чуўся нейкі далёкі голас, нібы уласны мой, нібы зусім старонні:

«Знай, дурань, як хадзіць у чужыя, мала знаёмыя табе дачы, ды яшчэ без асаблівай патрэбы, без запрашэння!..»

Пагасцяваць у Івана Пятровіча мне ў той раз так і не ўдалося, бо праз нейкі час зноў нехта застукаў па яго ўнутранай лесвіцы і на другім паверсе з'явіўся адзін з нашых пісьменнікаў, які не пабіў галаву пры пад'ёме, відаць, часцей бываў тут, і з самага парога заявіў, што прыйшоў па вельмі важнай асабістай справе. Я ўстаў з крэсла, каб вызваліць чалавеку месца, і пачаў асцярожна прымервацца, як спусціцца па лесвіцы ўніз і не стукнуцца аб пе-ракладзіну лбом. Ідучы да каліткі, падумаў, што не заседзіцца у Івана Пятровіча і новы госць, бо ўжо шкрабаў па калітцы, шукаючы засаўкі, наступны наведвальнік, ужо не пісьменнік і незнаёмы мне.

— Ці дома таварыш Шамякін?— спытаў ён у мяне, як толькі адчыніў калітку.

— Дома,— адказаў я,— толькі ён, мабыць, заняты, там у яго адзін знаёмы.

— Мне па дэпутацкіх справах!— цвёрда заявіў наведвальнік.

— Тады ідзіце!— дазволіў я, быццам меў на гэта права.— Ен там наверсе...— Я паказаў далонню на другі паверх дачы і пагладзіў пальцамі балючае месца на сваім цемені.— Толькі ж глядзіце!..— нехаця вырвалася ў мяне.—Там крутая лесвіца ёсць!.. Вузкая і цёмная... Дык не стукніцеся галавою аб перакладзіну, калі будзеце падымацца наверх!

Андрэй Макаёнак пачаў заходзіць да мяне часта. Задаволена, па-гаспадарску паходжваў па ўчастку, аглядваў, што дзе пасеяна ці пасаджана, як што расце, даваў агранамічныя і практычныя парады. Мяне часам здзіўляла, што яго садовыя і агародныя парады і рэкамендацыі былі даволі кваліфікаваныя, нібы перада мною не пісьменнік, а сапраўдны аграном, садавод. Праўда ж, дзівіцца дык асабліва і не было чаго, калі ўлічыць, што Андрэй любіў многа і сістэматычна чытаць. Ён выпісваў і купляў мноства рознай літаратуры, у тым ліку і агранамічнай. Кола інтарэсаў і захапленняў і у яго было вельмі шырокае. Ен добра маляваў, захапляўся разьбой па дрэве, цікавіўся селекцыяй, садаводствам, надзвычай любіў прыроду, шанаваў катоў, сабак, птушак. Аднаго разу прыручыў сароку і давёў яе да такой смеласці, што яна брала ў дзюбу з яго рук запаленую цыгарэту і на здзіўленне ўсім быццам бы курыла.

Да сябе на дачу Андрэй амаль што і не запрашаў мяне: я адчуваў, што ён і сам трохі саромеецца свае дачы. На маім участку мы заўсёды знаходзілі ўтульнае месцейка і там іншы раз даўгавата сядзелі, гаманілі аб усім, часам бралі і па чарцы. Рады былі, калі далучаўся да нас яшчэ хто-небудзь з нашых суседзяў-пісьменнікаў. Даволі частым нашым госцем быў Іван Пятровіч Шамякін. Ен таксама адчуваў сябе тут вальней, чым дома: ні наведвальнікаў па розных справах, ні вельмі ўжо дасканалых хатніх абмежаванняў, калі зрэдку трапіцца пад рукою пляшачка віна.

I гэтак у нас ужо і прыжылося, і прызвычаілася — у мяне самога і ў маёй сям'і: на дачу едзем не толькі для таго, каб адпачыць, падыхаць чыстым паветрам, а галоўным чынам для таго, каб сустрэцца там з Андрэем Макаёнкам і Іванам Пятровічам. Мы' заўсёды ведалі, што Андрэй абавязкова зойдзе да нас. Нават калі часам нас нікога і не было, то ён усё роўна заходзіў на наш участак: калітка ў нас замыкалася ўмоўна і Андрэй ведаў, як яе адамкнуць. Да таго ж часта прыязджаў да нас і жыў на дачы мой швагер, аўтамеханік Браніслаў Ульянавіч з жонкай Клавай. Андрэй Макаёнак дружыў і з імі і заўсёды па-сяброўску, па-суседску праводзіў з імі цэлыя дачныя гадзіны.

Суседства Макаёнка, яго частыя наведванні, шчырыя адносіны да мяне і да мае сям'і прыдалі майму дачнаму кутку нейкі асаблівы каларыт. Мой зялёны куток нібы свяціўся яго імем, нібы агучваўся яго вясёлым смехам, бадзёрай гаворкай.

...Ужо даўно няма Андрэя, майго лепшага друга, майго былога шчырага суседа. Аднак жа калі прыязджаю на дачу, то і цяпер міжволі чакаю яго: мне ўяўляецца, што вось-вось Андрэй падыдзе да каліткі і засадзіць у шчыліну між штакецін аголеную да локця, загарэлую руку, каб памацаць, ці не вісіць умоўны замок. I, адчыніўшы калітку, паздароўкаецца з намі гучна, задорна, шчыра... Пройдзе потым па ўчастку і праверыць, што і як тут падрасло за тыдзень, пакуль нас не было, параіць, якія градкі трэба прапалоць, паправіць... Можа, паліць, падугноіць... I ажыве, пасвяжэе, пасвятлее дачны ўчастак ад яго прысутнасці, ад яго дабрадзейнага слова...

Зрэдку заходзіць да нас Іван Пятровіч Шамякін. Шчыра прызнаецца мне, што вось ужо які доўгі час не можа прыглушыць у душы цяжкі сум і боль па нябожчыку Андрэю. I пра што б мы ні гаварылі, пра што б ні думалі, разважалі, то заўсёды ў памяці наш незабыўны друг.



22. VII. 84.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка