А. куляшова” Праца над метафарычнасцю мовы малодшых школьнікаў на ўроках літаратурнага чытання




Дата канвертавання13.06.2016
Памер59.5 Kb.
МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

ГОРАЦКІ ПЕДАГАГІЧНЫ КАЛЕДЖ УСТАНОВЫ АДУКАЦЫІ

“МАГІЛЁЎСКІ ДЗЯРЖАЎНЫ ЎНІВЕРСІТЭТ імя А.А. КУЛЯШОВА”


Праца над метафарычнасцю мовы малодшых школьнікаў на ўроках літаратурнага чытання

пры вывучэнні мастацкіх тэкстаў

ПАДРЫХТАВАЛА: ВЫКЛАДЧЫК

БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ І ЛІТАРАТУРЫ

КАСІЦЫНА Г.М.


ЛЕНІНА 2010



Праца над метафарычнасцю мовы малодшых школьнікаў на ўроках літаратурнага чытання пры вывучэнні мастацкіх тэкстаў

Пад метафарычнасцю разумеецца здольнасць слова выступаць у пераносным значэнні. Авалодванне дадзенай якасцю мовы гаворыць аб сфармаваных уменнях дзіцяці ўжываць у мове слова ў прамым і пераносным (метафарычным) значэннях, успрымаць і ацэньваць выяўленча-выразны аспект маўленчага выказвання, адчуваць эмацыйна-ацэначныя канатацыі слоў. Гэтыя ўменні з’яўляюцца паказчыкам агульнай культуры чалавека, яго інтэлектуальных здольнасцяў.

У метадычнай сістэме фарміравання метафарычнасці мовы вылучаны тры аспекты:

1) усведамленне навучэнцамі метафар;

2) разуменне;

3) ужыванне ў мове.

Мэта навучання звязана з рэалізацыяй функцыянальна-сістэмнага падыходу, які прадугледжвае комплексны разгляд слова ў адзінстве яго значэнняў (прамога і пераноснага), функцыянаванні і спалучальных уласцівасцяў. Выніковасць працы па развіцці метафарычнасці мовы павысіцца, калі будзе ўсталявана ўзаемасувязь паміж урокамі беларускай мовы і чытання; тое, што пройдзена на ўроках беларускай мовы, будзе замацоўвацца на праграмным матэрыяле літаратурнага чытання або на матэрыяле мастацкіх твораў, дзеці падрыхтуюцца да разумення таго, што ім будзе паведамлена на ўроках беларускай мовы.

Прапануемая сістэма працы не патрабуе вылучэння ў курсе беларускай мовы асобных гадзін, бо яна суадносіцца з асноўнымі падзеламі праграмы (з паўторам вывучанага ў 1 і 2 класах, прапедыўтычным курсам сінтаксісу, марфалогіі).

Працу над метафарычнасцю мовы мэтазгодна правесці ў тры этапы.

На першым этапе неабходна забяспечыць падрыхтоўку да разумення метафар: арганізаваць назіранне над словамі ў пераносным значэнні, прыцягнуць увагу дзяцей да мовы мастацкіх твораў, даць паняцце аб параўнанні, вобразным выразе, усведамленне з’явы шматзначнасці слоў.

Падчас назіранняў над словамі ў пераносным значэнні варта вылучыць вобразны выраз (словазлучэнне), растлумачыць яго значэнне, высвятліць, якую прыкмету той або іншай з’явы яно характарызуе, растлумачыць даступнасць ужывання выразу ў залежнасці ад успрымання прачытанага (Чаму аўтар вылучыў такі выраз?) і папытаць навучэнцаў выказаць сваё дачыненне да дадзенага слова або выразу (Які выраз асабліва спадабаўся і чаму?).

Правільнаму ўспрыманню шматзначных слоў, моўных метафар (галава і хвост цягніка, абутак і шчокі гараць і інш.) спрыяе прыём прад’яўлення контрвобразу (“няправільных малюнкаў” і “няправільных выразаў”). Эфектыўнасць дадзенага прыёму тлумачыцца сутыкненнем прамога і пераноснага значэнняў слоў. У гутарцы настаўнік зважае на тое, што прадметы, названыя адным словам, маюць падабенства (вызначаюць аснову пераносу), г.зн. усталёўваюць, у якой частцы шматзначнага слова яго значэнні датыкаюцца, перасякаюцца, “накладаюцца” адзін на аднаго. Для гэтага навучэнцы параўноўваюць прадметы, адзначаючы паміж імі падабенства і адрозненні па колеры, форме, велічыні і іншым прыкметам, як бы пераносяць прыкметы аднаго прадмета на іншы, напрыклад:

На што падобны сланечнік?

Што агульнага паміж сонцам і сланечнікам? (можна прапанаваць загадку)

Паглядзіце на неба. Якімі вы бачыце аблокі? На што яны падобныя?

Пасля адказу дзяцей настаўнік паказвае літаратурныя ўзоры, якімі ўбачылі аблокі майстры слова.

Аблокі павольна плылі, як зграя вялізных птушак.

Аблокі плывуць марудліва, лёгкія, як таполевы пух.

Ад таго, наколькі трывала будзе сфармавана ўменне школьнікаў вызначаць аснову пераносу, залежыць далейшае разуменне і ўжыванне метафар.

На гэтым этапе выкарыстоўваюцца практыкаванні, якія ілюструюць навучэнцам узоры ўжывання шматзначных слоў, параўнанняў. У працэсе аналізу моўнага матэрыялу, устаўляючы новае слова ў словазлучэнне, паўтараючы ўслых або запісваючы прыклады словазлучэнняў з шматзначнымі словамі або параўнаннямі, дзеці засвойваюць значэнне слова ў дадзеным кантэксце, спалучальныя магчымасці дадзенай лексічнай адзінкі, адначасова спасцігаючы граматыку слова.

Можна даць заданне: устаўце неабходныя па сэнсе словы.

Заквітнела вярба. Кожны вярбовы (што?) _________ падобны на (якога?) _______ кураня: сядзіць і свеціцца. Пальцам кранеш __________ (што зробіць?) _________ палец. Пстрыкнеш _________ залаты (што?) ___________ (што зробіць)____________. Панюхаеш – мёд.


Вядома, што павысіць цікавасць навучэнцаў да ўрокаў беларускай мовы могуць заданні, якія прапануюцца ў форме дыдактычнай гульні, напрыклад:
Дадай слоўца”. Падбярыце такое слова, каб у падкрэсленага слова з’явілася іншае значэнне: спінка дзяўчынкі-спінка__________ хвост сабачкі-хвост________, носік імбрычка-носік__________ , ідзе вучань-ідзе________ і інш.
Што можа збегчы?” калі такое словазлучэнне магчыма, плясніце ў ладкі. Збягуць дзеці, збегла сабака, збяжыць рака, збягуць машыны, збяжыць вада, збяжыць град, збяжыць час, збяжыць неба і інш.
Другі этап (азнаямленчы) накіраваны на ўсведамленне і разуменне трэцякласнікамі метафар як лексічнага выяўленчага сродку мовы. Ён уключае ў сябе знаёмства са спосабамі утварэння метафар, увасабленняў, засваенне ўзораў і перайманне іх, складанне па аналогіі сваіх прыкладаў.

Узоры метафарычнай прамовы на падабраным дыдактычным матэрыяле дазваляюць дэманстраваць наступныя метады і прыёмы: гутарка, паказ маўленчага ўзору, назіранне над тэкстам (аналіз метафар), складанне словазлучэнняў і сказаў па ўзоры, ператварэнне дэфармаваных сказаў, запіс і завучванне метафар на памяць. З дапамогай гэтых метадаў і прыёмаў у свядомасці дзяцей фарміруецца мадэль маўленчага дзеяння, асноўным змястоўным момантам якога становіцца выбар найболей яркіх і дакладных слоў і канструкцый.

На гэтым этапе эфектыўныя заданні:


  • устаўце словы па сэнсе ў тэкст;

  • складзіце словазлучэнні і сказы па ўзоры;

  • параўнайце ўжыванне дзеясловаў у дадзеных выразах, напрыклад: дровы гараць добра, ад марозу гараць шчокі, паранены глуха застагнаў, стагнаў карабель, стагнаў і трашчаў і г.д.

Практыкаванні, якія выконваюць навучэнцы на другім этапе, накіраваныя на практычнае ўжыванне атрыманых дзецьмі ведаў і ўменняў, фарміраванне маўленчых уменняў. На ўроках беларускай мовы школьнікі пазнаёміліся на прыкладзе загадкі з метафарай, складалі словазлучэнні са словамі ў пераносным значэнні, спасцігалі спосабы утварэння метафар, увасабленняў. На ўроках чытання праца навучэнцаў складаецца ў аналізе адценняў значэння і асаблівасцяў ужывання слоў у мастацкім тэксце, прапаноўваюцца заданні, накіраваныя на ператварэнне дадзенага моўнага матэрыялу: сінанімічную замену з мэтай дарэчнага выяўлення слова ў пераносным значэнні, падбор антонімаў да дадзеных слоў. Вялікае значэнне мае такі спосаб працы над тэкстам, як вуснае (слоўнае) маляванне. Яно дазваляе праверыць, ці суадносіцца выява, якая ўзнікла ў дзяцей, з тым словам і выразам, з дапамогай якіх паказваецца тая або іншая карціна. Прайграванне ва ўяўленні дзяцей карцін, намаляваных словамі, узбагачэнне школьнікаў “слоўнымі” выказваннямі, служыць сродкам выхвання ў дзяцей да метафарычнага боку выразу.

Трэці этап (творчы) з’яўляецца вышэйшым, які ўключае ў сябе даступную дадзенаму ўзросту (9-10 гадоў) форму ўсведамлення спосабаў утварэння метафар, уменне самастойна і творча карыстацца імі ў выказванні. Асноўныя задачы: фарміраваць уменне самастойна ствараць метафары і ўжываць іх у вуснай і пісьмовай прамове, вучыць ацэньваць вобразнасць метафарычнай мовы. На гэтым этапе здзяйсняецца выхад на ўзровень выразаў і тэксту, калі вучань вольны ў выбары моўных сродкаў. Ён можа вылучыць найболей яркія і дакладныя словы для выразу думкі ў прамове, спажыць параўнанні, метафары, увасабленні ў вусных адказах, выказваннях. Прапаноўваюцца заданні: скласці (спачатку вусна, затым пісьмова) уласныя прапановы з абавязковым выкарыстаннем метафар, падабраць параўнанні, метафары па тэме і складанні з заданнем уключыць у тэкст-апісанне метафары.



Магчымыя сачыненні, пабудаваныя на прыёме ўвасаблення (“Апавяданне бярозкі”), сачыненні па назіраннях (“Улетку ў ляску”, “Зімовы вечар у горадзе”), сачыненні па карцінах і на вольныя тэмы.

Творчыя практыкаванні, у тым ліку складанне ўласных загадак з наступным іх аналізам, складанне творчых дыктовак, увядзенне вобразных выразаў у актыўны слоўнік школьнікаў, спрыяюць рашэнню галоўнай задачы: павышэнню маўленчай культуры малодшых школьнікаў.


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка