1. Тэарэтычны матэрыял Практычныя заданні




старонка4/22
Дата канвертавання14.03.2016
Памер1.1 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

Тэма № 6. Прыстаўныя гукі і іх правапіс


  1. Прыстаўная галосная і пішацца: 
    у пачатку слова перад спалучэннямі зычных з першай літарай м: імшара, імчаць, імгла, імгненне, імклівы;
    у пачатку некаторых слоў перад спалучэннямі зычных з першымі літарамі р, л, калі слова з такімі спалучэннямі зычных пачынае новы сказ або стіць пасля знака прыпынку ці слова, што заканчваецца на зычную: іржа, іржаць, ірдзенне, ірваць, іржышча; ілгун, ільдзін. Іржуць коні, калёсы скрыпяць ад Дона да Урала (Я.Купала). Часамі на цэлыя кіламетры рассцілалася дарога роўным, нібы выбеленым на сонцы, ільняным палатном (Я.Колас).

  2. Калі слова з такім пачатковым спалучэннем зычных стаіць пасля слова, якое заканчваецца на галосную, і пасля яго няма знака прыпынку, то прыстаўная літара і не пішацца: Азалаціла восень поле ржышчам, дрэвы лісцем, гумны снапамі (К.Чорны). Люблю я прыволле шырокіх палёў, зялёнае мора ржаных каласоў…(Я.Колас)

  3. У некаторых словах можа з’яўляцца прыстаўная галосная а: імшара і амшара, іржаны і аржаны, іржышча і аржанішча.

  4. Пасля прыставак і першай часткі складанага слова, якія заканчваюцца на галосную, прыстаўныя лірары і і а, перад р, л, м не пішуцца: заржавець, заржаць, зардзець, замглёны, замшэлы,прымчацца, вокамгненна. 

  5. Прыстаўная літара в пішацца перад націскным о:
    у пачатку слоў: возера, вольха, восень, воспа, вось, вокны, вотчына, войкаць, вобад, ворыва, воблака, вобласць, востраў, Вогненная Зямля, Вольга і інш., у вытворных ад іх словах пасля прыставак: абвостраны, абворваць, павойкаць, увосень; але: окаць (і вытворныя ад яго), одум. Пры змене месца націску о пераходзіць у а, прыстаўная в у гэтых словах не пішацца: абады, азёрны, асенні;
    перад прыстаўкамі о-, об-, од-, (от-):  вокліч, вокрык, вопыт, вобземлю, вобмацкам, вобыск, водгалас, водгук, воддаль, водзыў, водпаведзь, водпуск, водсвет, водступ і інш., а таксама навобмацак, наводдалек, паводле, наводшыбе і інш.; 
    у запазычаных словах: вохра, воцат і вытворных ад іх: вохрыць, павохрыць, воцатнакіслы і інш. 

  6. У словах вока, востры, восем, вакол і вытвораных ад іх прыстаўная в заховаецца незалежна ад месца націску: вачэй, вачамі, завочны, увачавідкі, уваччу; вастрыць, вастрыня, завастрэнне; васьмёра; ваколіца, наваколле, ваколічны. 

  7. Перад націскным о ў сярэдзіне некаторых слоў пішацца ўстаўная літара в: ніводзін, Лявон, Лявоначка, Радзівонаў і інш.

  8. Прыстаўная літара в не пішацца ў запазычаных словах і некаторых уласных імёнах і назвах перад пачатковым націскным  [о]: опера, оперны, ода, ордэн, офіс, Оксфард, Ом, Омск, Орша і інш.

  9. Прыстаўная літара в пішацца:
    перад каранёвым у ў пачатку слоў: вугал, вуда, вугаль, вуж, вузел, вузы, вуліца, вунь, вус, вусны, вуха, вучань, а таксама ў вытворных ад іх словах незалежна ад месца націску:  каменнавугальны, чатырохвугольнік, завулак, навудзіць, вудзільна, вузлы, вузлаваты, вусаты, чарнавусы, вусач, вучыцца, навука, навучальны, педвучылішча, вушэй, вушамі, завушніцы, лапавухі і інш.;
    перад націскнымі прыстаўкамі у-, уз-, (ус-): вупраж, вузгалоўе, вусцілка, вусціш, вусцішна. 

  10. Устаўная літара в пішацца ў сярэдзіне слоў:
    перад націскным у: павук, цівун, каравул, есавул, а таксама ад месца націску: павукі, павуцінне, павучок; цівуном; каравульны; есавульскі;
    перад у ва ўласных імёнах і геаграфічных назвах: Татэвуш, Навум, Навумаўка.

  11. Прыстаўная літара в не пішацца перад націскным пачатковым у:
    у запазычаных словах: ультра, ультрафіялетавы, унтэр, унікум, унія, урна; але: вустрыца;
    ва ўласных імёнах і назвах: Ульяна, Ула, Умань, Уздзенскі, Узда, Урал, Узбекістан, Украіна, Ушачы, Уэльс і інш.

  12. Прыстаўная літара г пішацца ў займенніках гэты, гэтакі, гэтулькі і ў прыслоўях дагэтуль, адгэтуль.
    З прыстаўной літарай г пішуцца выклічнікі: гэй, го, га.



Тэма № 7. Правапіс і, ы, й


1. Гук [і] пасля прыставак, якія заканчваюцца на галосны, чаргуецца з [й] і перадаецца на пісьме літарай й:

  • у словах з коранем іс-ці, ігр-аць, ім-я, інач-ай, на месцы ненаціскнога пачатковага каранёвага [і]: зайсці, прыйсці, прыйшоў, пайшоў, выйду, выйшаў, увайсці, выйграць, зайграць, перайграць, выйгрыш, перайменаваць, найменне, займенны, займеннік, пайменны, перайначыць, перайначванне;

  • у словах займаць, наймаць, пераймаць, перайманне, праймаць.

  • у астатніх выпадках пачатковы каранёвы гук [і] заховаецца пасля прыставак на галосны: заіскрыцца, заікацца, заінець, праіснаваць, заінтрыгаваць, праілюстраваць, праінфармаваць, неістотны.

  • 2. У словах, утвораных ад дзеясловаў ісці, іграць пры дапамозе прыставак на зычны (аб-, ад-, над-, раз-, уз- і інш.), [і] чаргуецца з [ы]: абышоў, узышоў, абысці, надысці, падысці, разысціся, падыграць, абыграць і інш.

 3. У сярэдзіне запазычаных слоў, у тым ліку ва ўласных назвах, літара й пішацца толькі перад зычнымі: дызайн, Кландайк, Драйзер, Айні, лайнер, камбайн.
Гукавае спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі ў словах іншамоўнага паходжання перадаецца ётаванымі галоснымі, як і ў словах уласнабеларускіх:

  • на пачатку слова: Ёфа, Нью-Ёрк;

  • пасля галоснага ў сярэдзіне слова: маёр, маярат, маянэз, раён;

  • пасля галоснага на канцы слова: фае, секвоя, Мая, Папая.

4. Пры спалучэнні прыставак (аб-, ад-, над-, пад-, раз-, з-, (с-); уз-, спад-, перад-, дэз-, суб-) са словамі, што пачынаюцца з і, у адпаведнасці з вымаўленнем замест і пішыцца ы: абыграць, абынтэлігеніцца, зымправізаваць, зыначаны, зысці, сысці, адыграць, адыменны, адыходзіць, сыграцца, сышчык, узыход, спадылба, спадыспаду, перадынфарктны, падынтэграваць, разысціся, перадымперскі, перадыспытны, субынспектар, дызынтэгратар, дызынфармацыя, дэзынфіцыраваць.

  • Пасля прэфіксоідаў (звыш-, між-, пан-, супер-, транс-, контр-) і захоўваецца: звышімклівы, звышіндустрыяльны, звышінфляцыя,  міжінстытуцкі, панісламізм, контрідэя, контрігра, суперінтэлект, трансіндыйскі.

  • У складанаскарочаных словах, першая частка якіх заканчваецца на цвёрды зычны, пачатковае і другога слова пішацца нязменна: педінстытут, дзяржінспектар, палітінфармацыя, санінструктар,  медінструменты, спецінструктаж, гарінспекцыя.

  • Прэфіксоід экс- пішацца праз злучок і  не пераходзіць у ы: экс-інжынер, экс-імператар.

  • Словы почырк, брызент, інжынер, зарыва, дрызіна, канцылярыя, чыгун, арышт, цырымонія, дырыжор, яблык у адпаведнасці з вымаўленнем пішуцца з літарай ы.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка