1. Прадмет, значэнне і мэты курса «Гісторыя Беларусі». Перыядызацыя гісторыі Беларусі. Асноўныя крыніцы вывучэння




старонка6/9
Дата канвертавання25.03.2016
Памер1.38 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

63. Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Рэспублікі Беларусь на сучасным этапе.
1.Палітыка

1990-я гг. сталі важнай вехай ў развіцці беларускай дзяржаўнасці і фарміраванні прынцыпаў новай палітычнай сістэмы на Беларусі. Менавата на гэты перыяд прыйшлося станаўленне дэмакратычных інстытутаў (Прэзідэнтства, парламентарызму, сучаснага падзелу ўлад), фарміраванне грамадства ў выглядзе палітычных партый, грамацкіх і прафесійных аб’яднанняў, новых сродкаў масавай інфармацыі.Заключным акордам ў юрыдычным афармленні краху савецкай аднапартыйнай сістымы стала прыняцце Вярхоўным Саветам ў сакавіку 1994 г. новай Канстытуцыі і ўвядзенне паста прэзідэнта, выбары якога адбыліся ў чэрвіні-ліпені 1994 г. Першым Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь 10 ліпеня быў абраны А.Г.Лукашэнка.У пачатку 1995 г. у рэспубліцы была створана падпарадкаваная Прэзідэнту вертыкальная структура, якая ўключала выканаўчыя і распарадчыя органы як у цэнтры, так і на месцах, т.зв. “вертыкаль” – строга цэнтралізаваная сістэма дзяржаўнага кіравання.



А.Г.Лукашэнка на рэферэндуме 24 лістапада 1996 г унес змяненні і дапаўненні: замест аднапалатнага Вярхоўнага Савета з 260 дэпутатамі быў сфарміраваны 2-х палатны Парламент – Нацыянальны Сход, які з гэтага часу складаецца с Палаты прадстаўнікоў (110 дэпутатаў: выбіраецца насельніцтвам) і Савета Рэспублікі (па 8 чалавек выбіраюцца ад кожнай вобласці і г.Мінска і 8 чалавек прызначаюцца Прэзідэнтам). Прэзідэнт з’яўляецца кіраўніком дзяржавы, гарантам Канстытуцыі, правоў і свабод чалавека і грамадзяніна. Кіраўніком выканаўчай улады з’яўляецца прэмьер-міністр урада. У суместнай кампітэнцыі Прэзідэнта і Парламента знаходзіцца прызначэнне вышэйшых службовых асоб: прэмьер-міністра, старшынь канстытуцыйнага, вярхоўнага, вышэйшага і гаспадарчага судоў, старшыні праўлення Нацыянальнага банка, генеральнага пракурора Рэспублікі.
2. Сацыяльна-эканамічнае развіццё.

Разбурэнне эканамічных сувязяў пасля распаду СССР паскорыла негатыўныя працэсы ў эканоміцы Рэспублікі. У 1991 г у Беларусі адбылося падзенне вытворчасці прамысловай і сельскагаспадарчай прадукцыі. У наступныя гады для народнай гаспадаркі рэспублікі стала характэрным рэзкае абвастрэнне эканамічнага крызісу. Так, за 1992-1995 гг. вытворчасць прамысловай прадукцыі скарацілась на 40%, інвестыцыі на 66%, адпраўленне грузаў на 75% г.д. Такі глыбокі крызіс абумовіў высокія тэмпы інфляцыі (25-26% кожны месяц за 1992-1994 гг.), рост беспрацоўя, пастаяны дэфіцыт дзяржаўнага бюджэту і плацежнага балансу. Асноўнымі прычынамі падзення аб’ёмаў вытворчасці ў прамысловасці стала, перш за ўсе, абвастрэнне проблемы збыту прадукцыі, рэзкае падаражанне матэрыяльных рэсурсаў, неплацяжы. У сваю чаргу, абвастрэнне праблемы збыту прадукцыі айчынных прадпрыемстваў былі звязаны таксама з нізкім узроўнем канкурэнтаздольнасці прадукцыі. Тым не меньш, у выніку праведзенных у 1991-1994 гг. рэформ у рэспубліцы быў створаны неабходны мінімум асноўных рыначных інстытутаў, нарматыўна-прававых дакументаў. Былі зроблены практычныя крокі па лібералізацыі гаспадарчых сувязяў, рэфармаванні адносін уласнасці. Свабоднымі сталі эканамічныя сувязі с замежнымі краінамі. У вельмі цяжкім становішчы апынулася сельская гаспадарка. Калгасы, саўгасы і фермарскія гаспадаркі апынуліся на мяжы банкротства. У першай палове 90-х гг. рэзка знізіўся жыццёвы ўзровень насельніцтва. Адбыўся абвальны рост цэн на прадукты харчавання, тавары першай неабходнасці і паслугі. рэспублікі. Няўхільна павялічвалася колькасць беспрацоўных.

Галоўныя напрамкі рэфармавання і развіцця эканомікі зводзіліся да наступнага: інстытуцыяльныя пераўтварэнні, рацыянальнае спалучэнне розных форм уласнасці, стварэнне рыначнай структуры, структурная перабудова эканомікі, павышэнне яе навукова – тэхнічнага патэнцыялу. У 1996-2000 гг. рэспубліка дабілася пэўных поспехаў. Так, УВП павялічўся на 36% , выпуск прамысловай прадукціі – на 65%, вытворчасць спажывецкіх тавараў - на 81%, жіллёвае будаўніцтва –на 81%, рознічны таваразварот узрос больш чым у 2 разы і г.д. У маі 2001 г. Другі Усебеларускі народны сход прыняў “Праграму сацыяльна-эканамічнага развіцця РБ на 2001-2005 гг.”. У ёй вызначаны мэты, задачы і прыарытэты развіцця краіны на першае пяцігоддзе ХХІ стагоддзя, абгрунтавана сістэма мерапрыемстваў прававога, вытворчага, арганізацыйна-эканамічнага, экалагічнага характара. Значная ўвага надаецца развіццю агра-прамысловага комплекса. Значная ўвага надаецца развіццю ўсіх відаў транспарта, сувязі, гандлю, бытавому абслугоўвнню насельніцтва і г.д. Аднак ход рэалізаціі гэтай праграмы ідзе няпроста. Адной з галоўных прычын негатыўных з’яў беларускай эканоміцы застаецца наяўнасць стратных прадпрыемстваў (больш за 30%), а айбольш стратнай галіной з’яўляецца сельская гаспадарка. Павялічваецца ўзровень запасаў гатовай прадукціі. Так, на 1 студзеня 2003 г. ён склаў на прамысловых прадпрыемствах 67% сярэднямесячнага аб’ёма вытворчасці супраць 63.8 на 1.01.2002 г. Відавочна, што рэалізацыя праграмных зада патрабуе далейшага намагання кіраўніцтва краіны на пошукі найбольш рацыянальных шляхоў рэфармавання эканомікі.


64. Культура Беларусі на сучасным этапе.

У сярэдзіне 80-х гадоў былога стагоддзя беларуская культура ўступае ў новы этап свайго развіцця, для якога характэрна аслабленне дзяржаўнага кантролю і ідэалагічнага ўціску над гэтай сферай. Дэмакратызацыя грамадска-палітычнага жыцця аказвае вялікі ўплыў на развіццё беларускай культуры. Яшчэ адзін з фактараў, які адыгрывае значную ролю ў культурных працэсах, – абвяшчэнне дзяржаўнай незалежнасці нашай краіны, што стварыла спрыяльныя ўмовы для актывізацыі нацыянальных тэндэнцый у нашай культуры.

В часопісаў ("Спадчына", "Беларуская мінуўшчына", "Беларускі гістарычны часопіс") . З сярэдіны 80-х гг. пачалася рэформа агульнаадукацыйнай і прафесійнай школы, у выніку якой была ўсталявана шматузроўневая сістэма адукацыі (пачатковая – базавая – сярэдняя школы – сярэднія прафесійныя вучылішчы і спецыяльныя навучальныя ўстановы – ВНУ). З 1993 г. адбываецца пераход да якасна новага зместу навучання ў сярэдняй школе, з прымяненнем прагрэсіўных метадаў і тэхналогій, уводзіцца 2-гадовае профільнае навучанне (10 – 11 кл.), з’яўляюцца новыя тыпы навучальных устаноў – ліцэі, каледжы, гімназіі. Разгортваецца сетка беларускіх нацыянальных школ. У новых праграмах значная роля адводзіцца вывучэнню беларускай гісторыі; рыхтуюцца новыя падручнікі, а праз некалькі год гэты курс становіцца абавязковым для вывучэння і ў ВНУ. За гэты час значныя змены адбыліся і ў вышэйшай школе: з’явіліся ВНУ розных форм уласнасці, пашырылася кола спецыяльнасцей (уведзена каля 200 новых), адбываецца больш цеснае інтэграванне адукацыі з навукай.

Але на шляху рэформы адукацыйнай сістэмы сустракаюцца і шматлікія цяжкасці: недастатковае фінансаванне, нізкая заработная плата выкладчыкаў, слабасць метадычнай базы. На рэферэндуме 1995 г. былі ўнесены праўкі ў "Закон аб мовах", па якіх у якасці дзяржаўнай разам з беларускай пачала выкарыстоўвацца і руская мова. Гэта пэўным чынам адбілася на адукацыі (пачаўся пераход да рускамоўных класаў) і культуры. Беларуская навука з распадам СССР сутыкнулася з пэўнымі цяжкасцямі: скарацілася фінансаванне, асабліва фундаментальных даследаванняў, разбураецца матэрыяльна-тэхнічная база навуковых устаноў, назіраецца "старэнне" кадраў і эміграцыя інтэлектуальнага патэнцыялу нацыі за мяжу. Работа па стабілізацыі сітуацыі, распачатая у сярэдзіне 90-х гг., дала пэўныя вынікі: пачала ўдасканальвацца сістэма дзяржаўнага кіраўніцтва, беларуская навука інтэгруецца ў шматлікія міжнародныя структуры. Але цяжкасцей застаецца яшчэ шмат. Увогуле, развіццё навукі і адукацыі ў Беларусі можа стаць адной з рэальных магчымасцей выхаду краіны з крызісу. Гэта, перш за ўсё, творы патрыярхаў сучаснай беларускай літаратуры В. Адамчыка, В. Быкава, Р. Барадуліна, Я. Брыля, Н. Гілевіча, І. Чыгрынава, І. Шамякіна. Тэма мінулага пераважае ў творчасці У. Арлова, Т. Бондар, Л. Дайнекі, В. Коўтун, А. Лойкі, К. Тарасава, В. Чаропкі. Сапраўднай трагедыяй для нашага народа стала Чарнобыльская катастрофа, паказаная ў творах А. Адамовіча, С. Алексіевіч, В. Гігевіча, С. Законнікава, В. Казько, Б. Сачанкі, І. Шамякіна, інш. Вялікая работа праводзіцца па вяртанні на радзіму літаратурнай спадчыны людзей, якія пісалі ў эміграцыі і ў сталінскіх лагерах. Убачылі свет раней невядомыя творы С. Баранавых, А. Бачылы, М. Гарэцкага, А. Гаруна, П. Галавача, Л. Геніюш, С. Грахоўскага, А. Звонака, Я. Купалы, Л. Марозавай (Лесі Беларускі), Б. Мікуліча, Я. Нёманскага і інш. Стала традыцыяй правядзенне шматлікіх музычных фестываляў ("Славянскі базар у Віцебску", "Мінская вясна", "Магутны божа", “Еўрабачанне”…). Росту цікавасці да нацыянальнай музыкі ў маладзёвым асяроддзі спрыяе творчасць фолк- і рок-гуртоў "Палац", "Тройца", "Крыві", "Юр’я", "NRM" і інш.

Да тэмы сучаснасці, у тым ліку Чарнобыля, звярнуўся Іван Шамякін. Выйшлі яго раман «Злая зорка», аповесці «Ахвя-ры», «Сатанінскі тур».


Літаратура і мастацтва:

Леанід Дайнека “Меч князя вячкі”

Кастусь Тарасаў, Генрых Даніловіч, Васіль Быкаў”Сцюжа”, “Сцяна”, Іван Шамякін “Злая зорка”, Рыгор Барадулін, паэма К.Вераніцына “Тарас на парнасе”, Ян Барчэўскі,

Мастакі: Аляксей Кузьміч, Аляксандр Кішчанка, таксама ў Віцебску былі “Шагалаўскія дні” – у гонар Марка Шагала,

П’есы: “Крыжы Ефрасінні Полацкай”, “Песня пра Зубра,”А.Дудараў “князь Вітаўт”.

Мікалай Кузьміч – чалавек, які аднавіў, страчаны ў гады авйны крыж Ефрасінні Полацкай.



Увогуле з атрыманнем дзяржаўнай незалежнасці беларуская культура перажывае нацыянальны ўздым. Але, каб гэтая тэндэнцыя захавалася і надалей, дзяржава павінна перагледзець сваю палітыку ў бок павелічэння фінансавання, уліку нацыянальнага фактара пры папаўненні фондаў культурных устаноў. Нацыянальную самабытнасць можна захаваць толькі з пашырэннем ужытку беларускай мовы ва ўстановах адукацыі і культуры. Толькі развітая нацыянальная культура можа стаць рэальным зместам суверэнітэту Рэспублікі Беларусь.



17. Царкоўна-рэлігійныя адносіны ў Вялікім княстве Літоўскім. Рускім і Жамойцкім і Рэчы Паспалітай. Берасцейская царкоўная унія (1596 г.)
XYI-XYII стагодзе - характарызуюцца значнымi зрухамi амаль ва усiх га­лiнах духоунага жыцця Беларусi. На гэты перыяд прыпадае росквiт рэнесанса­вай культуры у Беларусi i ва усiм Княстве, узнiкненне кiрылiчнага, а паз­ней лацiна-польскага кнiгадруку, распаусюджваннi рэфармацыйных iдэй i ру­хау, пранiкненне свецкiх гуманiстычных i асветнiцкiх павевау у культуру. Важную ролю у развiццi беларускай i усходнеславянскай культуры адыграла кнiгадрукаванне заснаванае асветнiкам,гуманiстам i рэфарматарам Францыскам Скарынам (каля 1490-каля 1551 гг). У канцы другога - пачатку трэццяга дзе­сяцiгоддзя XYI ст. Фр. Скарына займауся iнтэнсiунай лiтаратурна-пiсьменнi- цкай i выдавецкай дзейнасцю у Празе, Вiльнi. Скарына пераклау, адрэдагавау пракаменцiравау,падрыхтавау да друку i выдау 23 кнiгi Старога запавету:Бiб лiя, Псалтыр i г.д. Выданнi Скарыны прапаведавалi гуманiстычныя iдэi,жыццё ёвую актыунасць на карысць грамадства, сумленныя маральныя прынцыпы,павагу да духоунай i гiстарычнай спадчыны рознычх народау.

Гуманiстычна-асветнiцкiя традыцii Скарыны працягвау i развiвау Сымон Будны (каля 1530-1593), адзiн з заснавальнiкау i супрацоунiкау Нясвiжскай друкарнi, аутар першых друкаваных на беларускай мове творау: "Катэхiзiса", 1562, "Аб апрауданнi грэшнага чалавека перад Богам", 1562, "Новы запавет", 1574 г. Будны крытыкавау кананiчную хрысцiянскую дагматыку, царкоуныя тра­дыцыi. Ен станоуча ацэньвау культуру еурапейскага Адраджэння, выступау за развiццё пiсменнасцi i кнiгадрукавання на роднай мове, культурныя сувязi, адмоуна ставiуся да цэнзуры.

Паплечнiкамi Буднага па сацыяльных i рэлiгiйных поглядах быу не багаты беларускi шляхцiч,гуманiст, кнiгавыдавец, пiсменнiк i перакладчык - Васiль Цяпiнскi (г.н.невядомы - 1599г.).У маентку Цяпiна ен заснавай друкарню на царкоунаславянскай i беларускай мовах Евангелле (1570-я г.)Прадмова да кнi гi - лепшы узор беларускай гуманiстычна-асветнiцкай патрыятычнай публiцыс­тыкi.У гэты час жылi i тварылi Мiкола Гусоускi (1470-1533) "Песня пра зуб­ра",Ян Вiслiцкi (1485-1520) "Пруская вайна", Леу Сапега, Мялецi Сматрыцкi, Афанасiй Фiлiповiч,Iван Фёдарау,Петр Мсцiславец,Андрэй Рымша i мн.др.

Даунiя гiстарычныя традыцыi мела на Беларусi манументальная архiтэктура Уражвалi велiчнасцю i прыгажосцю палацава-замкавыя пабудовы у Мiры,Геранё­нах,Смаляках,Нясвiжы.

У выяуленчым мастацтве прыцягвалi адыгрываць вялiкую ролю iканапiс,драу ляная скульптура.Але усе больш распаусюджваецца партрэтны жывапiс, кнiжная мiнiяцюра,гравюры.Тады ж з'яуляюцца першыя свецкiя хоры,капэлы. Утвараюцца пры навучальных установах тэатры.Наiбольш старажытнай хрысцiянскай царквой на Беларусi была праваслауная.На чале праваслаунай царквы стаяу кiеускi, а потым маскоускi мiтрапалiт.Праваслауе адыгрывалi значную ролю у грамадскiм жыццi Беларусi.Яна звязвала беларускiя тэрыторыi з iншымi усходне славянскi мi.

Каталiцызм на Беларусi пачау распаусюджвацца з сярэдзiны XIII ст.,асаб­лiва пашырыу свой уплау пасля Крэускай вунii ( 1385г.) Каталiцызм у канцы XIY ст. быу прыняты кiруючымi коламi ВКЛ.



У першай палове XYI ст. Рэфармацыя ахапiла большасць краiн Еуропы.Рэфар мацыя на Беларусi з'яулялася састауной часткай еурапейскай.Асноунымi рэфар мацыйнымi плынямi на Беларусi i Лiтве з'яуляюцца: кальвiнiзм, лютэранства, антытрынiтарызм.Асноунай сацыяльнай апорай рэфармацыi з'ячулялася шляхта i частка магнатау (Радзiвiлы,Сапегi,Хадкевiчы,Кiшкi). Гараджане i сяляне за­хавалi сваю прыхiльнасць да праваслауя.У царкеуным жыццi ВКЛ,Польшчы,а па­зней Рэчы Паспалiтай пэунае месца адводзiцца унiяцкай царкве. Берасцейскi сабор 1596 г. абвясцiу аб стварэннi унiяцкай царквы. Яна прызнавала верха­венства рымскага папы i захоувала абрадавасць праваслаунай.Розныя колы Рэ­чы Паспалiтай аднеслiся адмоуна да царкоунай вунii,асаблiва на першым эта­пе.Гэтаму сведкай "Вiцебскi бунт",пад час якога быу забiты унiяцкi архiепi скап Iясафат Кунцэвiч.

18. Архітэктура. вьтяўленчае і тэатральна-музьтчнае мастацтва Беларусі ў складзе Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага /13 - 16 стст./.
Пашыранае будаўніцтва праваслаўных і каталіцкіх храмаў у азначаны перыяд станоўча ўплывала на развіццё выяўленчага мастацтва. З пісьмовых крыніц вядома, што ў гэты час многія княжацкія палацы і храмы былі ўпрыгожаны фрэскавым роспісам. Фрэскавы роспіс мелі княжацкія палаты ў Полацку, Гродне, Віцебску. Сцены і слупы касцёла ў Ішкальдзі былі некалі ўпрыгожаны фігурамі розных святых асоб і арнаментамі. Абавязковым упрыгожваннем праваслаўных храмаў былі іконы, а каталіцкіх касцёлаў скульптуры святых.Адзін з ранніх твораў жывапісу ВКЛ – абраз “Маці Божая Замілаванне” з Маларыты (горад Брэсцкай вобласці). Ікона выканана па строгіх візантыйскіх канонах на мяжы 14 – 15 ст.Да 14 – 15 ст. адносіцца зараджэнне ў Беларусі партрэтнага мастацтва. У замкавай царкве ў Віцебску быў абнаружаны партрэт Улляны і Альгерда.У гэты час у касцёлах з’яўляюцца драўляныя размаляваныя рознымі фарбамі скульптуры. Прыкладам такой скульптуры можа служыць статуя Архангела Міхаілаз касцёла ў вёсцы Шарашова, што ў Пружанскім раёне Брэскай вобласці. Далейшае развіццё кнігапісання ў гэты час прывяло да развіцця кніжнай графікі і мініяцюры. Шэдэўрамі кніжнага аздаблення гэтага перыяда з’яўляюцца рукапісныя Лаўрашаўскае і Друцкае евангеллі 14 ст і Жыровіцкае евангелле 15 ст. Лаўрышаўскае евангелле, напрыклад, мае вялікую колькасць вельмі прыгожых загалоўных літар і 19 невялікіх малюнкаў (мініяцюр). У цэнтры пераплёту кнігі на сярэбранай пласцінцы ёсць выява святога з кап’ём і шчытом. Першыя друкаваныя кнігі мелі гравюры – водціскі на паперы выяў, якія выразаны на дрэве або метале. Скарыаўскія выданні ўтрымліваюць ў сабе дзесяткі гравюр, якія адлюстроўваюць не толькі біблейскія сюжэты але і самаго першадрукара.

19. Рэфармацыя на Беларусь Светапогляд і гуманістычная дзейнасць С.Буднага. В.Цяпінскага.
Ідэі адраджэння і рэфармацыі аказалі вялікае влияне на фармаванне грамадскай думкі і культуры нашага боку. Рэфармацыя - шырокі грамадска-палітычны і ідэалагічны рух у зап. Еўропе ў 16 у. Было накіраванае супраць каталіцкай царквы і насіла антыфеадальны характар.

Рэфармацыя прыйшла на Беларусь з Нямеччыны.

Галоўныя мэты: 1) пазбаўленне каталіцызму ідэалагічнага і палітычнага панавання ў дзяржаве

2) памяншэнне царкоўнага землеўладання

3) умацаванне ўнутранай веры людзей

У выніку рэфармацыі паўстала новае хрысціянскае вучэнне - пратэстанцызм. (лютэранства, баптызм, кальвінізм і т.д.) Пратэстанты заяўлялі, што адзіная крыніца веры - Біблія, не прызнавалі манастыроў і манаства, у сваіх цэрквах не вывешвалі абразаў і выступалі за ідэю недарагой царквы.

Сацыяльнай апорай рэформ у ВКЛ былі:

___магнаты; бачылі ў рэфармацыі сродак ліквідацыі каталіцызму з дапамогай пратэстанцкай царквы; жадалі скараціць адасобленасць сваёй дзяржавы ад каталіцкай Польшчы.

___шляхта; прыцягвала патрабаванне абмежавання царкоўнага землеўладання, памяншэнне падаткаў на ўтрыманне царкоўнага вяршка.

___гараджане; імкнуліся пазбавіцца ад умяшання царквы ў гарадское самакіраванне, жадалі спрасціць царкву.

Вялікая частка сялян засталася абыякавай да рэфармацыі (былі моцныя пазіцыі праваслаўя).

Найбольшае распаўсюджванне на тэрыторыі Беларусі атрымаў кальвінізм. Умацаванне кальвинистской цэрквы ў ВКЛ звязана з дзейнасцю найбагатага магната Н. Радзивила Чорнага, віленскага ваяводы, вялікага канцлера ВКЛ.

У 1553 году Н.Р. Чорны заснаваў у Брэсце першую кальвинистскую суполку. Хутка на Беларусі іх стала прыблізна 50, а пры іх знаходзіліся цэрквы, школы , друкарні. Найбуйныя рэформ. цэнтры - Брэст, Нясвіж, Наваградак і інш. Пратэстанты садзейнічалі развіццю кнігадрукавання (у Нясвіжскай друкарні Радзивила працавалі З. Будный, У. Цяпинский). Багатае ўкладанне рэфармацыя занесла і ў адукацыю Беларусі. Кальвинистские школы ў Вільні, Смаргоні, Наваградку.

Рэфармацыя згуляла дадатную ролю ў культурна-асветніцкім развіцці боку, садзейнічала пашырэнню асветы, кнігадрукавання, распаўсюджванню гуманістычнай ідэалогіі. Рэфармацыя спрыяла развіццю памяркоўнасці да розных рэлігій ВКЛ. У таксама час рэфармацыя ў Беларусі не мела такога шырокага размаху, як у Еўропе. Захапленне рэфармацыяй магнатамі апынулася нядоўгай. Процідзеянне каталіцкіх вярхоў, дзярж. санкцыі, унутраныя супярэчнасці абумовілі падзенне рэфармацыі. Але асноўным чыннікам падзення рэфармацыі была вузкая сацыяльная база (не падтрыманне рэфармацыі большасцю насельніцтва).

Сваё ўкладанне ў развіццё беларускай культуры занёс асветнік і гуманіст З. Будный (1530-1593). Нарадзіўся ў вёсцы Буда, скончыў Кракаўскі универ. З 1560-го з'яўляўся кальвинистским прапаведнікам у г. Клёццы. Выдаў на белы. мове "катэхизис". 1574 - "Новы запавет" з каментарамі. 1576 - "пра найважнейшае становішча хрысціянскай веры".

У сваіх працах крытэрам біблейскай ісціны лічыў розум і досвед чалавека, гаварыў аб неабходнасці развіцця белы. культуры на роднай мове. Яго ідэі сталі стымулам для станаўлення навуковай самасвядомасці беларусаў. У гэты перыяд вядомым дзеячам эпохі Адраджэння быў Н. Гусовски (1470е - пасля 1533). Ён з'яўляўся белы. паэтам, асветнікам і гуманістам. Быў з сям'і великокняжецкого ловчего, нарадзіўся ў мястэчку Вуса на Беларусі. 1520 - 1522 быў у складзе амбасады ВКЛ да таты Рымскаму Льву 10му. У Рыме напісаў на латыні "Песня пра Зубра". Упершыню выйшла ў Кракаве ў 1523 г. на латыні. "ППЗ" - каштоўная крыніца для вывучэння эпохі ў якой жыл Гусовский, прыроды, этнаграфіі, веры нашых продкаў. У паэме апісаны князь Вітаўт як таленавіты палкаводзец, справядлівы кіраўнік. Гусовский з'явіўся аўтарам першай паэмы пра наш бок, адрасаваны еўрапейскаму чытачу.

У. Тяпинский (1530 - 1603?). Белы. пісьменнік, гуманіст. У сваім родавым маёнтку Тяпино заснаваў друкарню, дзе ў 1580м выдаў Евангелле на белы. мове. Гэтае Евангелле з'явілася адным з першых прыкладаў белы. палітычнай публіцыстыкі.

20. Люблінская ўнія і ўтварэнне Рэчы Паспалітай. Умовы аб'яднання ВКЛ і Польшчы.
ВКЛ у другой палове 18в. апынулася ў вельмі цяжкім становішчы. Пачалася Лівонская вайна. І войска Яна Грознага захапілі шэраг гарадоў Беларусі. Са боку Польшчы вялася актыўная каталіцкая прапаганда. Польскія магнаты тэрарызавалі наша насельніцтва прымежны земляў, рабілі набегі, рабавалі. Пры гэтым палякі аказваліся бяскарнымі, бо польскі ўрад падтрымлівала сваіх, заяўляючы, набегі спыняцца як толькі землі будуць далучаныя да Польшчы. Жыгімонт 2 Аўгуст (ВКЛ) стаяў на боку палякаў. У гэтай сітуацыі палякі абяцалі, што як толькі ВКЛ будзе далучана да Польшчы ўся наша праваслаўная шляхта атрымае тыя жа пава, што і каталікі. Насельніцтва ВКЛ не жадала ліквідацыі самастойнасці дзяржавы. Нашы феадалы загадай перамовы з Польшчай толькі пра больш цесны саюз дзяржаў, але пры ўмове раўнапраўя. 1563 г. - віленскі сойм зацвердзіў адмысловыя інструкцыі для перамоў з палякамі, у якой дэлегатам даручалася ахоўваць інтарэсы ВКЛ. Па гэтай інструкцыі дапушчалася існаванне адзінага кіраўніка і скліканне сумесных соймаў для рашэння агульных спраў. Але пры гэтым у кожнай дзяржаве павінны быць самастойны органы ўлады, асобныя ўзброеныя сілы, казна і заканадаўства. Ідэю ўніі з Польшчай на ўмовах раўнапраўя падтрымала большасць княства. Яны бачылі магчымасць умацаваць сваё становішча ўсярэдзіне сваёй краіны і атрымаць дапамогу ад Расіі.

Разыходжанні былі толькі ва ўмовах уніі. У снежні 1568 г. Жыгімонт Аўгуст выдае грамату, у кот. клянецца ахоўваць правы і інтарэсы ВКЛ, і не прымушаць прадстаўнікоў ВКЛ да ўніі. Дамаўленні а таксама надзея атрымаць дапамогу ў вайне скланяли прадстаўнікоў княства прыехаць у Люблін на перамовы (бо справы на Лівонскай вайне былі вельмі цяжкія).

10 студзеня 1569 г. пачаліся паседжанні люблінскага сойма. З першых гадзін сойма палякі заявілі , што жадаюць поўнай ліквідацыі княства і падрыхтавалі дакумент, з патрабаваннем падпісаць яго без усякага абмеркавання. Прадстаўнікі ВКЛ не здаваліся, асабліва супрацівіліся М. Радзивил, Я. Хадкевич і Я. Валовіч. Нашы дэлегаты не падпарадкаваліся рашэнню сойма. І першага сакавіка яны пакінулі Люблін, а ў след на імі з'ехалі ўсе дэлегаты якія ўяўляюць наша дзяржава. Каб прывесці да паслухмянства нашых дэлегатаў, Жыгімонт Аўгуст пайшоў на здраду інтарэсаў ВКЛ: 5го сакавіка быў выдадзены пазапраўны акт аб адлучэнні польскай зямлі ад ВКЛ. 26 траўня да Польшчы падлучаецца Подолье і Клевщина. Гэтыя акты былі пазапраўнымі бо ў адпаведнасці са статутам ВКЛ ад 1566 года Вялікі князь не меў права памяншаць тэрыторыю дзярж-у без згоды радыя і сойма. Пасля страты значнай тэрыторыі ВКЛ не магло даўжэй самастойна весці вайну і змушанае было падпісаць унію на ўмовах прадыктаваных палякамі. 1 ліпеня 1569 г. было зацверджана рашэнне люблінскага сойма Привилей-дамова. Паводле ўмоў уніі:

- ВКЛ і каралеўства Польскае аб'ядноўваюцца ў адно дзярж-ва - у Прамову Поспалитую

- РП павінна мець адзінага караля, ён выбіраўся на агульным сойме і кароны польскай, і ВКЛ.

- радая і сойм павінны быць агульнымі для Польшчы і ВКЛ

- асобных соймаў для ВКЛ кароль збіраць не павінен.

- усе законы, якія дзейнічалі раней у абодвух дзярж-вах заставаліся ў сіле.

- для абодвух дзярж-у прадугледжвалася агульная знешняя палітыка і адзіная грашовая сістэма.

Гэтая ўнія ператварыла дынастычную ўнію паміж Польшчай і ВКЛ у дзяржаўную. Для ВКЛ пасля ўніі нічога не змянілася. ВКЛ не перастала існаваць, захавала сваю тэрыторыю (але без Украіны), Вкл мела сваю адміністрацыйную сістэму, органы ўлады, дзярж. мова. У канцэпцыю новага дзярж-у РП уваходзілі пытанні сумеснай міжнароднай палітыкі і сумеснай абароны. Аб'яднанне ВКЛ і Польшчы паўплывала на ход лівонскай вайны. У 1582 г. паміж Расіяй і РП быў складзены мірная дамова тэрмінам на 10 гадоў.



21. Дзяржаўны лад Рэчьт Паспалітай. Становішча беларускіх зямель у яе складзе.
РП уяўляла сабою конфедерационное шматнацыянальная дзяржава. Вышэйшымі органамі дзярж-у былі каралі і сойм.

Кароль: вольна выбіраўся соймам. Правы, абавязкі караля вызначаліся агульным дзярж. законам - генриховскими артыкуламі. Кожны зноўку абіраны кароль абавязаны быў іх падпісваць.

Генриховские артыкулы:

1. улада караля была абмежаваная. Кароль абавязаны быў збіраць сойм адзін раз у два года на 6 тыдняў.

2. не склікаць агульнае апалчэнне без згоды сойма.

3. кароль абавязаны быў мець пры сабе рада з 16 сенатараў-рэзідэнтаў

4. кароль не меў правы ўводзіць падаткі без згоды сойма.

5. калі кароль дзейнічаў насуперак сваім абавязальніцтвам, то шляхта мела права не падпарадкавацца каралю і выступіць супраць яго.

Соймы: - звычайныя якія склікаліся каралём

- экстраныя, кот. склікаліся кіраўніком каталіцкай царквы ў выніку смерці караля і яго адрачэння ад пасаду.

У кампетэнцыю сойма ўваходзілі наступныя пытанні:

скліканне апалчэння, аб'ява вайны, зняволенне свету,усталяванне падаткаў.

Экстраныя соймы збіраліся для абірання караля:

конвукационный сойм. на ім вызначалася час і месца выбару караля, выбарчы сойм, на ім праводзіліся выбару і складаўся дамова з каралём, каранацыйны сойм, на ім праходзіла ўрачыстае каранаванне і прынясенне прысягі каралём.

Такім чынам кароль у РП не валодаў ні заканадаўчай, ні выканаўчай, ні судовай уладай. У сойме РП складалася 3 саслоўі: кароль, сенатар, пасольская хата.У сенат уваходзілі ўсе біскупы, архібіскупы і ваяводы, а таксама некаторыя іншыя службовыя чыны Польшчы і ВКЛ (150 сенатараў). Пасольская хата складалася з абіраных прадстаўнікоў шляхты ад павета. Збіраліся соймы адзін раз у паўгода ў Варшаве, а з 1673 года - кожны трэці сойм праходзіў у Гародню. Для прыняцця рашэння на сойме патрабавалася яго аднагалосная ўхвала. Кожны дэпутат сойма меў права забараніць любое рашэнне сойма (валодаў правам вольнага вета). Либерум вета - было выклікана паслабленнем цэнтральнай улады і дазваляла нават аднаму дэлегату сарваць сойм. Справа даходзіла да таго, што з 55 соймаў, кот. склікаліся з 1652 года па 1764 год 42 сойма былі сарваныя правам вета. Для кантролю за паступленнем і выдаткоўваннем грашовых сродкаў ВКЛ па рашэнні сойма ствараўся асобны ад Польшчы фінансавы трыбунал, які складаўся з прадстаўнікоў ВКЛ.

У ВКЛ у гэты перыяд таксама існавала поўнае безуладдзе. Магнаты Радивилы і сапегі стала загадай войны, шляхта прыгнятала мяшчан і сялян, каталікі- некаталікоў, десиденты не мелі дапамогі ад дзярж-у, звярталіся да замежнай дапамогі. Асабліва абвастрылася сітуацыя калі памёр апошні з абіраных каралёў РП. Разгарнулася барацьба за трон.



1   2   3   4   5   6   7   8   9


База данных защищена авторским правом ©shkola.of.by 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка